Tuesday, August 14, 2018

‘Mhandisi wa mtaani’ mwenye ndoto ya kuanzisha chuo cha ufundi

 

By Abeid Poyo, Mwananchi

Hakuna mtaa nchini usio na kitu mithili ya karakana ndogo. Kama sio banda la mafundi wa kuchomelea vyuma, basi litakuwa banda linalowasitiri mafundi seremala.

Hapo bado hujazungumzia mafundi gari na gereji zao mitaani, mafundi baiskeli na sasa mafundi wa pikipiki na bajaji.

Humu mwote wanapatikana mafundi wakiwamo mabingwa wa fani zao. Hata hivyo, usiwaulize kama wana vyeti kwa kusomea katika mifumo rasmi au la.

Miaka nenda rudi, mafundi hawa hodari wanafanya kazi hizo na kuwa wataalamu wa kuaminika kwa jamii zinazowazunguka.

Ni katika kundi hili la mafundi wa mitaani, ndipo unapokutana na Adam Kinyekile, kijana mtundu anayesema ufundi na ubunifu wa vitu vimo ndani ya damu yake.

‘’Sikusukumwa na kitu chochote kuwa mbunifu ila ubunifu na uvumbuzi ni vitu ambavyo vipo kwenye damu; yaani nikiwaza kitu nisipokifanya naweza kukosa usingizi hata mwaka, lazima nikifanye ndipo niwe huru, anasema Kinyekile anayeendesha shughuli za ufundi Tunduma mkoani Songwe.

INAENDELEA UK 14

INATOKA UK 13

Anasema tangu aanze shughuli za ubunifu ama anaunda vitu vipya au amekuwa akitengeneza vitu vipya kwa kutumia vifaa vilivyotengenezwa na wengine.

Mhandisi wa mtaani

Anajiita mhandisi wa mtaani kwa kile anachosema kuwa hana elimu rasmi inayoweza kumtambulisha katika dunia ya wahandisi wa aina yake. Lakini ameamua kujiita kama ujumbe kwa jamii kuwa ili mtu awe mhandisi sio lazima awe na elimu ya chuo kikuu.

‘Elimu yangu ni darasa la saba. Ninaamini wahandisi wengi wanasoma vitu ambavyo vimebuniwa na watu ambao hawajasoma kokote. Hawa wanabuni vitu kisha kuviweka kwenye maandishi na ndipo watu wanasomea na kuitwa wahandisi,’’ anaeleza.

Kinyekile ana orodha ya vitu alivyotengeneza kwa kutumia utundu wa kiufundi unaoamwezesha kukusanya vifaa mbalimbali na kutengeneza vitu anavyovitaka. Amewahi kwa mfano kukusanya vifaa na kutengeneza mfano wa helikopta kabla hajazuiliwa kuendelea na mpango wake.

Moja ya mashine anayojivunia nayo ni ile anayoiita kwa jina la Mr Mazingira inayoweza kufanya kazi kadhaa kwa tofauti.

‘’ Mashine hii ina uwezo wa kufanya kazi nyingi kwa wakati tofauti. Kwa mfano, inaweza kulima,inavuta maji, inapukuchua mahindi gunia 1,000 kwa saa, inapukuchua karanga, maharage na kusaga chupa za plastiki, magunzi ya mahindi na taka za kwenye madampo aina zote isipokua chuma,’’ anaeleza.

Utundu wake haujaishia hapo, ametengeneza kile anachokiita karakana au gereji inayotembea. Hili ni gari lenye mitambo ya kila aina, huku ikiwa na uwezo wa kuchaji betri za magari, huduma za upepo na uchomeleaji na ukataji wa vyuma.

Alianzaje?

Kinyekile anasimulia: ‘’Safari yangu ya ubunifu niliianza nikiwa Mafinga katika gereji ya bosi wangu. Nilianza na vitu vidogovidogo kama viti, stendi za majiko, meza za kujipambia na vinginevyo. Nilitamani kufanya vitu vingi, lakini sikuweza kwa sababu nilikua chini ya gereji ya mtu. Hata hivyo, nilikua na ndoto kuwa ipo siku nitakuwa na gereji yangu na nitafanya vitu vikubwa zaidi.Na kitu cha kwanza kabisa kubuni nikiwa kwenye ofisi yangu ilikua ni karakana inayotembea.’’

Matarajio yake

Ndoto zangu natamani sana kuanzisha kiwanda cha aina mbalimbali za mashine,lakini pia kuwa na chuo cha ufundi ambacho hakita bagua elimu ulio nayo

Kwa sasa anajivunia kupokea wanafunzi kutoka vyuo mbalimbali wanaokwenda katika karakana yake kujifunza masuala ya ufundi.

‘’Wanafunzi wa vyuo mbalimbali vya ufundi wanakuja katika mafunzo kwa vitendo. kwa mfano, wanafunzi kutoka Veta Songea, Mikumi, Mbeya, Chuo cha Usafirishaji, Makongo JWTZ, Chuo cha ufundi Mbalizi, Kihumbe na vinginevyo. Ni wengi walionufaika na maarifa yangu,’’ anasema.

Akisifia kuwasaidia watu zaidi ya 300 waliopitia kwenye mikono yake, Kinyekile anasema kwa sasa yuko mbioni kutengeneza chombo mithili ya bajaji kitakachotumia umeme unaojizalisha wenyewe huku kikiwa na uwezo wa kubeba abiria wanne.

Azuiwa kutengeneza helikopta

Kama unakumbuka mbunifu huyu aliwahi kuwakuna watu wengi baada ya jaribio lake la kutengeneza helikopta. Hata hivyo, anasema amesimamisha mradi huo kwa kile anachokieleza kama kuzuiwa na Serikali.

Serikali ilitoa tangazo kupitia gazeti la Mwananchi Julai 2016 kwamba nchi hii bado haijawa na wataalamu wa kutengeneza ndege, hivyo ikatoa wito kwa watu binafsi na taasisi kusitisha shughuli zote za utengenezaji wa ndege. Kwa tangazo hilo nilivunjika moyo na kulazimika kusitisha maono yangu, anasema Kinyekile ambaye sasa yuko mbioni kutengeneza bajaji itakayoweza kuchukua abiria wanne.

Serikali na msaada kwa wabunifu

Kinyekile haridhiki sana na msaada anaoupata kutoka serikalini, licha ya kusifu jitihada za uongozi wa Mkoa wa Songwe kumkutanisha na wataalamu kutoka Tume ya Sayansi na Teknolojia (Costech).

Costech walinitembeza Shule ya Ufundi Arusha na kiwanda cha Nyumbu. Pia walinialika kwenye mkutano wao mmoja ambao nao sikuweza kuufaidi kwani walikua wanatumia lugha ya Kiingereza ambayo mimi sikuielewa, ‘’ anaeleza.

Anaongeza: ‘’Tanzania ina watu wengi wenye vipaji mbalimbali ila Serikali inashindwa kuwatambua na kuwatumia kwa ajili ya maendeleo ya nchi.Nchi za wenzetu wametumia rasilimali watu wenye ubunifu kufanikiwa. Sijui tunakwama wapi.’’

Wasifu

Kinyekile alizaliwa mwaka 1981 katika Wilaya ya Mafinga mkoani Iringa. Alisoma na kuishia darasa la saba mwaka 1997; hakuweza kuendelea na masomo ya sekondari kwa sababu ya uwezo mdogo wa wazazi wake. Ndipo alipoamua kujiingiza kwenye shughuli za ufundi kuanzia mwaka 1998 mpaka sasa.

Tuesday, August 14, 2018

Vitendawili na utajiri uliositirika ndani yake

 

Vitendawili ni kipera cha fasihi simulizi katika utanzu wa semi ambacho hutegwa kama fumbo ili mmoja aweze kutegua au kutoa jibu.

Vitendawili vimekuwa vikitumiwa zaidi kwa watoto kwa lengo la kubungua bongo zao kwa kuwafikirisha kwa haraka na kutoa majibu.

Mmoja anaposhindwa kutegua kitendawili, ili yule aliyetega kitendawili hicho aweze kutoa jibu hana budi kutajiwa mji mpaka atakaporidhia.

Kwa ujumla, vitendawili vimekuwa vikichukuliwa kama vile kipera maalumu kwa ajili ya kuwachangamsha na kuwaburudisha watoto.

Watu wazima kwa muktadha huu wamekuwa wakihusishwa zaidi na methali kuliko vitendawili. Hata hivyo, vyote ni vipera vya semi na vina dhima mbalimbali katika jamii.

Kwa upande wa uundwaji wake, vitendawili vinaundwa kutokana na uzoefu wa mambo na matukio mbalimbali yanayopatikana na kutokea katika mazingira ya jamii husika.

Mabadiliko yanayotokea katika jamii husika kwa namna moja au nyingine huathiri vitendawili hivyo. Kwa sababu hiyo, vipo vitendawili ambavyo utegaji wake ni uleule, lakini majawabu yake yamekuwa yakibadilika kulingana na mabadiliko ya matukio, wakati na mazingira katika jamii.

Licha ya msisitizo mkubwa wa dhima ya vitendawili unaowekwa katika kuburudisha watoto au kuwafikirisha, vitendawili vina dhima kubwa nyingine zikiwamo za kufundisha maadili na mila za jamii, kutunza kumbukumbu za kihistoria na kuonyesha maendeleo ya kisayansi na kiteknolojia.

Kama ilivyo kwa vipera vingine vya fasihi simulizi ambavyo vina dhima mbalimbali katika jamii ndivyo ilivyo pia kwa vitendawili. Mintaarafu dhima ya kufundisha maadili katika jamii, baadhi ya vitendawili kwa namna vilivyoundwa na maudhui yake, vinatoa miiko fulani ya kimaadili katika maisha.

Kwa mfano, kitendawili kama vile ‘Nyumbani kwetu nina papai bivu sana lakini kulichuma/kulila siwezi; jibu lake ni ‘kaka au dada’. Methali hii inamaanisha kuwa ndugu wa damu moja mathalani kaka na dada hawatakiwi au ni mwiko kwao kuwa na uhusiano wa kimapenzi.

Kuhusu vitendawili kutunza historia ya jamii, kitendawili ‘Bibi kizee katupwa jalalani’ ambacho jibu lake ni machicha ya nazi, kina majibu mengine yanayoendana na historia ya jamii. Majibu hayo ni kama vile Mwarabu au Mzungu.

Kuwapo kwa majibu mengi ya kitendawili hiki kunatokana na mabadiliko ya kihistoria yaliyopata kutokea katika jamii. Hapo awali kabla ya ujio wa wageni na shughuli walizozifanya, kitendawili hicho kilitegwa na majibu yakawa ‘machicha ya nazi’.

Baada ya ujio wa Waarabu na utawala wa wakoloni wa Kijerumani na Kiingereza, kitendawili hichohicho kilitegwa na kubadili majibu kutokana na historia ya watu hao.

Halikadhalika, vipo vitendawili vinavyoonyesha kipindi cha kutawaliwa na wakoloni na kutamalaki kwa sayansi na teknolojia. Kwa mfano, kitendawili kama ‘kandokando ya barabara ya kwenda kwetu pamesimamishwa watumwa waliofungwa minyororo shingoni’ jibu lake ni nguzo za umeme au simu.

Hata hivyo, kiendawili hiki ingawa kinaonyesha kuwapo kwa maendeleo ya sayansi na teknolojia bado kinataja utumwa kuakisi matukio ya kihistoria yaliyopata kutokea.

Kitendawili kingine kinachoonesha maendeleo ya sayansi na teknolojia ni ‘Jani la mgomba laniambia habari zinazotokea ulimwenguni kote.’ Jibu lake ni ‘gazeti au jarida’.

Vitendawili kama vilivyo vipera vingine vya kifasihi, vina dhima mbalimbali muhimu kulingana na mitazamo na uhakiki wake, licha ya dhima ile ya kuwachangamsha watoto na kuonekana kwamba lengo lake zaidi ni kubungua bongo za watoto.

Tuesday, August 14, 2018

Muhimu ni ujuzi, sio kujua Kiingereza

 

By Mwandishi Wetu, Mwananchi

Imekuwa kama ada kwa kila anayetaka kuwakosoa wahitimu wa vyuo vya elimu ya juu nchini, kudai kuwa wahitimu hao hawaajiriki kwa sababu ya kutojua vilivyo lugha ya Kiingereza.

Mwaka 2015, Shirika la Umoja wa Mataifa la Biashara na Maendeleo (UNCTAD) lilizindua ripoti yake ya mwaka kuhusu nchi zinazoendelea na kudai kuwa mfumo wa elimu nchini hautoi wahitimu wanaoweza kushindana katika soko la ajira.

‘’ Kuna suala la wahitimu wa Tanzania kutojiamni na kukosa stadi zinazowawezesha kushindana katika soko la ajira, huku wengi wao wakishindwa kuwasiliana vilivyo kwa kutumia Kiingereza,’’ilisema sehemu ya ripoti hiyo.

Mshiriki mmoja, raia wa Sychelles, hakuficha hisia zake aliposema Kiingereza kinawaangusha Watanzania. Akinukuliwa na gazeti la The Citizen, alisema:

“ Wahitimu wengi hawajiamini, hawana stadi za kazi na hata Kiingereza ni tatizo kwao. Unaweza kuwa na watu lakini ni tatizo kama hawajui Kiingereza.’’

Kiingereza kipimo cha elimu, ajira

Haishangazi kuwa kauli hii ya kuwaponda wahitimu wa Kitanzania kutojua lugha ya Kiingereza imetoka kwa mtu wa nje.

Huu ndio mtazamo wa waajiri wengi kutoka nje, mtazamo ambao sasa umekuwa kasumba iliyowakumba pia baadhi ya Watanzania.

Kwa walio wengi, lugha ya Kiingereza imekuwa kipimo cha maarifa na elimu aliyo nayo mtu. Ndiyo maana maeneo mengi ya kazi, usaili umekuwa ukifanywa kwa lugha hiyo hata kwa kazi zisizokuwa na uhusiano wowote na ujuzi wa Kiingereza.

Mchambuzi wa sera na masuala ya elimu nchini, Gervas Zombwe anasema kujua Kiingereza kumegeuzwa kuwa sehemu muhimu ya ajira.

“ Hali ilivyo sasa, kupata ajira hapa nchini hakuhitaji maarifa wala ujuzi. Kunahitaji uwezo wa kubwabwaja Kiingereza na jina la mzazi wao tu. Hata kama hujui kusoma na kuandika, ukipiga Kiingereza utapata ajira kiurahisi.”

Ninaungana naye anaposema kuwa Kingereza sio tu ni lugha ya mawasiliano bali ni lugha ya ajira, ambayo hutumika kama kama kikwazo cha wanyonge kupata ajira. Kikwazo hiki anasema kimewekwa na mabepari ili waendelee kuwanyonya wanyonge.

Ni kweli kuwa Kiingereza ndiyo lugha ya mawasilaino ya dunia, na ni lugha muhimu kila mtu kuijua. Lakini hatuna budi kuelewa kuwa ipo tofauti kati ya mtu kusoma kwa minajili ya kupata maarifa ya fani husika na kujua Kiingereza.

Ukweli ni kuwa sio kila mhitimu wa elimu ya juu nchini amesomea upokeaji simu ofisini au utoaji huduma kwa wateja, kiasi kwamba alazimike kukijua Kiingereza hasa anapohudumia wageni.

Kwa mfano, hivi sasa Tanzania imo katika harakati za uchimbaji wa mafuta, gesi na madini mengine kama urani. Kuendesha mtambo wa kuchimba mafuta hakuhitaji mhusika kujua ‘is’ na ‘was’ pekee.

Kunahitaji maarifa ambayo kimsingi yanaweza kupatikana kupitia lugha yoyote.

Ni kasumba tu iliyojaa katika vichwa vya waajiri wageni na hata wazawa, kukiona Kiingereza kama kigezo pekee cha maarifa ya mtu na kisha kumpa mtu huyo ajira.

Tembelea viwandani, wageni ndio wanaoongoza vitengo, sababu kubwa ni kasumba tu kuwa wageni ndio wanaoweza kuendesha mambo hata kama hawana maarifa ya kutosha. Wanahusudiwa kwa kuwa wanakijua Kiingereza.

Kibaya zaidi katika baadhi ya maeneo, wataalamu wazawa wenye maarifa yaliyotukuka wanaongozwa na wageni ambao wengine hata hicho Kiingereza wanazungumza kwa kuokoteza maneno.

Ugeni na kutojua Kiingereza ni ghiliba tu zinazotumiwa na wawekezaji kutothamini wazawa.

Kiingereza kinatumika kuwavunja moyo wataalamu wa ndani, hata wanapoajiriwa wajione kuwa walipendelewa kupewa nafasi.

Tatizo lililopo

Kutojua Kiingereza katu hakuwezi kuwa sababu pekee ya kuwahukumu wahitimu wetu kuwa hawana uwezo hivyo hawawezi kuajirika.

Kinachoweza kukubalika kwa walio wengi na ndiyo mtazamo wa mwandishi wa makala haya ni kuwa mfumo wetu wa elimu una dosari za kushindwa kuwaandaa wahitimu wake kujiamini, kufikiri, kutatua matatizo kazini na katika jamii na hata kukosa stadi za kushindana na wengine.

Haya yote ni kwa sababu wahitimu hawa wanafundishwa katika mfumo ambao maarifa yamejaa nadharia zaidi kuliko vitendo. Ni jambo la haki zaidi kwa wanaowaponda wahitimu wetu kulisemea hili, lakini sio kudai kila siku kuwa Kiingereza ndicho kinachowaangusha katika soko.

Wajapan, Wajerumani Wafaransa na mataifa mengine kadhaa leo yameendelea, yanashindana na hata kuyazidi mataifa yanayotumia Kiingereza, Kwa nini wamefikia hapo?

Hawa hawakutumia Kiingereza kupata mafanikio ya kielimu, sayansi, teknolojia na uvumbuzi wanavyotamba navyo sasa.

Wachina sasa wanaongoza duniani. Tanzania sasa imekuwa kimbilio lao, kila kona wako wao na kampuni zao.

Haya ni matunda ya maarifa waliyotoa kwa wahitimu wao kupitia lugha yao ya Kichina.

Tukune vichwa Watanzania, tupambane na ghiliba za wageni kuwa wahitimu wetu ni bomu kwa kuwa hawajui Kiingereza.

Kujenga daraja, kuendesha gari hakuhitaji kujua Kiingereza. Kwa nini mzawa atoswe katika ajira kwa kigezo rahisi cha kutojua Kiingereza?

Kutojua Kiingereza ni ghiliba na hoja nyepesi inayotolewa na waajiri wasiowatakia mema wahitimu wazawa.

Tuesday, August 14, 2018

Utalii wa ndani unapaswa kuanzia darasani



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

Kumekuwapo changamoto kubwa katika jamii ya Kitanzania kushiriki kufanya utalii wa ndani ama wa nje ya nchi. Watanzania wamekuwa wakisemana vibaya kuwa hawana utamaduni wa kufanya utalii wa ndani.

Sababu kadhaa zimetajwa kuwa kikwazo cha watu kufanya ziara hizo. Baadhi ya sababu hizo ni umasikini, kutojengewa utamaduni huo tangu awali (yaani shuleni au vyuoni), gharama ya viingilio na kutokuwa na taarifa za kutosha mathalani kuhusiana na utalii wa ndani hasa maeneo yenye vivutio na namna ya ufikaji wake.

Utalii ni kitendo cha mtu kwenda kutembelea na kujifunza kuhusu nchi na maumbile yake kijiografia. Pia, utalii ni hali ya kusafiri huku na huko ili kuyafurahia mandhari.

Wengine husema kwamba hata kile kitendo cha wenyeji kusaidia au kushughulikia watalii na kuwahudumia nacho ni utalii. Utalii unahusisha kusoma desturi, tabia, utamaduni, miiko, matambiko na historia ya nchi au sehemu husika.

Kuna aina mbalimbali za utalii kama vile utalii wa kibiashara, kidini, mikutano, mapumziko, utamaduni na historia na kimazingira.

Utalii wa ndani

Utalii wa ndani ni kule kutembea kutoka mahali pamoja hadi pengine ndani ya nchi husika. Tabia ya watu kuthamini na kufanya utalii wa ndani inaweza kuchochewa kwa kuwapo sera za utalii wa ndani kuanzia ngazi ya shule, vyuo, taasisi za dini na katika ofisi mbalimbali za umma na binafsi.

Shule na vyuo zina nafasi kubwa ya kuhamasisha kwa sababu zenyewe ni mojawapo ya wakala mkubwa wa mabadiliko na maendeleo katika jamii. Kwa mfano, ni watu wangapi wanaofahamu kuwa kuna aina rahisi ya utalii wa kufanywa kwa kutumia baiskeli?

Shule zinawezaje kuwa wakala wa utalii wa ndani?

Ziara za mafunzo ni mbinu au njia mojawapo ya kujifunza na kufundisha. Wanafunzi hupata uelewa mkubwa wanapotazama mazingira ya nchi kwa uhalisia.

Wanafunzi katika shule na vyuo wanaweza kufanya utalii wa ndani endapo shughuli hii itapangwa katika kalenda zao za mwaka.

Pia, shughuli hii inapoonyeshwa katika ratiba kuu ya masomo inatoa fursa kwa kamati ya ziara ya shule au chuo husika kuandaa ziara za kimafunzo kwa madarasa tofauti kwa kila kipindi cha likizo za masomo.

Zipo njia nyingi zinazoweza kutumika katika maandalizi ya ziara. Moja, ni kamati ya ziara kuratibu maandalizi kwa kutuma mwalimu kwenda kuona sehemu watakazopata malazi na chakula, watakazotembelea na kama kuna shule wangependa kufanya mtihani wa pamoja wa kujipima na kujua kiasi cha gharama.

Mbili, ni utaratibu wa kutumia kampuni za utalii. Matumizi ya kampuni za utalii huokoa muda wa walimu kwenda kufanya mchakato wa maandalizi ya ziara husika. Pia, kunapotokea dharura yoyote ile safarini ni rahisi kwa kampuni kutatua kwa sababu wao kila siku wako katika michakato hiyo na ndiyo sehemu ya kazi zao.

Mbinu za shule kuwezesha utalii wa ndani

Shule na vyuo zinaweza kuwa mabalozi wa utalii wa ndani kwa kutumia mbinu zifuatazo: moja, kuwapa ufahamu na uelewa wanafunzi wake. Wanapofanya hivyo huiwezesha jamii kufahamu faida za utalii wa ndani na namna watu wanavyoweza kufanya.

Wanafunzi ni mabalozi wakubwa wa mabadiliko katika jamii. Wanapopata elimu huweza kuifikisha kwa wazazi, walezi na jamii kwa ujumla.

Kupitia shule na vyuo, tabia ya watu kupenda kufanya utalii wa ndani hukuzwa kwa sababu ya uhamasishaji kutoka kwa wadau mbalimbali wenye uelewa wa utalii na kampuni zote zinazojishughulisha na utalii.

Mbili, mamlaka ya hifadhi za taifa zinaweza kutia chachu utalii wa ndani kwa kutoa punguzo za viingilio kwa wanafunzi na wanachuo. Unafuu huo usiwe tu katika kipindi cha sherehe za Sabasaba au Nanenane pekee; ambapo wanufaika wengi huwa wale tu ambao wamepata fursa ya kutembelea maonesho.

Tatu, shule kueleza fursa ambazo zinaweza kuwanufaisha wanajamii ambao wameizunguka hifadhi ya taifa.

Nne, kupitia uhamasishaji kutoka katika vyombo vya habari na mawasiliano ambavyo ni sawa na shule isiyo rasmi.Vyombo vya habari na mitandao ya kijamii vinaweza kuhamasisha utalii wa ndani.

Tano, mitalaa yetu ya elimu katika ngazi zote kuweka suala la utalii wa ndani kama suala mtambuka. Ikiwezekana suala la utalii wa ndani lichopekwe katika masomo mbalimbali.

Mtaalamu wa masuala ya utalii na uhifadhi wa tamaduni kutoka Chuo Kikuu cha Dodoma, Ismail Swaleh anaeleza kuwa sekta binafsi inayojishughulisha na utalii kama kampuni za utalii, bado hazijachangia katika kuhamasisha jamii ya Kitanzania juu ya utalii wa ndani tofauti na wanavyofanya kwa watalii kutoka nje.

Anasema ni wakati sasa wa mamlaka kuziwezesha kampuni binafsi na vyama vya kijamii vinavyokuza utalii. Pia, kwa shule kuwajengea wanafunzi misingi ya kupenda na kuthamini utalii wa ndani tangu wakiwa watoto na vijana.

Siyo rahisi kwa mtu ambaye hakujengewa tabia ya kutumia kipindi cha likizo kwa kufanya utalii, akategemewa tu kuibuka ukubwani na kuanza kutembelea vivutio hata kama ana rasilimali za kumwezesha.

Utalii wa ndani unapaswa kuanza kuchochewa tangu darasani. Ni wajibu wa kila shule na chuo kuhakikisha kuwa wanafunzi wake wanapata fursa ya kufanya utalii wa ndani mara nyingi zaidi.

Wanapowezesha wanafunzi wao kujenga tabia ya kutumia likizo kutalii, watakuwa wameiwezesha jamii yote.

Tuesday, August 14, 2018

Shirikiana na wazazi kurekebisha tabia ya mwanafunzi



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

Ninaendelea kusisitiza pendekezo langu kwako mwalimu kuwa ukielewa msingi wa tatizo la mwanafunzi wako, unaweza kujenga nidhamu yake bila kulazimika kutumia njia za mkato kama bakora.

Hata mwanafunzi unayemwona ameshindikana, anaweza kujirekebisha ukifahamu namna ya kushugulika naye. Muhimu ni kuwa mvumilivu unapochukua hatua.

Katika makala haya, japo kwa ufupi, ninapendekeza kutafuta ushirikiano wa karibu na wazazi ikiwa unataka kupata matokeo mazuri.

Tabia inaanzia nyumbani

Bila shaka unakumbuka ulifundishwa chuoni kwamba familia ndio kiini kikubwa cha tabia ya mwanafunzi. Mambo anayoyaona mtoto yakifanyika nyumbani yanaathiri kwa kiasi kikubwa namna anavyofikiri na kufanya.

Kama ulisoma somo la unasihi na ushauri, utakumbuka majina ya Alfred Alder na Virgia Satir waliotukumbusha kuwa hatuwezi kutenganisha tabia ya mtoto na hulka za familia yake. Kimsingi, unachokiona kwa mtoto ni dalili tu aina ya maisha anayoishi nyumbani.

Kwa uelewa huo utakubaliana na mimi kwamba mtoto anayekosa nidhamu shuleni ni sawa na mtu anayelia kutafuta msaada. Kutosikia, ukorofi, ujeuri, ni kilio cha kukuambia wewe uliye mwalimu wake kwamba nyumbani kwao mambo hayako shwari.

Kama umefundisha kwa muda, utaelewa namna gani wakati mwingine unaweza kumwadhibu mtoto lakini habadiliki. Unafanya kila jitihada za kumrekebisha lakini mtoto haonekani kukuelewa.

Katika mazingira kama haya, unahitaji kuelewa kwamba tabia hiyo unayojitahidi kuiondoa, imeota mzizi kwenye moyo wa mwanafunzi. Huwezi kuing’oa kwa jitihada zako mwenyewe. Huwezi kuing’oa kwa adhabu kali.

Familia ni mfumo

Familia ni sawa na mfumo unaounganisha tabia za watu tofauti lakini zenye kutegemeana. Tabia ya mzazi kwa mfano, inaathiri tabia ya mtoto. Tabia ya mtoto nayo kwa upande mwingine, inaathiri tabia ya mzazi.

Mzazi, mathalani, anaweza kuwa na hulka ya ukali kwa watoto. Kila akirudi nyumbani hawezi kuzungumza kwa amani na familia yake bila kufoka. Watoto wanaokulia kwenye mazingira kama haya wanaweza wasipende tabia hiyo lakini wakajikuta na wao wakiyafanya hayo hayo wasiyoyapenda.

Sababu ni kwamba kinachofanywa na wazazi hugeuka kuwa sheria isiyoandikwa inayoongoza namna watoto wanavyofanya mambo yao. Namna gani azungumze na mtu mzima; nini afanye anapohitaji kitu; jinsi gani atatue migogoro yake pale inapojitokeza, haya ni baadhi ya mambo tunayoweza kuyaita sheria zinazotokana na desturi za familia.

Mwalimu mmoja wa sekondari alinisimulia kisa cha kumwita mzazi wa mtoto aliyekuwa amefanya kosa linalostahili adhabu. Katika hali isiyotarajiwa, mzazi yule alipofika shule alionekana kushangaa inakuwaje mwalimu anamsumbua kijana wake.

Badala ya kushirikiana na mwalimu kushughulikia tatizo la kijana wake, mzazi alikuwa upande wa mwanawe akimshambulia mwalimu aliyekuwa anajaribu kushughulikia tatizo.

Mwalimu alinieleza kwa masikitiko, “Ningefanyaje hapo? Kile nilichofikiri ni kosa, mzazi anaona ni sahihi. Mzazi na mtoto wake hawaelewi kosa liko wapi. Ningechukua hatua gani hapo?”

Huu ni mfano wa namna gani maisha ya mwanafunzi nyumbani yanavyokuwa msingi wa tabia ya mwanafunzi. Unaweza kumlaumu mtoto kwa tabia fulani, lakini kumbe kwa mwanafunzi huyo tabia unayoiona ni sehemu ya maisha yake. Unaweza ukashangaa, mathalani, mtoto hasalimii watu akiwa shuleni. Anakupita kama hakuoni. Lakini kumbe hiyo inaweza kuwa ndiyo hali halisi nyumbani anakotoka.

Anapoamka, hakuna mtu anakumbuka kumsalimia yeyote. Mtoto kama huyu unaweza kumwadhibu lakini usipate matokeo unayoyahitaji kwa sababu hajakuzwa kusalimia.

Wakati mwingine kuna watoto wanakuwa wagomvi shuleni kwa sababu tu mazingira ya nyumbani yanahamasisha ugomvi.

Wanafunzi wanapitia mengi

Mara nyingi walimu wamekuwa wepesi kutoa adhabu bila kuwasikiliza wanafunzi. Lakini kama wangejipa muda wa kuwasikiliza, wangegundua kuwa wanafunzi hawa wanaonyesha nidhamu mbaya kwa sababu tu kuna kitu kimekosekana kwenye maisha yao.

Wapo wanafunzi wanaishi kwenye mazingira magumu nyumbani. Fikiria mwanafunzi ambaye wazazi wake wamefarakana. Mwanafunzi huyu anaweza kuwa na uchungu mkubwa ndani yake hata kama anaweza kuonekana akifurahi anapokuwa kwenye mazingira ya shule.

Mara nyingi migogoro ya wazazi huwafanya watoto wajilaumu. Watoto hujisikia hatia kwamba nao kwa namna moja au nyingine wanahusika na matatizo wanayoyaona kwa wazazi wao. Mwanafunzi anayepitia maisha kama haya anaweza kukukosea adabu lakini asielewe anachokifanya.

Kwa upande mwingine, wapo wanafunzi waliokulia kwenye mazingira ya kudekezwa. Wanapokuja shuleni, wanafunzi hawa wanahama na tabia hizo walizotoka nazo nyumbani.

Ushauri kwa walimu

Kama nilivyotangulia kueleza, matatizo mengi ya mwanafunzi yanaanzia kwenye familia walikotoka. Unaposhughulika na mwanafunzi jitahidi kuelewa kuwa yeye ni sehemu ya sheria zisizoandikwa lakini zinazoongoza mambo anayoyafanya.

Katika mazingira kama haya, huwezi kushughulikia suala la nidhamu bila kumshirikisha mzazi. Kuna umuhimu mkubwa wa kuwa karibu na wazazi wa mtoto kama namna ya kutafuta ufumbuzi utakaokuletea matunda.

Mahali pa kuanzia ni kufanya mazungumzo na wazazi kuhusiana na tabia ya mwanafunzi. Mazungumzo haya yalenge kuelewa mazingira ya kimalezi yaliyopo nyumbani ili uweze kutafuta ufumbuzi wa kudumu wa kumsaidia kijana.

Hakikisha mnazungumza lugha moja na mzazi ili aelewe shida ya mwanawe iko wapi. Mzazi asipoelewa inakuwa vigumu hatua zozote utakazochukua kuleta mabadiliko unayoyatarajia.

Lakini pili, wakati mwingine shida inakuwa ni wazazi wenyewe kukosa mamlaka kwa watoto wao. Chukulia mzazi anayeweza kumwambia jambo mwanawe na asifanye na bado akachukulia kuwa kawaida.

Chukulia mzazi mlevi, mdhalilishaji na mwenye tabia ya ugomvi uliopitiliza.Tabia kama hizi zinaweza kumfanya mzazi ‘akakosa’ mamlaka.

Katika mazingira kama haya ni muhimu kuzungumza kwa kina na wazazi, ili waelewe kwa kiwango gani tabia na mienendo yao inavyofanya kazi ya kumwadabisha mwanafunzi kuwa ngumu.

Tuesday, August 7, 2018

Ndoto za mafundi wasio na vyeti

 

By Aurea Simtowe, Mwananchi asimtowe@mwananchi.co.tz

Ni karakana ndogo ya ukubwa wa kama futi 12 kwa 12. Ndani ya chumba kumejaa vyuma, vipande vya mabati, makopo ya rangi na vifaa vingine vya ufundi.

Ukitazama kwa haraka kama hujui kazi na thamani ya hivi vilivyomo ndani ya chumba hiki, unaweza kuona ni kama takataka. Nje ya karakana hii vinaonekana baadhi ya vitu viliyotengenezwa kwa vyuma hivyo.

Kitanda cha rangi nyeusi ya kuvutia ambacho kinaonyesha kipo tayari kwa ajili ya matumizi, madirisha, meza ya kujipambia na geti kubwa lililopakwa rangi tofauti na kuwekwa urembo. Hizi ni baadhi ya samani zilizopo nje ya karakana hii ndogo.

Vitu hivi ni matunda ya vyuma vilivyojaa ndani ambavyo kwa asiyejua kazi yake, anaweza kuvichukulia kama takataka kwake.

Hata hivyo, kwa Jeremia Thomas, vyuma hivyo ndivyo vinavyompa kipato cha kuendesha familia yake ya watu wanne.

Thomas anayeishi Tabata Kimanga mkoani Dar es Salaam, ni fundi wa kuchomelea samani za chuma, fani anayosema hakuisomea kokote zaidi ya kujifunza kupitia vitendo. Hana cheti, lakini ufundi huu ndio umuwekao mjini na kumudu maisha yake.

“Mwaka 2005 nilianza kazi hii ikiwa ni baada ya kumaliza darasa la saba mwaka 2004 na wazazi wangu kushindwa kumudu gharama za masomo,”anasema.

Anasema kwa kipindi hicho hata fedha ya kwenda kusomea ufundi chuoni hakuwa nayo, jambo ambalo lilimlazimu kujifunza kupitia vijana wenzake waliokuwa wakifanya kazi hiyo.

INAENDELEA UK 18

INATOKA UK 17

Anasema baada ya kukaa kwa muda katika karakana hiyo na kumudu mafunzo kikamilifu, aliamua kufungua kijiwe chake ili kuendeleza shughuli hiyo, huku akiwa na mashine moja ya kuchomelea aliyoinunua kwa Sh50,000.

Ufundi bila vyeti

Hadithi Thomas haitofautiani na ile ya Nasibu Mayazi ambaye pia ni fundi mchomeleaji wa samani za chuma kwa miaka 11. Anasema anafanya kazi hiyo lakini hana cheti chochote cha ufundi stadi.

Ufundi huu wa uchomeleaji na aina nyingine za uchumi, umekuwa kimbilio la vijana wengi wenye ndoto za kufanikiwa kimaisha. Ni vijana mahodari na mabingwa wa ufundi, lakini hawatambuliki na mifumo ya kielimu na kimafunzo nchini.

Mitaani, mijini na vijijini kumejaa mafundi makenika, maseremala, na mafundi wengine mbalimbali waliojiajiri katika sekta ya ufundi.

Nasibu anasema baada ya kumaliza darasa la saba 2004 na kukosa nafasi ya kuendelea na masomo, aliamua kutafuta kitu cha kumuingizia kipato kilicho nje ya elimu.

“Wakati nawaza kitu cha kufanya mwaka 2007, nilikuwa nashinda kwa rafiki yangu anayefanya kazi ya utengenezaji wa samani za ndani kwa kutumia chuma, nikawa kama msaidizi wake, huku nikimwangalia. Ulifika wakati namimi nikawa na uwezo wa kutengeneza kitu,’’ anasimulia alivyoanza ufundi.

Ufundi vyuma hauhitaji vyeti

Utafiti mdogo uliofanywa na gazeti hili, umebaini kuwa vijana wengi wanaojihusisha na utengenezaji wa samani mbalimbali kwa kutumia vyuma na mbao, mafundi magari na wengineo, hawana vyeti kutoka kutoka vyuo vya ufundi na wala hawatambuliki.

Hata hivyo, kukosa vyeti sio kikwazo kwao, japo baadhi wanakiri kuwa wamewahi kukosa kazi kutokana na kutokuwa na vyeti.

“Hizi kazi zetu bila kuwa na cheti au kuingia darasani ni ngumu kupata tenda kubwa zinazotangazwa na kampuni, taasisi au Serikali, anasema Nasibu.

Kwa upande wake, Thomas anasema baadhi ya wateja huamini zaidi watu walio na vyeti kuliko wasiokuwa navyo.

“Kuna wakati mtu anakunyima kazi kabisa kutokana na kukosa cheti. Hakuamini hata ukimuonyesha kazi zako nyingi ulizowahi kuzifanya kwa umahiri mkubwa, bado atakuona kama mjanja wa mjini,” anaeleza.

Hata hivyo, kwa Babuali Ahmad licha ya kuwa na cheti cha ufundi stadi kutoka chuo cha Veta Tanga, haoni umuhimu wa kuwa nacho kwa sababu hakuna aliyewahi kukiulizia tangu aanze kazi hiyo mwaka 2009.

Anaamini kuwa hata aliyejifunza mtaani anaweza kutengeneza samani nzuri zaidi ya fundi aliyekaa darasani.

“Haya mambo hayahitaji vyeti lakini utundu, ubunifu na namna ambavyo unavyoweza kucheza na mbao zako au vyuma, ili kuhakikisha unapata kitu bora na kinachoweza kumvutia mteja,” anasema Ahmad ambaye ni fundi seremala jijini Dar es Salaam.

Malengo yao

Vijana hawa wanasema kuwa wana ndoto za kufika mbali, ikiwamo kumiliki biashara na kutengeneza fursa za ajira kwa vijana wengine waliokosa fursa ya kuendelea na elimu.

Kwa mfano, Mayazi anasema mbali na uchomeleaji wa magari, endapo atapata fursa ya kujiendeleza kielimu, anapenda kusomea umeme wa magari.

“Ukiwa fundi wa magari ili upate wateja lazima uwe katika kampuni inayoaminika itakayohitaji uwe na elimu. Hii ni tofauti na utengenezaji wa samani za chuma kwani mteja anaweza kukuamini hata bila ya cheti,” anaeleza.

Kwa Thomas ndoto aliyonayo ni kwenda shule kuendeleza ujuzi wake…

“Elimu haina mwisho, hivi sasa naweza kufanya hivi kwa ufasaha lakini naamini nikikaa darasani ntafanya vizuri zaidi ya hapa.’’

Tunawasaidiaje?

Aliyekuwa Makamu wa Chuo Kikuu cha Dodoma, Profesa Idris Kikula anasema kinachotakiwa ni kuangalia namna ambayo vijana hao wanaweza kuongezewa ujuzi kutoka kwa wataalamu bila ya malipo ili waweze kuboresha utendaji kazi wao.

“Hawa ni sawa na wakulima wengine ambao hawajawahi kwenda kusomea kilimo lakini wanalima na wanapata mazao mengi kutokana na kusaidiwa kielimu, anasema na kuongeza:

“Uwezo wa wa vyuo vya Veta sio mpana kiasi hicho na sio wote wanaoweza kumudu gharama. Kama vijana wamejitengenezea kikundi ili wajiendeleze kinachoweza kuwasaidia ni kuwapatia mtaalamu awaelekeze hata kwa siku moja au mbili, ili waweze kufanya kitu bora zaidi ya hicho.’’

Kaimu Naibu Makamu wa Chuo cha Mzumbe Taaluma, Profesa George Shumbusho anasema Serikali inapaswa kuhakikisha malighafi wanazotumia kwenye shughuli zao zinapatikana kirahisi.

“Kufanya hivyo kutafanya waache kung’oa alama za barabarani, vyuma vya madaraja, hivyo Serikali ijenge viwanda vya chuma ili kurahisisha upatikanaji wake,” anasema Profesa Shumbuso.

Tuesday, August 7, 2018

Kiswahili na nguvu ya utambulisho ughaibuni

 

Lugha ina dhima nyingi. Miongoni mwake ni dhima kubwa ya kutambulisha watu wasiofahamiana.

Dhima hii si rahisi kujibainisha katika mazingira asilia ya uzungumzaji wa lugha husika au mazingira ambayo lugha hiyo hutumiwa na watu wengi, bali inadhihirika zaidi katika mazingira ya ugenini ambako mmoja ajuaye lugha fulani anaweza kumsikia mtu au watu wengine wakitumia lugha ambayo yeye anaifahamu.

Katika mazingira ya namna hiyo, watumiaji wa lugha hiyo wanaweza kujitambulisha kila mmoja kwa mwenziwe na kujisikia wamoja kwa sababu ya lugha inayowaunganisha.

Christine Torome raia wa kutoka nchini Kenya ambaye amekuwapo nchini Ujerumani kwa miezi kadhaa, amekutana na Mbalamwezi ya Kiswahili na kueleza namna lugha ya Kiswahili ilivyo na nguvu ya kukutanisha, kuunganisha na kutambulisha.

Anaeleza kuwa siku ya kwanza akiwa ‘super market’ na Mkenya mwenziwe wakitafuta mahitaji yao huku wakifanya mawasiliano yao kwa Kiswahili, walitokea watu watatu weusi ambao walionekana kufuatilia maongezi yao.

Kati ya watu hao watatu, mmoja wao aliingilia kati maongezi yao akiuliza: “Samahani, nyinyi watoto wa Kenyatta au Magufuli?” Christine na mwenziwe wakiwa bado hawajajibu, mtu huyo aliyejitambulisha kwao kuwa ni Mtanzania aliwaambia kuwa aliwasikia wakizungumza Kiswahili akahisi kwamba ni watu wanaotokea Afrika ya Mashariki. Kuanzia hapo maongezi yakaanza. Wakafahamiana, wakajenga urafiki na kutembeleana.

Katika tukio jingine, Christine anaeleza kuwa akiwa na Wakenya na Watanzania wenziwe katika kituo cha gari moshi, wakimsubiri mwenyeji wao Mjerumani, ghafla alitokea mama wa Kijerumani . Mama huyo alisimama na kuwasalimia kwa Kiswahili. Walipomhoji mintarafu kukijua kwake Kiswahili, aliwaeleza kuwa miaka kadhaa iliyopita aliwahi kuishi Tanga, nchini Tanzania akitoa huduma katika kanisa. Alifafanua kuwa akiwa Tanga alilazimika kujifunza Kiswahili kwa jitihada zote ili kuweza kuwahudumia vizuri watu wake.

Hata hivyo, alieleza kuwa aliporudi Ujerumani hakuwapata watu wengi ambao angeweza kuendelea kuzungumza nao Kiswahili. Alisema kuwa kuna rafiki yake, Mtanzania, ambaye anafanya kazi huko Ujerumani sehemu inayokaribiana na yeye anapofanyia kazi. Alieleza kuwa huonana na Mtanzania huyo daima.

Alisisitiza; “Napenda kuonana naye daima na kila tunapoonana tunatumia Kiswahili katika mawasiliano yetu licha ya kwamba yeye anajua Kijerumani pia.” Alieleza kuwa matumizi ya Kiswahili, yanamjengea taswira nzuri ya safari yake nchini Tanzania, huduma aliyokuwa akiitoa na ukarimu wa watumiaji wa Kiswahili huko Tanga. Christine alieleza kuwa, mama huyo alionekana kuongea Kiswahili vizuri kama Mswahili aongeavyo Kiswahili bila ya kugugumiza au kutafutiza maneno. Hata hivyo, Christine anaeleza kuwa baadhi ya Wajerumani waliopata kutembelea Afrika ambao wanakijua Kiswahili, wanapowaona watu weusi hupenda kuwasalimu kwa Kiswahili wanapohisi kuwa wanatokea Afrika Mashariki. Salamu wanazotumia ni kama vile: ‘Jambo’, ‘habari’, ‘Mambo’. Kiswahili nchini Ujerumani licha ya watu wachache kukifahamu, kinafundishwa katika vyuo vikuu mbalimbali.

Ni lugha inayochangamkiwa na watu wengi katika idara za lugha za kigeni ambamo Kiswahili hufundishwa kama lugha na kama fasihi ya Kiswahili. Baadhi ya vyuo maarufu vifundishavyo Kiswahili nchini Ujerumani ni Humboldt Berlin, Leipzig na Bayreuth.

Tuesday, August 7, 2018

Mjadala wa lugha ya kufundishia bado moto

 

By Elias Msuya, Mwananchi emsuya@mwananchi.co.tz

Kumekuwa na mjadala wa muda mrefu kuhusu lugha ya kufundishia tangu Tanzania ilipopata uhuru mwaka 1961.

Mjadala huo umewagawa wasomi katika kambi mbili, moja ikitetea lugha ya Kiingereza kilichoachjwa na Wakoloni, huku wengi wakitaka Kiswahili kitumike kufundishia katika mfumo wote wa elimu.

Mwalimu Julius Nyerere alitarajiwa kutoa mwelekeo wa lugha ya kutumika kufundishia kati ya lugha hizo mbili.

Hata hivyo, katika utawala wake uliodumu kwa miaka 24 aliweka utaratibu wa Kiswahili kutumika katika elimu ya msingi inayoishia darasa la saba, kisha lugha ya Kiingereza kuanzia kidato cha kwanza hadi vyuo vikuu.

Licha ya kuweka utaratibu huo, watetezi wa Kiswahili walitarajia atahitimisha utawala wake kwa kuipa lugha hiyo nafasi ikiwa ni alama ya uzalendo wa nchi yake.

Lakini kauli yake aliyoitoa mwaka 1974 akiwa nchini Uingereza iliwakatisha tamaa kabisa watetezi wa Kiswahili na pengine mikakati yote ya Serikali kuipa lugha hiyo nafasi ndipo ilipodorora.

Mwalimu Nyerere akinukuliwa katika kitabu kiitwacho: alisema: “Kiingereza kitaendelea kuwa lugha ya elimu kwa kipindi kirefu kijacho. Watanzania watakuwa wapumbavu kukikataa Kiingereza. Sisi ni nchi ndogo. Kiingereza na Kifaransa ni lugha za Waafrika kwa kuwa tunazo. Kiingereza ni lugha muhimu sana ya Kiafrika.”

Wasemacho watetetezi wa Kiingereza

Kauli hiyo ya Mwalimu Nyerere ni miongoni mwa sababu kubwa zinazomfanya Dk Michael Kadeghe kuamini kuwa Kiswahili siyo suluhisho la elimu bora Tanzania.

Alitoa kauli hiyo alipokuwa akichangia mada katika mdahalo ulioandaliwa na taasisi ya Haki Elimu hivi karibuni jijini Dar es Salaam.

Anashauri kuwepo kwa uwekzaji wa kutosha ili kukiwezesha Kiswahili kuweza kutumika kama lugha ya kufundishia.

“Ili tuwe na lugha madhubuti ni lazima tuwekeze, sasa kama hatujawekeza kwenye Kiswahili, kwanini tuwalazimishe watoto kusomea lugha hiyo?

“Hawa nawapinga kwa sababu wanataka kutumia lugha ya Kiswahili kwa ulaji. Kwa nini watoto wanaosoma katika shule za Kiingereza wanafaulu kuliko shule za Kiswahili?” anahoji.

Anaongeza: “Unesco (Shirika la Imoja wa Mataifa la Elimu na Utamaduni) wanasema lugha watoto watumie lugha zao za asili, lakini mimi napinga kwa sababu hata hao watoto wana lugha mbili. Wanasema ukijifunza kwa Kiswahili ndio wanafaulu, si kweli.

Mbona pale Chuo Kikuu cha Dar es salaam kuna wanafunzi wanasoma Kiswahili na wanapata alama C na kushindwa. Siyo sababu,” anasema Dk Kadeghe.

Mhadhiri wa elimu kutoka Chuo Kikuu kishiriki cha Elimu (DUCE), Dk Luka Mkonongwa anasema lugha siyo kigezo cha wanafunzi kufeli mitihani.

“Lugha ni kitu kidogo, ila mifumo tunayotumia kufundishia, maarifa aliyonayo Mwalimu ndiyo na mazingira aliyonayo mwanafunzi ndio vinavyotakiwa. Lugha ni kitu kidogo tu. Tunasema Kiingereza ni lugha ha kigeni, sio kweli. Tumekuwa nayo miaka 50 sasa, wataalamu wote wamefundishwa kwa Kiingereza halafu tunegeuka tunasema ndio shida,” anasema.

Watetezi wa Kiswahili

Licha ya safari ndefu ya kukipigania Kiswahili, bado watetezi wake hawajakata tamaa.

Miongoni mwa watetezi wa Kiswahili ni Profesa wa Lugha wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Martha Qorro anayesema kuna zaidi ya tafiti 20 zilizofanywa na kuthibitisha uwezo wa lugha ya Kiswahili kutumika kufundishia.

Katika wasilisho lake, Profesa Qorro amesema licha ya kuwapo kwa kamati zaidi ya 20 zilizofanya utafiti na kuthibitisha kuwa lugha ya Kiingereza hakifai kufundishia, Serikali imeshindwa kuzifanyia kazi.

Anasema nchi zinazoendelea zimerithi mfumo wa elimu kwa masilahi ya wakoloni.

“Suala siyo Kiswahili na Kiingereza. Kila nchi ya Afrika inatumia lugha za nchi iliyotawala. Tunapaswa kujiuliza, sisi ni nani na tunakwenda wapi? anaeleza.

Anasema wakati Tanzania inaelekea kwenye uchumi wa viwanda wanafunzi wanapaswa kutumia lugha inayoeleweka.

“Wakitaka kufunga mashine waelewe maelekezo. Hata Ulaya walishindwa kuendelea kwa kutumia Kilatini cha Warumi hadi walipoanza kutumia lugha zao za Kiingereza, Kifaransa, Kijerumani,” anasema.

Akizungumzia kauli ya Mwalimu Nyerere, Profesa Qorro anasema kauli hiyo aliitoa akiwa nchini Uingereza, hivyo ni kama alikjikuta ametekwa na ugeni, lakini haikuwa dhamira yake.

Akiunga mkono matumizi ya Kiswahili, Profesa Aldin Mutembei kutoka Chuo kikuu cha Dar es salaam anawalaumu wamiliki wa shule binafsi akisema wanatetea Kiingereza kwa sababu za kibiashara.

“Watu wa shule binafsi ni wafanyabiashara, wakiona biashara iko kwenye Kiingereza wanapiga debe kama wapiga debe wengine. Tujiulize, sisi ni nani? Tunajifahamu, tunajikubali?” anasema.

Akizungumzia sera ya Tanzania ya viwanda, Profesa Mutembei anasema haiwezi kufikiwa bila kujimudu upande wa lugha.

“Mapinduzi ya viwanda kote duniani yalikwenda na utamaduni ikiwemo lugha.Tumechukua Matokeo Makubwa sasa (BRN) kutoka Malaysia, lakini tumesahau utamaduni. Tulianza pamoja lakini tunashindwa kuelewa walifikaje hapo, tunarukia tu,” anasema.

Tuesday, August 7, 2018

Mwalimu anavyoweza kujijengea heshima kwa wanafunzi



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

Shauku ya walimu wengi, kama sio wote, ni kuheshimiwa na wanafunzi. Heshima ya mwalimu ni sauti inayosikika kwa mwanafunzi wake. Hiyo ina maana kuwa mwalimu anahitaji uwezo wa kumwelekeza mwanafunzi jambo na akaelekea. Katika mambo yanayoweza kumnyima amani mwalimu, ni kujikuta kwenye mazingira ambayo kile anachotaka kifanywe na mwanafunzi wake hakifanyiki.

Hali inapoota mizizi hufika mahali mwalimu akaamua kumchukulia mwanafunzi hatua za kinidhamu. Pamoja na hayo nafahamu hakuna mwalimu anayefurahia kutumia mabavu kama namna ya kumrekebisha mwanafunzi wake.

Makala yaliyopita yaligusia mazingira yanayoweza kuwafanya wanafunzi wakakosa nidhamu. Moja wapo ya sababu hizo ni mazingira mabovu ya shule, nyumbani pamoja na tabia za mwalimu mwenyewe.

Katika makala haya tunaangazia maswali matano muhimu unayohitaji kuyajibu, ikiwa unataka kuheshimiwa na wanafunzi bila kutumia nguvu kubwa.

Unawaheshimu wanafunzi wako?

Mwanafunzi ni binadamu anayehitaji heshima kama wewe. Ingawa kweli anaweza kuwa mdogo kiumri, hana elimu kama uliyonayo, lakini bado anastahili heshima.

Heshima ni kuzungumza naye kama unavyozungumza na mtu mwingine unayemheshimu. Sina maana ya kuwaogopa wanafunzi wako bali kuwatendea kama vile ungependa kutendewa wewe mwenyewe. Neno linalobeba uzito wa hiki ninachokisema ni unyenyekevu.

Mtu mnyenyekevu hana sababu ya kuwaonyesha watu kuwa amewazidi. Mtu mnyenyekevu hawatambii watu hata kama anajua fika kuwa anawazidi.

Ukiwa mnyenyekevu unawavutia watu kukuheshimu. Heshimu wanafunzi wako watakupa heshima.

Heshima si zawadi ya mwanafunzi mwenye nidhamu bali tabia ya mtu mstaarabu kwa yeyote bila kujali tabia yake.

Naelewa wapo wanafunzi wakorofi. Hawa ni wanafunzi wanaoweza kukufanya ukapandwa na jazba, ukataka kupambana nao, kuwadhalilisha, kuwatukana kwa sababu ni kweli wamekuudhi.

Lakini nikukumbushe kuwa mwisho wa haya yote, mara nyingi, ni wewe mwenyewe mwalimu kufedheheka.

Ukitaka kupata ushirikiano na wanafunzi hata wale ‘walioshindikana’ anza kwa kuwatendea kwa heshima. Unaposhughulika nao huna haja ya kuwadharau na kuwaonyesha kuwa hawana maana yoyote. Waheshimu hata kama kweli hawastahili heshima. Ukimheshimu binadamu atakulipa heshima kwa wakati wake.

Unafundisha kwa kujituma?

Wanafunzi wanaweza kuonekana hawapendi shule, lakini wana ndoto fulani katika maisha. Hata kama unaona hawaelewi na hawajali kilichowaleta shule, usisahau kuwa ndani yao kuna ndoto fulani.

Heshima yako, pamoja na mambo mengine, inategemea vile unavyowafanya waamini unafanya kila linalowezekana kuwasaidia kufikia ndoto zao.

Jiulize: Je, unajituma kuwasaidia wanafunzi wako kutambua na kufikia malengo yao? Je, unafanya kazi zako kwa weledi? Je, unaingia darasani kwa wakati?

Huwezi kuwa mwalimu anayetegea vipindi, mwalimu usiyejali kazi yako, ukategemea wanafunzi wakuheshimu. Uvivu utakufanya udharaulike.

Pia, epuka kuwafanya wanafunzi wawe na wasiwasi na uwezo wako darasani. Mfanye mwanafunzi aamini wewe ni mtu wa kutegemewa na akiomba msaada ataupata kwa sababu huna ubabaishaji. Ukweli ni kwamba mwalimu mzuri ana nafasi kubwa ya kuheshimiwa kuliko mwalimu mzembe asiyejali kazi yake.

Kwa nini wanakukosea adabu?

Kuna simulizi ya mwalimu mmoja aliyekuwa akimwadhibu mwanafunzi mmoja kwa uchelewaji. Kila siku mwanafunzi yule alikuja baada ya saa nne shuleni.

Ingawa mwanafunzi yule alijitetea kuwa ana matatizo ya kifamilia yanayosababisha achelewe, bado mwalimu hakuelewa na hakumpa nafasi ya kujitetea.

Baada ya miezi kadhaa ya kuchelewa na bakora za kila siku, Joshua hakuonekana kwa siku kadhaa kisha alipokuja alikuwa wa kwanza kushika namba. Kwa kuamini mwanafunzi amebadilika, mwalimu aliwataka wenzake wampongeze: “Darasa tumpongeze leo Joshua amewahi!”

Huku akitiririkwa na machozi Joshua aligugumia: “Mama niliyekuwa ninamhudumia kila siku asubuhi kabla ya kuja shule amefariki dunia wiki iliyopita.”

Kuna vitu mwanafunzi anaweza kuvifanya si kwa sababu anapenda. Mwalimu unayejitambua hupaswi kuwa na haraka ya kuadhibu. Jipe muda wa kufuatilia sababu zilizojificha nyuma ya utovu wa nidhamu unaouona kwa mwanafunzi.

Wakati mwingine anachokifanya huakisi makosa yako mwenyewe. Juzi ulimdhalilisha na kama binadamu mwingine akajawa na kisasi. Kwa nini leo unapomwita hakuitikii unashangaa?

Lakini pia inawezekana na wewe mwalimu hujulikani unataka nini. Mwanafunzi anashindwa kujua afanye nini kukuridhisha kwa sababu unabadilika badilika. Jana ulisema wanafunzi wasikae nje wakati wa masomo na uliwaadhibu.

Leo umewakuta nje wakati wa masomo na hujasema kitu. Kesho ukiwaambia wakaendelea kukutazama utashangaa? Muhimu kusimamia kile unachokisema.

Unawakosoa kupita kiasi?

Moja wapo ya sababu inayoweza kukufanya ukakosa ushawishi kwa wanafunzi wako ni kuwakatia tamaa. Pamoja na kwamba wanafunzi wana upungufu mwingi, huna sababu ya ‘kuwaimbia’ upungufu huo kila siku.

Unapomkatia tamaa mwanafunzi unamfanya awe na ujasiri wa kufanya lolote kwa sababu anakuwa hana cha kupoteza. Kama umemfanya ajione hana thamani, huoni chochote chema kwake, afanye nini kingine zaidi ya kukuthibitishia kuwa kweli hana thamani?

Ukitaka wanafunzi wakuheshimu, wakati mwingine ‘potezea’ matatizo yao. Wanaweza kuwa wavivu kweli, hawana nidhamu kweli, lakini onyesha kuwa kuna kitu chema unakiona ndani yao.

Unaweza kuzungumza na mwanafunzi mvivu kama vile unaongea na mtu mwenye bidii. Najua si jambo jepesi. Mwanzoni mwanafunzi huyu anaweza kudhani unamdhihaki lakini ukisimamia kumwambia unaamini yeye ni mtu mwenye bidii, unaweza kushangaa mwanafunzi akahamasika kukuthibitishia kuwa hujakosea.

Ukiwa mwalimu, jifunze kuona thamani iliyo kwa wanafunzi wako. Watie moyo na waonyeshe kuwa wanaweza. Sema maneno yanayowahamasisha. Waonyeshe thamani iliyo ndani yao, utashangaa namna watakavyokuheshimu kwa sababu umewafanya wajione ni watu wa thamani.

Unashirikiana na walimu na wazazi?

Huwezi kufanya kila kitu mwenyewe. Unahitaji ushirikiano na walimu wengine. Hapa ndipo panapohitajika mkakati na sauti ya pamoja.

Lakini pia kuna wazazi. Mwanafunzi anatoka kwenye mazingira ambayo wakati mwingine ndiyo yamemjenga kuwa hivyo alivyo. Unahitaji kufanya kazi kwa karibu sana na wazazi.

Itaendelea

Blogu: http://sw.globalvoices.org Twitter: @bwaya

Tuesday, August 7, 2018

Mara ngapi tumepora muda wa watoto?



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

Katika makala haya tafsiri ya mtoto, ni yule aliye chini ya miaka 18 na ambaye bado yuko chini ya uangalizi wa mzazi au mlezi.

Ili nchi yoyote iweze kuendelea inahitaji rasilimali watu ambao imeiandaa vema kuweza kumudu wajibu wao kwa jamii.

Rasilimali watu hiyo haishuki tu kutoka mbinguni, huzaliwa, kukua na kupitia hatua mbalimbali za maandalizi kulingana na uwezo wa nchi husika.

Katika hatua zozote za maendeleo, hatua ya awali huwa ni ya msingi na haina mbadala.

Hii ni hatua ya utoto. Utoto ni kipindi muhimu kwa maandalizi ya mustakabali wa nchi yoyote katika nyanja zote.

Kwa mfano, mtu anapozungumzia uwajibikaji, ubunifu, michezo na mengineyo, hivi huchochewa tangu utotoni katika ngazi ya familia na vyombo vingine vya kijamii kama shule na maeneo ya ibada.

Ukitazama maeneo kama elimu, michezo, utamaduni na hali ya kupenda amani na nchi, vyote vinawezekana kama msisitizo utaanza kujengwa katika hatua za utotoni hasa kuanzia ngazi ya familia, jamii na vyombo vingine vya kijamii

Mzazi anavyopora muda wa mtoto

Shughuli mbalimbali zinazoandaliwa na mzazi zenye lengo la kumfurahisha mtoto wakati mwingine zimekuwa zikipora muda wa watoto kufanya kazi zao za nyumbani za masomo.

Watoto kuwa na uhuru wa kucheza na watoto wenzao wa rika lao katika mitaa yao huweza kuporwa kutokana na aina ya kuta na mageti yanayojengwa kutoruhusu mchangamano huo.

Kwa kitendo hiko kuna haki kadhaa za watoto huvunjwa kutokana na mifumo ya maisha pasipo watu kujua au kuzingatia.

Mifumo ya maisha ya kisasa imekuza staili mpya ya malezi ya usasa ya kwamba kila familia kulea na kushughulika na watoto wa familia yake tu.

Kwa mtindo huo, inakuwa siyo rahisi kwa mzazi kuamini kuwa shangazi au mjomba; jirani au rafiki anaweza kumlelea mtu mtoto wake kama ambavyo yeye mwenyewe anaweza kufanya.

Jambo hili wakati mwingine siyo sahihi kulishikilia kwa sababu hakuna mtu aliye na hakimiliki ya kuishi daima.

Kwa hiyo, mzazi anapomzuia mtoto kuchangamana na watoto wenzake katika kipindi cha utoto, atambue wazi kuwa anapora muda wa mtoto wa ukuaji na ujifunzaji katika kipindi hicho.

Saikolojia ya hatua za ukuaji wa mwanadamu ziko wazi kuwa hatua yoyote ya ukuaji inaporukwa au isipotimizwa ipasavyo, mara nyingi madhara yake huja kuonekana katika hatua za ukubwani.

Hivyo ni vema wazazi watahidi kutoa uhuru wenye mipaka kwa watoto wao katika kujifunza kwa kucheza na wengine au kutoka nje katika mazingira yao; kuliko kuwafungia ndani kwa kisingizio kuogopa eti watafundishwa tabia mbaya na watoto wa majiriani au kwamba watachafuka.

Wakati mwingine wazazi wasipokuwa makini kufuatilia mambo yanayojiri nyumbani wasipokuwapo, watoto wanaweza kunyimwa uhuru wa kucheza na dada wa kazi wanaowalea

Mwalimu anavyoweza kupora muda wa mtoto

Katika hatua za ukuaji wa binadamu kila hatua huwa na mabadiliko yake kulingana na mahitaji ya hatua hiyo.

Watoto ambao kwa bahati nzuri wako katika shule au madarasa ya awali wanahitaji uangalizi wa pekee ili waweze kukua na kujifunza vema.

Kwa mfano, mwalimu anapokuwa darasani na watoto tangu saa mbili mpaka saa sita mchana pasipo kuwa na shughuli za ujifunzaji na ufundishaji zenye vitendo, huwakosea sana watoto.

Madarasa hayo ya chekechea ujifunzaji wake hupaswa kuwa wa vitendo vingi vya kutenda au unaweza kusema kucheza.

Watoto walio katika madarasa ya awali mpaka darasa la pili, miili yao haina nguvu nyingi ya kuwakalisha darasani na kuwafundisha kama wanafunzi wakubwa wa sekondari au vyuo. Kufanya hivyo ni kupora muda wao wa ujifunzaji sahihi.

Jamii inavyopora muda wa watoto

Wapo watoto wanaoitwa wa mitaani, ilhali mitaa haina uwezo wa kuzaa watoto. Kundi hilo la watoto linaloishi katika mazingira magumu ni kundi lililoporwa muda wao wa utoto.

Jamii inaweza ikawa inawatazama tu na kufikiri kundi hili haliwahusu, lakini ni kundi linalohitaji jamii kwa ujumla kufikiria kupunguza visababishi.

Jamii inapaswa kupunguza matendo yanayotokea katika familia ambayo husababisha watoto hao kuishi mitaani.

Katika kundi hili, walio hatarini zaidi ni watoto wa kike. Wapo ambao utoto wao umekatishwa kwa sababu ya mimba za utotoni.

Jamii haina budi kuzidi kulipazia sauti suala la mimba hizi, kulikemea na kuweka mikakati kulingana na mazingira husika kulifuta.

Sehemu nyingine tamaduni zimekuwa chanzo cha watoto kuporwa muda wao wa kuwa shuleni kwa sababu ya mwamko mdogo wa elimu wa jamii hiyo au mtoto wa kike kuozwa.

Pia, watoto kutumikishwa katika shughuli za kilimo na ufugaji kumepora muda wao wa kuwa shuleni.

Aidha, changamoto za usafiri, ukosefu wa huduma ya mabweni na chakula shuleni, uduni wa miundombinu ya shuleni, haya nayo yanachangia wanafunzi wetu kuporwa muda wao wa utoto.

Jamii kwa ujumla ina wajibu wa kuona mtoto analindwa awapo katika ngazi ya kaya, mtaa mpaka taifa.

Ujumbe wa makongamano yanayofanyika kuhusu watoto, uzidi kusambazwa kwa watu wengi zaidi.

Kwa mfano, kila mwaka kumekuwa na maadhimisho ya Siku ya Mtoto wa Afrika, hivyo maazimio na ujumbe wake vizidi kuiamsha jamii kuhusu kulinda muda wa watoto ili usiporwe kwa sababu zozote zile.

Tuesday, July 24, 2018

Foyle: Mbunifu wa misamiati ya kompyuta kwa Kiswahili

 

By Peter Elias, Mwananchi pelias@mwananchi.co.tz

Lugha ya Kiswahili inatajwa kukabiliwa na changamoto ya kukosa misamiati ya kutosha hasa kwenye masuala ya sayansi na teknolojia, jambo linalowafanya wazungumzaji wake kutumia zaidi misamiati ya Kiingereza.

Suala hilo kwa namna moja limekuwa likikwamisha ukuaji wa lugha ya Kiswahili, kwa sababu maneno mengi yanayotumika yanatoholewa kutoka katika lugha ya Kiingereza au nyinginezo.

Kwa sababu ya wazungumzaji wake kutokuwa na maarifa ya sayansi na teknolojia, hata Kiswahili kinakosa majina ya vitu hivyo vinapoletwa Afrika. Vimekuwa vikiendelea kuitwa kwa majina kama vinavyoitwa na waliovitengeneza. Afrika imekuwa ni mpokeaji tu.

Baadhi ya wadau wa Kiswahili wamekuwa wakipendekeza Kiswahili kitumike kama lugha ya kufundishia kwenye shule za msingi, sekondari mpaka vyuo vikuu.

Hata hivyo, changamoto ni namna ya kutafsiri vitabu vya sayansi kwa sababu ya upungufu wa misamiati ya Kiswahili kwenye eneo hilo.

Habari njema

Ili kukabiliana na changamoto hiyo, mwalimu Kevin Foyle ameandika kamusi inayotoa tafsiri ya maneno yanayotumika kwenye kompyuta kwa Kiswahili. Foyle ameiita kamusi hiyo “Istilahi ya Ngamizi.”

Foyle mkazi wa Ireland, anaguswa na kukosekana kwa misamiati ya kutosha kuhusu kompyuta, ikizingatiwa kwamba hii ni karne ya sayansi na teknolojia na matumizi ya Kiswahili yamekuwa makubwa.

Amekusanya maneno mengi yanayotumika kwenye kompyuta na kutoa majina au tafisiri yake kwa Kiswahili. Analenga kuikuza lugha hiyo kwa kupunguza utohoaji wa maneno kutoka kwenye lugha nyingine.

Kamusi hiyo ikikamilika itakuwa ya kipekee kwa sababu itawapa nafasi wazungumzaji wa Kiswahili hasa vijana kutumia maneno ya Kiswahili katika kuwasiliana bila kuchukua maneno kutoka kwenye lugha nyingine.

Itaongeza chachu katika mjadala wa siku nyingi juu ya lugha sahihi ya kufundishia na itahamasisha watu wengine kufanya utafiti na uchunguzi wa istilahi nyingine kwa Kiswahili ili lugha hiyo ijitosheleze kikamilifu.

Dhamira ya kuandika kamusi

Foyle anasema alinuia kuandika kamusi hiyo baada ya kuona maneno mengi ya kompyuta yanatolewa kwenye lugha ya Kiingereza wakati Kiswahili kingeweza kuwa na misamiati yake yenyewe.

Anasema kwa muda wa miaka michache alikuwa akijaribu kuandaa kamusi ya maneno ya msingi ya kompyuta. Alikusanya maneno hayo na kuyaweka pamoja, lengo likiwa kutoa kamusi ambayo itakuwa na misamiati inayotumika kwenye kompyuta.

“Nilisoma kwa upana na urefu, nilifanya utafiti mwingi sana hasa mtandaoni. Nimekusanya idadi ya maneno ambayo hutumiwa kwa kawaida kwenye mazingira ya kompyuta. Kwa sasa mwonekano wa msingi wa kamusi ni wa maneno tu; hakuna picha au vielelezo, ” anasema na kuongeza:

“Mimi nadharau maneno yaingizwayo bila ulazima kwenye msamiati wa Kiswahili kama vile kompyuta ambalo Kiswahili chake ni ngamizi au tarakirishi. Mengine hubuniwa kirahisi kama “inayobebeka” (portable), isiyotumia nyaya (wireless), kliniki (clinic) na mengineyo.’’

Anasema waswahili hawana budi kuamsha dhamira ya kujifunga kibwebwe katika kukuza lugha yao, vinginevyo nafasi zitacheleweshwa mno. Anasisitiza kwamba Kiswahili ina sifa kama lugha nyingine zilizoenea zaidi duniani.

Foyle anasema bado kuna maneno yamebaki lakini haridhiki nayo. Maneno hayo ni kama vile grid, graph, proxy, menu, acronym. Hata hivyo, anadhani kwamba misamiati ya Kiswahili kwa maneno hayo itajitokeza siku zijazo.

“Kwa kweli wakati mwingine ni rahisi kukopa maneno kutoka lugha nyingine, lakini lazima hii ifanywe kama chaguo lingine halipo, kama hakuna njia nyingine,” anasema Foyle na kufafanua kwamba:

“Bila shaka hakuna lugha isiyo na mchanganyiko wa maneno yatokayo lugha nyingine, lakini lazima tuchimbe kwanza kwenye migodi yetu ya lugha kila tunapojaribu kutafsiri mawazo mapya katika utamaduni wetu. Upendeleo uwe kila mara katika rasilimali za asili.”

Foyle ni nani?

Foyle ni raia wa Ireland ambaye ameishi Tanzania miaka ya 1960 akifundisha somo la Kiingereza katika shule ya sekondari ya Umbwe iliyopo mkoani Kilimanjaro. Aliajiriwa na iliyokuwa idara ya elimu ya Tanzania mwaka 1962, ikiwa ni miaka miwili tangu alipohitimu Chuo Kikuu cha Ireland.

Anasema alipokuwa akifundisha Kiingereza, alibaini kwamba njia rahisi ya kufundisha na mwanafunzi akaelewa, ni kutumia lugha yake ya kwanza, hivyo alianza kujifunza Kiswahili na baadaye alikipenda na kuamua kujikita huko.

“Niligundua mapema kuwa ushawishi wa Kiswahili ulikuwa mkubwa katika juhudi za kufundisha lugha. Hili ni tukio la kawaida kabisa kwa sababu tunafikiria mambo ya awali kupitia lugha yetu ya kinyumbani,” anasema.

Mtaalamu huyo wa lugha, anasema katika harakati zake za kujifunza Kiswahili, anakumbuka maneno ya kwanza kujifunza yalikuwa ni “piga mbizi”. Anasema maneno hayo yanamkumbusha alipokuwa akijifunza Kiswahili akiwa Kibosho mkoani Kilimanjaro.

Anasema mwaka 1963 alimuoa rafiki yake wa utotoni na walikuwa wakiishi wote hapa nchini na mkewe aliipenda Tanzania. Mwaka 1967, anasema walifanikiwa kupata watoto mapacha wa kike??, huku mtoto wao pekee wa kiume akizaliwa katika hospitali ya Machame mwaka 1970.

Anasema mwaka huo wa 1970 aliondoka nchini na kwenda Kenya na kufanya kazi katika vyuo vikuu vya walimu vya Nyeri na Kericho hadi mwaka 1978. Baada ya hapo yeye na familia yake waliondoka kurejea Ireland.

“Tangu wakati huo niliendelea kusoma magazeti ya Kiswahili, kusoma mtandaoni au kusikiliza sauti za vyombo vya habari hasa ile ya Jamii Forums ambayo siku hizi imekumbwa na matatizo mengi,” anasimulia Foyle ambaye ni baba wa watoto watatu.

Mwaka 2012, anasema kampuni ya uchapishaji vitabu ya Mkuki na Nyota, ilichapisha kitabu chake kidogo ili kuwajulisha wasomaji mifano mbalimbali ya Kiswahili na Kiingereza. Kitabu hicho kinaitwa “Phrasal Verbs na Kevin L. Foyle”.

Anasema alirudi Tanzania mwaka 2000 na kufanya kazi ya kujitolea sehemu za Lushoto. Foyle anasema alifanya kazi kwa miaka minne katika chuo cha ufundi wa magari cha St. Patrick na huko ndiko alikopata wazo la kuandika kitabu cha “Phrasal Verbs”.

Jitihada kama hii ya Foyle zihamasishe taasisi za ukuzaji wa Kiswahili ulimwenguni kote, kuwekeza kwenye maandalizi ya kamusi kubwa ya kisasa, ambayo itahusisha istilahi za kada mbalimbali za sayansi na teknolojia.

Tuesday, July 24, 2018

Elimu yetu inatuelekeza kwenye uchumi wa viwanda?

 

By Robert Mihayo, HakiElimu

Serikali ya Awamu ya Tano imedhamiria kuitoa Tanzania kutoka kwenye uchumi duni unaotegemea zaidi kilimo na mazao ya kilimo, kufikia ule wa nchi zenye kipato cha kati unaotegemea zaidi viwanda ifikapo mwaka 2025. Uchumi huo unatarajiwa kuwa na sifa muhimu zifuatazo:

Kwanza, utakuwa ni uchumi mseto wa nusu ya kilimo na sekta kubwa ya viwanda inayofanana na nchi za kipato cha kati. Pili, kiwango chake cha ukuaji kitakua kwa asilimia nane kwa mwaka au zaidi.

Aidha, Tanzania itaanza kuwa mshiriki mwenye nguvu na ushindani katika masoko ya kikanda na duniani, ikiwa na uwezo wa kuelezea, kutetea na kukuza maslahi ya kitaifa.

Ili kuiwezesha Tanzania kufikia kipato cha kati na kuondokana na umaskini uliokithiri ifikapo mwaka 2025, Serikali ilianzisha Dira ya Maendeleo ya Taifa 2025 iliyoanza kutekelezwa mwaka 2000 yenye malengo makuu matano ambayo ni kuboresha hali ya maisha ya Watanzania; kuwepo kwa mazingira ya amani, usalama na umoja na kujenga utawala bora.

Mengine ni kuwepo jamii iliyoelimika vyema na inayopenda kujielimisha na kujenga uchumi imara unaoweza kukabiliana na ushindani kutoka nchi nyingine.

Utekelezaji wa dira

Utekelezaji wa dira hii unafanyika kwa vipindi vitatu vya muda wa miaka mitano mitano. Ili kufikia malengo haya Serikali imeweka vipaumbele vitano vya msingi katika uwekezaji.

Kwanza, ni uwekezaji katika sekta ya miundombinu ya nishati, usafirishaji, Tehama, maji na umwagiliaji; Pili, ni uwekezaji katika sekta ya kilimo ikijumuisha mazao ya chakula na biashara, ufugaji, uvuvi na misitu.

Tatu, ni uwekezaji katika viwanda, hasa vinavyotumia malighafi ya ndani kwa maana ya kuongeza thamani, viwanda vikubwa vya mbolea na saruji, kielektroniki na vifaa vya Tehama.

Nne, ni maendeleo ya rasilimali watu, hasa kuinua stadi za kazi hususani katika masomo ya sayansi, teknolojia na ubunifu. Mwisho, mkazo utawekwa katika kuimarisha mafanikio yaliyopatikana katika utoaji wa huduma za jamii.

Ili kuwa nchi ya kipato cha aina hii ifikapo mwaka 2025, Tanzania itahitaji kuwa na idadi kubwa ya wafanyakazi wenye ujuzi na stadi katika nyanja mbalimbali. Aidha, kunahitajika kuwe na ongezeko kubwa la idadi ya wahitimu wanaotoka katika vyuo vyetu hususani katika masomo ya uhandisi na sayansi. ^Tutafikia lengo?

Mwaka huu tumebakiza miaka isiyozidi saba kuwa tumefikia malengo haya. Kwa hiyo ni vizuri kujitathmini kama kasi na mikakati tunayochukua kuubadili uchumi wetu ni sahihi au tunapaswa kubadili mbinu.

Tujiulize ni namna gani haya maudhui yaliyomo kwenye dira na mikakati iliyopo inachagizwa kwenye elimu ili kuleta maendeleo yanayokusudiwa?

Mwaka 2014, Tume ya Mipango ilipima mahitaji ya ujuzi ambao Tanzania ilikuwa inauhitaji ili kufikia hali ya kipato cha kati.Katika sekta ya uhandisi, viwanda na ujenzi, utafiti ulionyesha kuwa idadi ya wataalamu katika sekta hiyo ilikuwa 17,600 mwaka 2015/16 ingawa wanapaswa kuwa 148,800 ifikapo mwaka 2024/25!

Aidha, idadi ya wataalamu katika sekta ya kilimo ilikuwa 4,175 tu mwaka 2015/16 wakati mahitaji yanapaswa kuwa 15,130 ifikapo mwaka 2024/25.

Vilevile, katika masomo ya sayansi kwa ujumla, idadi ilikadiriwa kuwa 20,920 mwaka 2015/16; lakini watahitajika wanasayansi wasiopungua 87,100 ifikapo 2024/25 ili kukidhi mahitaji ya uchumi wa kati.

Takwimu hizi zinaonyesha kwamba mahitaji kwa sekta za elimu, ili kufikia malengo ya uchumi wa kati ni makubwa.

Jambo jingine linalotilia mashaka utayari wetu kufikia malengo ya uchumi wa kati si idadi ya wasomi tulio nao pekee, bali hususani ubora wa elimu waipatayo shuleni au vyuoni.

Ingawa Tanzania imefanikiwa kuandikisha watoto shuleni, tatizo kubwa limebaki katika ubora wa elimu waipatayo katika ngazi zote za elimu kuanzia msingi, sekondari, hadi vyuoni.

Tafiti za Uwezo zimekuwa zikionyesha matokeo ya kujifunza hayajafikia kiwango stahiki ukilinganisha na matarajio ya mitalaa katika masomo ya Kiswahili, Kiingereza, na Hisabati.

Mathalani, utafiti wa mwaka 2017, ulionyesha wanafunzi wa darasa la tatu na la saba walioweza kusoma hadithi ya Kiswahili ya darasa la tatu walikuwa ni asilimia 56, ilhali darasa la saba walikuwa asilimia 89.

Walioweza kusoma hadithi ya Kiingereza darasa la tatu walikuwa ni asilimia 13 na wale wa darasa la saba walikuwa asilimia 48. Walioweza kufanya hesabu za kuzidisha darasa la tatu walikuwa asilimia 35, ilhali wale wa darasa la saba walikuwa asilimia 78.

Kwa matokeo haya, ni dhahiri kuwa watoto wetu hawajifunzi. Aidha, kwa mujibu wa waajiri, wafanyakazi wa Tanzania kwa wastani wana sifa nzuri za elimu, lakini wana viwango duni vya ujuzi au stadi muhimu kama za mawasiliano, kufanya kazi katika timu na kutatua matatizo.

Tuwe wakweli. Itakuwa ni vigumu kufikia uchumi wa viwanda ifikapo 2025 bila ya kuwa na msingi imara wa elimu.

Elimu ndiyo itakayowapa wananchi maarifa, ufundi na stadi stahiki zitakazowawezesha kuwa na tija zaidi na kupambana katika ulimwengu uliozidi kuunganishwa.

Robert Mihayo ni mratibu wa uthibiti ubora katika shirika la HakiElimu. Anapatikana kupitia media@hakielimu.or.tz

Tuesday, May 15, 2018

Mitandao ya kijamii fursa mpya ukuaji wa Kiswahili

 

By Peter Elias, Mwananchi pelias@mwananchi.co.tz

Lugha yoyote inakua na kuenea pale inapokuwa na watumiaji. Husambaa kwa jamii nyingine, kwa sababu ya mwingiliano unaotokana na shughuli za kijamii au kiuchumi kama vile ndoa, elimu au biashara.

Kiswahili ni lugha inayokua na kuenea zaidi duniani ikiwa na asili ya Pwani ya Afrika Mashariki. Mbali na kuenezwa na shughuli za kijamii na kiuchumi, lugha hiyo ya Kiafrika yenye wazungumzaji wengi imetengenezewa taasisi kwa ajili ya kuikuza na kuieneza.

Hapa Tanzania kuna vyombo vingi vinavyofanya kazi ya kukuza na kueneza lugha ya Kiswahili. Pamoja na majukumu mengine, vyombo hivyo vina jukumu la kuhakikisha kwamba Kiswahili kinapata wazungumzaji wengi na kuongeza misamiati.

Baadhi ya vyombo vilivyopo ni Taasisi ya Taaluma za Kiswahili (Tataki), Baraza la Kiswahili Tanzania (Bakita), Usanifu wa Kiswahili na Ushairi Tanzania (Ukuta) na Umoja wa Waandishi wa Vitabu Tanzania (Uwavita).

Habari njema kwa Kiswahili

Licha ya kuanzishwa kwa vyombo hivyo miaka ya 1960, kazi zao zimekuwa zikikwamishwa na teknolojia duni ya habari na mawasiliano. Machapisho yao mengi yako kwenye vitabu, jambo linalochelewesha lugha hiyo kwenda mbali zaidi.

Sasa ni habari njema kwa taasisi hizo baada ya mitandao ya kijamii kukitambua Kiswahili kama moja ya lugha ambazo zinaweza kutumika kwa mawasiliano.

Kama inavyofahamika, mitandao ya kijamii inatumiwa na watu wengi hasa vijana, hivyo ikitumika ipasavyo itasaidia kukuza lugha ya Kiswahili.

Rekodi ya Kiswahili mitandaoni ilianza kuwekwa na mtandao wa Facebook baada ya kuamua kukitumia Kiswahili kwenye orodha ya lugha zitakazotumika. Watumiaji wa Kiswahili wamepata fursa adhimu ya kutumia lugha yao.

Hata wakati Seneta John Kennedy alipokidhihaki Kiswahili hivi karibuni wakati mmiliki wa mtandao huo, Mark Zuckerberg akihojiwa na Bunge la Seneti la Marekani, watu wa mataifa mbalimbali walilaani matamshi yake aliposema Kiswahili ni “lugha yenye maandishi yasiyoeleweka.”

Hakuna lugha iliyo bora kuliko nyingine kwa sababu zote zinafanya kazi moja kama chombo cha mawasiliano. Tofauti zinazojitokeza ni mawanda ya kuenea kwa lugha yenyewe na wingi wa misamiati yake.

Tayari baadhi ya mitandao ya simu hapa nchini imeanza kuwawezesha wateja wao kutumia facebook kwa lugha ya Kiswahili, jambo ambalo ni hatua kubwa kwa watumiaji wa lugha hiyo inayozungumzwa zaidi Afrika Mashariki.

Zamu ya Twitter

Wiki chache zilizopita, mtandao wa kijamii wa Twitter nao ukakitambua rasmi Kiswahili kama lugha mojawapo itakayotumika kwenye mtandao huo, ili kuwapa watumiaji wake uhuru wa kuchagua lugha waitakayo.

Hatua hiyo ya kihistoria imekifanya Kiswahili kuwa lugha ya kwanza ya Kiafrika kufikia mafanikio hayo, ingawa bado haijaingizwa rasmi katika mipangilio ya lugha kwenye mtandao huo.

Mtandao huo sasa unatambua maneno ya Kiswahili na hutoa tafsiri ya maneno ya lugha hiyo ambayo yamesemwa na kuandikwa katika nchi za Afrika Mashariki, Kati na Kusini.

Tangu wiki iliyopita, Twitter ilianza kutumia lugha hiyo katika twiti (tweet) na kisha kutoa tafsiri inayokaribia sana kama ilivyo katika lugha nyingi za kigeni.

Wizara ya Michezo na Urithi ya Kenya ilijiunga na watumiaji wa Twitter kusherehekea mafanikio hayo. Wizara hiyo iliandika twiti yake na kusema:

“Kiswahili ambacho hutumiwa sana Afrika Mashariki, ni lugha ya kitaifa ya Kenya na inaunganisha watu wa Kenya.”

Kumbukumbu zinaonyesha kuwa lugha hiyo inazungumzwa na mamilioni ya watu duniani hasa Afrika. Kiswahili hutumiwa kama lugha ya Taifa kwa nchi za Tanzania na Kenya na huzungumzwa pia na watu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC), Uganda, Rwanda na Burundi.

Kwa bahati mbaya, vyombo vinavyofanya kazi ya kukuza na kueneza lugha hiyo adhimu, havina akaunti kwenye mitandao ya kijamii. Sasa ni wakati wao wa kugeukia mitandao hiyo ili kurahisisha kazi yao ya kukipa nafasi Kiswahili

Wadau wazungumza

Wakizungumzia hatua hiyo, wadau wa Kiswahili nchini wamesema kutambuliwa kwa Kiswahili, ni hatua kubwa kwa lugha hiyo kwa sababu itapata wigo mpana wa matumizi, kuongeza misamiati na idadi ya wazungumzaji.

Mkurugenzi wa Taasisi ya Taaluma za Kiswahili (Tataki), Dk Ernesta Mosha anasema hatua hiyo ya Twitter ni fursa kwa vyombo vya ukuzaji wa lugha ya Kiswahili, kuangalia namna ya kutumia mitandao ya kijamii kufanya kazi zao za kukuza na kueneza Kiswahili.

Dk Mosha anasema Kiswahili sasa kimekuwa na wigo mpana wa matumizi, jambo litakalowezesha kuongezeka kwa misamiati, sambamba na kuongezeka kwa watumiaji wa lugha hiyo duniani.

“Hiyo ni fursa kwa vyombo vya kukuza Kiswahili; sasa tunatakiwa kufikiria namna ya kutumia mitandao ya kijamii kama Twitter kufundisha lugha ya Kiswahili kwa watu wa mataifa mengine,” anasema. Akiwa na mtazamo kama huo, mchunguzi lugha kutoka Baraza la Kiswahili Tanzania (Bakita), Anold Msoke, anasema kutambuliwa kwa Kiswahili, ni jambo zuri kwa watumiaji wake kwa sababu sasa wameondolewa ulazima wa kutumia lugha ya Kiingereza.

Hivyo, anasema watu wanaweza kutumia Kiswahili kwenye mitandao ya kijamii kutangaza biashara zao au shughuli nyingine wanazofanya na watu wakavutiwa kujifunza Kiswahili ili wapate bidhaa au kitu wanachokitaka.

Mhadhiri wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Profesa Aldin Mutembei anabainisha hatua hiyo kama utambulisho wa Kiswahili duniani, licha ya matamshi makali ya Seneta wa Marekani, John Kennedy kukidhihaki Kiswahili.

Anawataka Watanzania kujivunia lugha yao ya Kiswahili kwa kuona fahari kuitumia kwenye mazungumzo ya kawaida na wanapoandika kwenye mitandao hiyo.

“Ningekuwa na mamlaka hapa kwetu, ningewataka wataalamu waandike makala moja moja ya Kiswahili katika fani zao, iwe ni sayansi au uhandisi ili tupate misamiati mipya na kukuza lugha yetu ya Kiswahili,” anasema Dk Mutembei.

Mkuu wa Idara ya Kiswahili ya Chuo Kikuu cha Dodoma (Udom), Dk Athuman Ponela, anasema kutambuliwa kwa Kiswahili ni mafanikio, kwa sababu kundi kubwa la vijana wa mataifa mbalimbali wanatumia mitandao hiyo.

Anasema jambo muhimu siyo tu kutambulika kwa Kiswahili bali watu wakitumie kwenye mitandao ya kijamii ili kuwavutia wengine ambao hawakizungumzi.

Anasema mazungumzo ya Kiswahili yakitamalaki kwenye mitandao ya kijamii yataongeza shauku ya wengine kujifunza. “Tunatakiwa kwenda mbele zaidi ya kutambuliwa, tutumie jukwaa la mitandao ya kijamii kujifunza Kiswahili na kufundisha wengine. Lugha inakua kila siku, kwa hiyo ni vizuri kujifunza mara kwa mara,” anasema Dk Ponela.

Lugha hiyo ni kielelezo cha utamaduni wa Mwafrika na inawakilisha watu wa Afrika Mashariki, hivyo ni wakati kwa kila Mswahili kujivunia lugha hiyo kwa kuitumia kwenye majukwaa na mitandao ya kijamii ili kuwavutia wengine.

Tuesday, May 15, 2018

Mapenzi ni utu siyo utajiri: Mifano kutoka fasihi ya Kiswahili

 

Katika makala haya dhana ya mapenzi itajadiliwa kwa muktadha wa uhusiano kati ya mume na mke kwa watu waliooana au ambao wana mwelekeo huo. Katika nyakati hizi, vijana wa kike wanapoingia katika uhusiano wa kimapenzi, mathalani uchumba, baadhi yao hupata wakati mgumu wakiwaweka wenza wao katika mzani wa utajiri na umaskini. Vijana wengi wa kike siku hizi hususan katika mazingira ya mijini humkubali mchumba kwa kuangalia uwezo wake wa kifedha, mali au kazi anayofanya.

Miongo kadhaa iliyopita, suala hilo halikuwa na sura hiyo. Kilichoangaliwa katika kumkubali mchumba kwa mfano, ni utu wa mtu, maadili, uchapakazi na sifa nyingine nzuri zilizokubaliwa na jamii.

Suala la uwezo wa kifedha na mali halikupewa kipaumbele. Kijana wa kiume aliyeonyesha uadilifu kwa jamii na uchapakazi, hata kama hakuwa na fedha au mali, alifanikiwa kupata mchumba kwa haraka. Halikadhalika, vijana wa kike walioonyesha uadilifu na uchapakazi, walikuwa na ‘soko’ kubwa.

Kwa kifupi tunaweza kusema kuwa, uadilifu na uchapakazi vilikuwa mtaji mkubwa wa uhusiano katika suala la uchumba na ndoa. Vijana waliokubaliana kuoana wakiwa wachapakazi na waadilifu, walifanya kazi kwa bidii wakiwa pamoja kama wanandoa na hivyo kujiletea maendeleo ya haraka.

Lakini kadiri siku zinavyozidi kupita, mambo yamekuwa yakibadilika si mijini wala vijijini. Kwa sababu hiyo, ndoa nyingi za kifahari zimekuwa zikifungwa lakini hazidumu.

Wengine kwa kujiingiza katika uhusiano na wale waliowafikiria kuwa ndio watu wa kufaa kwao, wamejikuta katika mazingira magumu: wamepewa mimba na kubwagwa kabla ya ndoa au wameishia kutelekezwa na watoto na kadhalika. Hata hivyo, kwa maelezo haya haimaanishi kwamba watu wote wenye uwezo wa kifedha ndio wanaofanya hivyo, la hasha!

Kwa kurejelea riwaya ya ‘Nyota ya Rehema’ iliyoandikwa na M.S. Mohamed (1976), mwandishi anaibua dhamira ya utu kupitia mhusika Sulubu ambaye anamsaidia mhusika Rehema akiwa taabani hajitambui.

Mwandishi anamchora Rehema akikata shauri la kuondoka nyumbani kutokana na mateso aliyokuwa akiyapata baada ya mama yake mzazi kufariki (uk. 22).

Akiwa msituni anapatwa na masaibu. Mwandishi anasema: “...Rehema alijitoma mbio katika mwitu, akajipiga na jiti hili na lile, kuanguka fudifudi juu ya masiki na miiba; akapotewa na fahamu” (uk. 25).

Katika hali hiyo Rehema aliokolewa na maskini mkulima Sulubu kwa kumpa dawa, chakula na kukaa naye mpaka fahamu zilipomrudia na kurejea katika hali ya kawaida. Baada ya Rehema kutangatanga na maisha ya mjini, baadaye alizingatia ushauri wa Bikiza, rafiki ya mama yake kwenda kwa baba yake kuomba shamba la Ramwe. Kisha alikata shauri la kubadilisha mtindo wa maisha, yaani kwenda kuishi huko shambani.

Katika hilo alimkumbuka ‘mtu’ muhimu sana aliyemwokoa maishani - Sulubu, mwenye utu na mchapakazi. Alimfuata, wakakubaliana kuishi pamoja mume na mke, wakisaidiana katika raha na taabu.

Katika kisa hiki kuna mengi ya kujifunza lakini kubwa kulingana na lengo la makala haya ni suala la utu na uadilifu katika uhusiano. Kupitia utu, uadilifu na uchapakazi, pesa na mali hupatikana. Uchaguzi wa wenza kwa kigezo cha pesa au mali una changamoto nyingi, mojawapo ikiwa ni migogoro na kutodumu kwa uhusiano wa wanandoa.

Tuesday, May 15, 2018

Elimu ya rushwa shuleni kujenga Taifa la wazalendo

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Wahenga walisema: ‘Samaki mkunje angali mbichi’. Usemi huu wenye maana katika malezi na makuzi ya watoto, ndio uliokuwa umetawala wakati wanafunzi wa shule za sekondari wilayani Bagamoyo, Mkoa wa Pwani, walipokutana kujadili suala la rushwa.

Ukweli kuhusu rushwa kutamalaki katika maeneo mbalimbali nchini, ndio unaoilazimisha Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa (Takukuru), kuwekeza elimu ya rushwa kwa wanafunzi ili kuwajengea uadilifu.

Jaji Mstaafu wa Mahakama ya Rufaa Engera Kileo, akizungumza na wanafunzi wa vyuo vikuu katika ofisi za Mtandao wa Jinsia Tanzania (TGNP) hivi karibuni, alisema rushwa ya ngono ni kati ya vyanzo vikubwa vya maambukizi ya ukimwi nchini, na kwamba ili kupambana nayo ni lazima wanafunzi wapewe elimu.

Mkurugenzi wa Takukuru, Mkoa wa Pwani Suzan Raymond anasema hakuna namna Taifa linavyoweza kujenga kizazi kisichopenda rushwa bila kuwekeza elimu yake kwa wanafunzi.

Takukuru inaamini elimu ya rushwa shuleni ni nguzo ya msingi inayoweza kuwapika wanafunzi kuja kuwa raia wazalendo hapo baadaye.

“Rushwa zipo za aina nyingi, lakini mkakati huu tuliojiwekea kwamba kuanzia shule za msingi hadi vyuo vikuu kuwa wanafunzi wapewe elimu ya rushwa, utasaidia kujenga taifa la watu wanaoweza kujitoa muhanga kupambana na rushwa,” anasema.

Meneja miradi wa Mtandao wa Elimu Tanzania (Tenment), Nikodemus Eatlawe anasema elimu ya rushwa kwa wanafunzi ni muhimu.

“Elimu hii kwa wanafunzi ni muhimu kwa sababu itawasaidia wenyewe wasiwe tayari kufanya ngono ili iwe sababu ya kufaulu. Lakini pia watajengewa misingi mizuri na watakuwa na juhudu za kupata mafanikio endelevu,” anasema.

Eatlawe anasema madhara ya rushwa kwenye elimu ni pamoja na vyeti feki na uzalishaji wa wataalamu wasio na uwezo kitaaluma.

Hata hivyo, elimu ya rushwa kwa wanafunzi ina changamoto kwa kuwa ili wanafunzi waipate wanapaswa kujiunga kwenye klabu zilizopo shuleni kwa kupenda.

“Hakuna ulazima wa wanafunzi kujiunga kwenye klabu hizi au shule kukubali kuzianzisha, kwa hiyo si kila mwanafunzi anaweza kupata elimu ya rushwa,” anasema David Komba, mwanafunzi wa Shule ya Sekondari ya Lord Baen Powell.

Kutokuwepo kwa maswali katika mitihani ya kitaifa pia kunawafanya wanafunzi wasitilie maanani elimu dhidi ya rushwa.

Mwalimu wa shule ya Sekondari Efatha, Seif Peres anasema idadi ya wanafunzi waliojiunga na klabu za wapinga rushwa kupata elimu hiyo, bado ni kidogo kulingana na umuhimu wa jambo husika.

Anasema ili kulipa maana, lazima wanafunzi wote washiriki, ili kwa pamoja wapate uelewa dhidi ya rushwa.

Suzan anasema hicho ndio kikwazo kinacho zorotesha elimu hiyo kwa wanafunzi, kwa sababu wanajua hata kama watajikita kujifunza bado hakuna swali wanaloweza kukutana nalo kwenye mtihani.

“Niiombe wizara husika ione haja ya kuwa na mtalaa utakaohusu rushwa, ili kwa pamoja tuandae kizazi kinachochukia jambo hili kwa dhati kabisa,” anasema.

Agizo shule za Bagamoyo

Mkuu wa Wilaya ya Bagamoyo, Majid Mwanga anaamua kuagiza kila shule kwenye wilaya hiyo kuanzisha klabu ya wapinga rushwa.

“Kila mwaka nataka tuwe na kongamano litakalotoa mafunzo kwa wanafunzi wetu kuhusu rushwa, lakini huko shuleni kuwe na klabu za wapinga rushwa zilizo hai,” anasema.

Baadhi ya walimu wanasema ni changamoto kuendesha klabu za wapinga rushwa shuleni.

“Kuna wakati huwezi kuwapata wanafunzi kwenye klabu kwa sababu wanakuwa wametingwa na masomo ambayo wanaamini ndiyo muhimu kwa kuwa watakutana nayo katika mitihani,” anasema.

Anakiri kuwa ikiwa jambo hilo litaingizwa kwenye mtalaa, kila mwanafunzi atapata nafasi ya kujifunza na kuelewa kwa undani.

Baadhi ya wanafunzi wanasema wameshakutana na kesi za rushwa hasa wanapohitaji huduma za msingi.

“Nilishaona askari wa barabarani akipewa fedha nami nilikuwa kwenye gari karibu kabisa na dereva. Sijui kama aliyetoa na aliyepokea hawakujua kama ile ni rushwa? Nadhani kuna umuhimu mkubwa rushwa ikaingizwa kwenye mtalaa ili kujenga nchi ya wazalendo,” anasema David.

Mwanafunzi huyo ambaye alitumia zaidi ya dakika 20 kuwafundisha wenzake kuhusu rushwa, anasema kilichokosekana kwa wengi ni uelewa juu ya jambo lenyewe.

“Ukijua wazi hiyo ni haki yako una sababu gani ya kutoa rushwa? Ni vizuri watu wafundishwe hata namna ya kutoa raarifa za matukio husika; wengi ni waoga na wanaona bora alipe pesa ili mgonjwa wake atibiwe,” anasema.

Anasema rushwa inaweza kuwa kikwazo kikubwa cha kufikia Tanzania ya viwanda, kama hakutakuwa na jitihada za kupambana nayo kwa nguvu zote.

Mafanikio ya elimu kwa wanafunzi

Suzana anasema zipo kesi nyingi za rushwa zilizoripotiwa na wanafunzi ambao tayari wamepewa elimu dhidi ya suala hilo.

“Wanafunzi wanaokutana na vizingiti vya rushwa wamekuwa wakiripoti; wengine kesi zao zinaendelea na wengine zimehukumiwa, kwa hiyo faida ya jambo hili ni kubwa mno,” anasema.

Anasema kiuhalisia wanafunzi waliojiunga kwenye klabu hizo wamejua umuhimu na wapo mstari wa mbele kupambana na rushwa.

Mwanafunzi wa shule ya Sekondari ya Baobab, Pauline David anasema kamwe hawezi kukubali mtu atoe rushwa mbele yake.

“Siwezi kukubali kabisa mtu anidai rushwa au atoe rushwa mbele yangu. Naijua namba ya kupiga na najua namna ya kuwasiliana na Takukuru juu ya hili,” anasema.

Tuesday, May 15, 2018

Fikra za viwanda zipewe nafasi tangu utotoni



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

Jamii husika hutengeneza mfumo wa malezi na makuzi kwa watoto na vijana kutokana na historia yake.

Hata hivyo, siyo dhambi kwa jamii hiyo kujifunza vitu na mambo mengine mazuri kutoka kwa jamii nyingine.

Kwa mfano, kupitia mfumo wa maisha ya utandawazi, jamii nyingi zimejikuta zikishindwa kudhibiti baadhi ya mifumo yao ya maisha waliyoishi vizazi vyao viwili (au kimoja) vilivyopita.

Hujikuta zikikibadili baadhi ya misimamo ambayo hapo awali haikuwezekana kufanyika lakini kupitia utandawazi imewezekana.

Awamu ya tano ya mfumo wa utawala nchini imekuwa na msisitizo mkubwa wa kujenga uchumi wa kati.

Msisitizo huo umelenga katika kuanzisha viwanda vidogo, vya kati na vikubwa vya uzalishaji wa bidhaa katika ubora unaotakiwa.

Viwanda hivi vingi havina budi vitokane na kazi za mikono za kiufundi kama vile ususi, uchoraji, uashi, uchomeaji na uyeyushaji wa malighafi za asili ya chuma. Pia, usindikaji wa malighafi za kilimo na ufugaji kama vile matunda, mbogamboga, nafaka, maziwa, nyama na mayai.

Wataalamu wa elimu wamekuwa na mijadala mbalimbali kuhusu ni kwa kiwango gani mifumo yetu ya elimu rasmi inavyoweza kuchangia malengo hayo. Wamekuwa wakiangalia uwezo wa wasomi wetu wanaozalishwa, ni kwa kiwango gani wana uwezo wa kufanikisha hili.

Pia, wataalamu wa saikolojia ya jamii, nao wamejaribu kutazama ni kwa kiwango gani malezi na makuzi yetu yamekuwa yakitoa fursa ya kubaini vipaji vya ubunifu na kuvikuza.

Makundi yote hayo yana lengo moja la kuhakikisha yanatoa mchango wao katika kukuza uchumi na hali za maisha ya wananchi kiuchumi, kimaadili, kisiasa na kitamaduni.

Uwekezaji kwa watoto

Makala haya yanachambua namna ambavyo ni muhimu kuwekeza katika kutoa fursa za watoto na vijana ili kukuza stadi na umahiri katika ubunifu na vipaji.

Zipo sababu za kibailojia, kimazingira na mifumo ya tamaduni za kijamii inayoathiri maendeleo ya watoto na vijana kufikia kujiamini na kuthubutu kufanya mambo makubwa.

Tuone vipindi vya makuzi na malezi vinavyoweza kusababisha tupate vijana na jamii yenye kuwa na ubunifu na uthubutu wa kujaribu mambo mapya:

Malezi katika kipindi cha kati ya miaka 3-6

Kipindi hiki ni muhimu kwa wazazi na walezi kuwapa fursa watoto kujiachia kucheza aina ya michezo mbalimbali.

Jukumu la wazazi liwe ni kuhakikisha usalama wa kimazingira na kuwawezesha katika vifaa vya kuchezea. Kipindi hiki huwajenga katika hali ya kuwa na malengo na uwajibikaji.

Katika kipindi hiki wazazi wasitake kwa kiasi kikubwa kusimamia sheria fulani fulani za kucheza.

Kwa mfano, watoto wanapotaka kuchukua baadhi ya vyombo vya ndani ili wakachezee, wazazi au walezi wawe tayari kuwaruhusu.

Wanapotaka kucheza katika mchanga au nje na watoto wenzao mtaani wawaruhusu pasipo kuhofia kuchafuka na wawaruhusu wacheze mpaka hamu zao za kucheza zinapoisha.

Watoto wana kawaida ya kujitengenezea ratiba zao za michezo ambazo wakati mwingine ni tofauti kabisa na ufikiri wa watu wazima. Hivyo, wanapojitungia michezo yao fulani, watu wazima wasiwaingilie, labda pale inapoonekana ni hatari au kuna maadili yanakiukwa.

Watoto wanapocheza katika mazingira ya shuleni au nyumbani wanakuza fikra na ndoto zao za maisha ya baadaye. Ndoto hizo zinapaswa kukuzwa. Huwawezesha kujenga picha ya ni kina nani wanataka wawe baadaye katika jamii yao na dunia kwa jumla.

Familia nyingi na jamii kwa ujumla zimekuwa haziwekezi katika vifaa na viwanja vya michezo ya watoto. Kweli ni gharama, lakini hatunabudi kufanya hivyo.

Malezi katika kipindi cha kati ya miaka 6- 11

Kipindi hiki watoto wengi wanakuwa tayari wako shuleni. Inafahamika kuwa shule ni wakala mkubwa wa mabadiliko. Kuwepo kwa sera ya elimu bure kumeongeza idadi ya watoto wanaoandikishwa katika ngazi ya elimu ya msingi.

Wajibu wa jamii uwe kuhakikisha watoto wote wenye umri wa kwenda shule wanaandikishwa. Lakini pia jamii isisahau kuwawezesha watoto hao katika mahitaji mengine muhimu shuleni kwa kushirikiana na uongozi wa shule.

Shuleni wanafunzi wapate fursa ya kushiriki michezo mbalimbali na kazi za sanaa na ubunifu. Tumeshuhudia idadi kubwa ya vijana wakitaka kushiriki katika shughuli na sanaa ya uigizaji, uchekeshaji, uongozaji wa sherehe na matukio, muziki na urembo. Ni vema pia mkazo ukawekwa katika shughuli zinazohusisha ufugaji, kilimo na elimu ya ujasiriamali.

Kipindi hiki cha malezi ni muhimu kwa makuzi ya mtoto, kwani ndicho ambacho hujifunza zaidi kutenda na kushirikiana na wengine.

Kama mtoto hakutendewa vizuri katika kipindi kilichopita, hukua akiwa amejenga hisia za uoga wa kushindwa kujaribu.

Hali hiyo isipogunduliwa na walimu, wazazi au walezi, huweza kusababisha kuwepo kwa baadhi ya vijana na watu katika jamii ambao hukosa ubunifu na kuthamini bidhaa kutoka nje ya jamii yao.

Hivyo basi, changamoto za kundi fulani katika jamii kuonekana kukosa macho ya kuona fursa na kuthubutu, zina mizizi katika mifumo yetu ya malezi na makuzi ya vijana.

Jamii inaposisitiza uanzishwaji wa viwanda mbalimbali, ni vyema sasa ikawekeza kwa jamii kuanzia utotoni ili kupata suluhu ya kudumu na isiyo na kipindi kifupi.

Msisitizo mkubwa uwekwe katika elimu ya sayansi na ufundi, sambamba na kutengwa kwa maeneo ya viwanja vya uwekezaji kwa vijana.

Tuesday, May 15, 2018

Hatua za kufuata unapomfundisha mtoto kusoma -2



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

Mzazi ndiye mwalimu wa kwanza wa mtoto si tu kwa masuala yanayohusu maisha kwa ujumla, lakini pia kwa mambo yanayohusiana na masomo.

Jambo hili linasisitizwa na matokeo ya utafiti mwingi unaochunguza mazingira ya ujifunzaji.

Utafiti mathalani, unaonyesha kuwa mzazi, bila kujali kiwango chake cha elimu, anayo nafasi nzuri mara dufu ya kuhakikisha mwanawe anajenga uwezo wa kusoma na kuandika kuliko hata mwalimu wa darasani.

Maana yake ni kwamba mtoto anayekutana na mazingira duni ya kielimu nyumbani, ana uwezekano mdogo wa kuwa msomaji mzuri hata kama anafundishwa na mwalimu mzuri shuleni.

Msomaji mzuri anakwenda mbele ya uwezo wa kutambua maneno na sentensi, kama anavyoeleza Doris Lyimo, mhadhiri wa lugha, Chuo Kikuu cha Kikatoliki Mwenge (MWECAU):

“Baada ya mtoto kujenga uwezo wa kutambua maneno yanayoleta maana, lazima mzazi atengeneze mkakati madhubuti wa kukuza uwezo wake wa kuelewa na kuchambua kile anachokisoma. Mara nyingi mkakati unaotumika kumfundisha mtoto kusoma unategemea lengo.”

Anaeleza malengo matatu ya kusoma. Kwanza, burudani. Hapa mtoto halengi kupata maarifa ya kina isipokuwa uelewa wa jumla. Pili, kusoma kwa lengo la kujenga ufahamu wa kina kwa jambo fulani. Tatu, kusoma kwa lengo la kuchambua ukweli au uhalisia wa kile anachokisoma.

Kusoma kwa burudani

Kwa mujibu wa Lyimo, si mara zote tunasoma kupata maarifa ya kina kuhusu suala tunalolisoma. Wakati mwingine tunasoma kwa lengo la kuburudika, kwa maana ya kufurahia kile tunachokisoma.

Aina hii ya usomaji inalenga kumkaribisha mtoto kupata ujumbe wa jumla tu na si kumtaka kupata undani wa kile anachokisoma.

Namna nzuri ya kukuza uwezo wa kusoma kwa njia hii ni kumpa mtoto vitabu vya watoto vyenye picha na simulizi fupi fupi.

“Kuna vitabu vya watoto vinakuwa na visa vya kutisha. Mfano simba anamvamia sungura na kumuua. Simulizi kama hizi ni muhimu katika kukuza maadili hata kama hazimsaidii sana mtoto kuelewa jambo kwa undani,” anasema.

Kusoma hadithi kama hizi kunamsaidia mtoto kutambua yale asiyotakiwa kuyafanya katika maisha halisi. Kupitia wahusika wanaochorwa wakifanya vitendo hivi vya kikatili, mtoto anajifunza kupambua mema na mabaya; anajifunza ujasiri na wakati mwingine uvumilivu.

Tunachokiona hapa ni kwamba mtoto anaposoma hadithi kama hizi, haitegemewi kuwa atajenga uelewa mpana wa jambo bali kujifunza kitu cha jumla kitakachomsaidia kwenye maisha yake.

Lyimo anashauri mzazi kumuuliza mtoto maswali mepesi kupima kile alichojifunza. Anasema: “Muulize mtoto kitabu alichosoma kinahusu nini. Unapofanya hivi unamsaidia kurejea kwenye ujumbe aliousoma kitabuni.”

Kusoma kwa undani

Katika aina ya pili ya usomaji, mtoto anasoma kwa minajili ya kulielewa jambo kwa kina. Hapa husomi ili kupata ujumbe wa juu juu pekee, bali kuelewa undani wake.

Kuna namna mbili za kupata undani wa jambo kama anavyoeleza Lyimo: “Namna ya kwanza ni kumfanya mtoto atumie uzoefu alionao kujaribu kuelewa kile anachokisoma. Lengo ni kuoanisha yale anayokutana nayo kwenye maisha yake na maandishi anayoyasoma.”

“Namna ya pili ni kujifunza vitu vidogo vidogo vinavyohusiana na lugha ambavyo hatimaye vitamsaidia kuelewa ujumbe wa kisa anachokisoma.’’

Mtoto anaweza kuulizwa misamiati na misemo iliyotumika kwenye hadithi anayoisoma na hiyo inamsaidia kuelewa ujumbe mkuu.”

Mbinu zinazopendekezwa kumsaidia mtoto kuelewa jambo kwa undani, ni kumwekea mazingira ya kujenga motisha ya kusoma kwa kuhusianisha uzoefu alionao kama anavyoeleza tena Lyimo:

“Unaweza kuanza kwa kumuuliza mtoto kitabu anachokwenda kusoma kinahusiana na nini. Lengo ni kujua ana uelewa gani kabla hajasoma hadithi husika. Baada ya hapo unaweza kumpa maswali yanayomuongoza katika usomaji.”

“Kinachofuata unamwacha asome. Akishasoma unamtaka ajibu maswali yale ya awali. Hapa ni muhimu na wewe mzazi uwe kweli umesoma kile unachotaka asome, ili ubaini wapi hajaweza kujibu sawa sawa na umsaidie kufanyia kazi yale ambayo hakuweza kuyajibu.”

Sambamba na kukuza uwezo wa kuelewa jambo kwa undani, kasi ya kusoma nayo ni muhimu. Lyimo anashauri wazazi tuwape watoto kazi za kusoma kwa muda fulani.

“Mpe dakika kadhaa asome hadithi halafu apate muda wa kuja kuhadithia kile alichokisoma,” anasema. Tunachojifunza hapa ni umuhimu wa mzazi kuwa mfano katika usomaji.

Huwezi kumpa mtoto kazi ambayo wewe mwenyewe huifanyi. Ili uwe mfuatiliaji wa karibu unayeweza kujenga tabia ya usomaji wa kina, lazima kwanza wewe mwenyewe uonekane kweli ni mfuatiliaji wa mambo.

Kusoma kwa kujenga udadisi

Haitoshi kuelewa jambo kwa kina. Ni muhimu mtoto ajenge uwezo wa kutathmini kile anachokielewa.

“Si kila kilichoandikwa huwa ni sahihi. Kuna wakati hadithi zinakuwa na visa vyenye utata na mtoto anahitaji kuwa na uwezo wa kubaini uongo na ukweli, uhalisia na mambo ya kufikirika yasiyokuwepo katika maisha ya kila siku,” anaeleza.

Tafsiri yake ni kuwa msomaji mzuri haishii kukubali kila kilichoandikwa. Lazima awe na uwezo wa kuhoji ambao kimsingi ndio unazalisha tabia ya udadisi ndani ya mtoto. Udadisi, ndio msingi wa uwezo wa kuchambua mambo kwa kina.

Unachoweza kukifanya kama mzazi ni kumtafutia mtoto hadithi zisizo na majibu ya moja kwa moja kama anavyoshauri Lyimo;

“Msaidie mtoto awe na taarifa zinazohusiana na maisha tunayoyaishi. Taarifa hizi zinajenga uelewa wake na zitamsaidia kufanya maamuzi ya kile anachokisoma.”

Anaongeza: “Mpe hadithi zisizo na jibu moja. Tafuta hadithi zenye wahusika wenye mwenendo unaofanya iwe vigumu kuamua ikiwa walichofanya ni sahihi ama la. Lengo kubwa la kufanya hivi ni kumsaidia mtoto atafakari kisa kwa kina na kuelewa pande mbili za jambo.”

Tuesday, May 8, 2018

Vyuo vimejaa wanafunzi wanaosoma kwa mkumbo

 

By Elias Msuya, Mwananchi emsuya@mwananchi

Kila mwaka kuna vijana wapatao 700,000 wanaoingia kwenye soko la ajira wakimaliza masomo kuanzia shule za msingi, hadi vyuo vikuu.

Idadi hiyo ya vijana inaashiria changamoto ya ukosefu wa ajira ambapo hadi mwaka 2017, Shirika la Kazi Duniani (ILO) lilionyesha kuwa zaidi ya asilimia 15 ya vijana nchini wanakabiliwa na tatizo hilo.

Swali kuu ni je, wameandaliwa kiasi gani kusomea kozi zinazochechemua vipaji vyao ili zirahisishe kuwapatia ajira?

Tatizo linaanza tangu wakati wa kuchagua kozi za kusomea, ambapo baadhi ya wanafunzi kwa kukosa uelewa huishia kuchaguliwa vyuo na wazazi wao. Wengine hufuata mkumbo na wachache hupata vyuo sahihi kwa taaluma wanazotaka.

Tanzania ina zaidi ya vyuo vikuu 30 na taasisi mbalimbali zinazotoa mafunzo kwa ngazi ya shahada, huku pia kukiwa na vyuo vya kati vya ufundi.

Hata hivyo, vyuo na taasisi nyingi hazijulikani na hivyo wanafunzi wengi kulundikana kwenye vyuo vichache hasa vya Serikali na kujikutaka wakikosa nafasi za masomo, huku vyuo vingine vikikosa wanafunzi wa kutosha.

Nini tatizo?

Kilichopo ni kuwa wanafunzi wengi hawana taarifa za kutosha, hivyo kujikuta wakifuata mikumbo ya marafiki zao na kujikuta wakikosa vyuo stahiki.

Hali hiyo huwafanya vijana wengi kushindwa kutimiza ndoto zao maishani. Wengine wamelazimika kusomea kozi ambazo hawakuzipenda na hivyo kujikuta wakishindwa kufanya kazi kwa ufanisi au wakifanya kazi tofauti na zile walizosomea.

Mhadhiri wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Dk Chris Mauki, anasema wanafunzi wengi wamejikuta kwenye kozi na baadaye kwenye ajira ambazo hazikuwa chaguo lao na hivyo kushindwa kufanya kazi kwa ufanisi.

‘’ Mtu anataka kuwa mfamasia, anataka kuwa daktari au anataka kuwa mtu wa mafuta na gesi afanye nini? Hata wazazi hawajui wawapeleke wapi wanafunzi hao, wanachojua ni kutoa ada tu,’’ anasema.

INAENDELEA UK 18

INATOKA UK 17

Naye Benjamin Mohamed ambaye kitaaluma ni daktari wa binadamu, anasema vijana wengi wameshindwa kutumia vipaji vyao, kwa sababu ya kukosa mwelekeo unaotakiwa katika maisha yao.

“Kuna vipaji vingi kutoka kwa vijana ambavyo havitumiki kwa sababu ya kutotambuliwa mpaka mtu anafariki. Kwa hiyo jamii inakosa mchango wa vijana,” anasema.

Mohammed anasema , ameshaandika vitabu vitatu vinavyoeleza fursa za vijana na jinsi zinazvyotumika kuondoa umasikini katika jamii.

Ofisa Elimu wa Mkoa wa Dar es Salaam, Hamis Lissu anasema: “Tumekuwa na tatizo la vijana wetu kufuata mkumbo, hawajui wanataka nini, matokeo yake wanasoma kozi ambazo wakimaliza, wanajikuta wanalundikana kwenye fani moja halafu wanalalamika hakuna ajira, wakati kuna kozi nyingine hazina wanafunzi lakini zina ajira nyingi,” anasema Lissu.

Taasisi yatoa mafunzo kwa wanafunzi

Kwa kutambua haja ya kuwa na wanafunzi wanaojitambua hasa katika kufanya uchaguzi wa masomo na fani, taasisi ya Global Education Link (GEL) hivi karibuni iliandaa mafunzo kwa wanafunzi jijini Dar es Salaam yaliyohusu kuwapa ushauri wa jinsi ya kuchagua kozi zinazorandana na vipaji vyao.

Akizungumzia mafunzo hayo, Mkurugenzi wa GEL, Abdul Malik Mollel anasema taasisi yake imeanzisha programu hiyo kwa wanfunzi wa shule za sekondari, ili kuwapa uelewa wa vyuo vilivyo na kozi wanazotarajia kusoma kwa malengo ya kupata ajira wanazotaka siku za usoni.

Anasema mahitaji hayo yamejitokeza baada ya kuona wanafunzi wengi wanafaulu mitihani wa kidato cha sita, lakini wanakosa nafasi vyuoni kwa kutokuwa na uelewa wa sifa zinazotakiwa na vyuo vilivyopo.

“Wanafunzi wengi mara nyingi wanakuwa na matamanio makubwa ambayo wakati mwingine hayatekelezeki kwa sababu hawana uelewa wa sifa zinazotakiwa vyuoni, hivyo kujikuta wakisoma kozi wasizotaka au kukosa kabisa kozi zitakazowafikisha kwenye ajira za ndoto zao,” anasema na kuongeza:

“Kwa mfano, leo tumewaita wanafunzi wanaochukua mchepuo wa Kemia, Jiografia na Biolojia na wale wa Fizikia, Kemia na Baiolojia. Wote wanataka kusomea udaktari, lakini ukiwauliza sifa zinazotakiwa hawajui, matokeo yake wanakwama wakati wa kuomba nafasi vyuoni.”

Anasema mafunzo hayo yanalenga kuwapa mwangaza wanafunzi wa kozi wanazosomea kulingana na ndoto walizonazo katika ajira kwa kutumia wataalamu wa saikolojia na kozi za kisayansi zilizomo katika vyuo vya ndani na nje ya nchi.

Alisema program hiyo imeanzia Dar es Salaam kisha itaendelea mikoani siku za usoni na mafunzo yanatolewa bure.

Mbali na kuwapa ushauri, Mollel pia anasema amekuwa akitoa ushauri kwa wanafunzi na wazazi wanaotaka watoto wao wakasomee vyuo vya nje.

Mkuu wa Operesheni wa taasisi hiyo, Regina Lema anasema wanawaunganisha wanafunzi na vyuo vya nje na baada ya hapo mzazi au mlezi atapata taarifa zote za maendeleo ya mwanafunzi.

“Baadhi ya wanafunzi wanakwenda kusoma nje ya nchi bila kuwa na taarifa za kutosha matokeo yake wanafunzi wanajiingiza kwenye makundi ya uovu na kupoteza malengo yaliyowapeleka kusoma.

“Kwa hiyo sisi tutahakikisha chuo anachokwenda mwanafunzi ni sahihi na tunawasiliana na walimu mara kwa mara ili kujua maendeleo yake,” anasema Regina.

Anasema mbali ya kuwatafutia vyuo vya nje wanafunzi, wanawasaidia pia katika masuala ya uhamiaji ikiwa pamoja kupata pasi za kusafiria na viza.

“Kuna faida kubwa ya kusoma nje ya nchi, kwanza unajifunza mambo mengi yanayoendelea duniani ikiwa pamoja na tamaduni za watu na kazi. Ukiwa huko pia unaweza kutembelea nchi nyingi zaidi. Kwa mfano, kama unasomea China, unaweza kutembelea Hong Kong, Singapore, Malaysia na nyingine za karibu kwa gharama nafuu,” anasema.

Wasemavyo wanafunzi

Baadhi ya wanafunzi wamezungumzia mafunzo hayo na kusema yameamsha ari ya kujisomea zaidi ili watimize ndoto zao.

Christopher Liyegwa anayesoma kidatio cha sita katika Shule ya Sekondari Pugu, anasema amejifunza jinsi ya kutumia ndoto zake na kuzisimamia maishani mwake.

“Nimejifunza jinsi ya kutumia muda, kujiamini na kuishi na watu ili nifikie malengo katika maisha. Mimi natamani kuwa daktari, nimejipanga na ninasimamia ndoto yangu,” anaeleza.

Naye, Magdalena Richard anayesoma kidato cha sita shule ya sekondari ya Benjamin Mkapa, anasema mafunzo hayo yamechochea ndoto yake ya kuwa mhandisi wa umeme.

“Kwanza nimejifunza jinsi ya kutambua ndoto yangu, mikakati yangu katika hiyo ndoto na kuishikilia ndoto hiyo. Je, watu wananionaje katika hiyo ndoto, na jinsi ya kutunza muda na kujiamini ukiwa mbele ya watu. Nijiulize nataka kuwa nani? Binafsi napenda kuwa mhandisi wa umeme, kwa hiyo najitahidi shuleni ili niifikie,” anasema Magdalena

Tuesday, May 8, 2018

Mataifa ya Ulaya na uzalendo wa lugha zao

 

Kutokana na ukweli kwamba lugha ndio kinywa cha utamaduni wa jamii yoyote iwayo, mataifa ya kigeni yanafanya kila aina ya jitihada kuenzi lugha zao.

Katika makala haya tutatoa mifano ya jitihada zinazofanywa na mataifa ya Uingereza na Ujerumani, kuonyesha namna wanavyozithamini lugha zao.

Kama inavyofahamika, Kiingereza kinatumiwa na mataifa mengi ulimwenguni katika matumizi mbalimbali.

Miongoni mwa matumizi hayo ni yale muhimu kabisa ya kitaaluma. Mataifa yanayotumia Kiingereza yangeweza kutumia lugha zake yenyewe. Uingereza kwa kulitambua hilo na kwa mikakati yake inazisaidia nchi hizo kwa namna mbalimbali, ikiwamo kutoa ufadhili wa zana mbalimbali za kitaaluma.

Pamoja na kufanya hivyo, taifa hilo hutoa udhamini wa kimasomo katika ngazi mbalimbali za elimu. Yote hayo hufanyika kwa malengo maalumu ya kukienzi Kiingereza ili kiendelee kuwa lugha ya dunia.

Halikadhalika nchini Ujerumani, ingawa kwa kulinganisha na Kiingereza, Kijerumani hutumika zaidi nchini humo; Wajerumani wana mapenzi makubwa na lugha yao kuliko lugha nyingine hususan katika mawasiliano, kazi na elimu.

Tofauti na hivyo, wanajifunza lugha nyingine za kigeni kwa ajili ya shughuli maalumu za kitaaluma, utalii na kadhalika.

Nchini Ujerumani, katika mawasiliano ya kawaida, ya kikazi na shughuli nyinginezo, Kijerumani hupewa kipaumbele. Hata kama katika mawasiliano yafahamika kwamba mtu fulani si Mjerumani lakini kwa kuwa anawasiliana na Mjerumani, Kijerumani kitatumika mpaka mhusika aseme kwamba haijui lugha hiyo.

Aidha, mgeni ambaye hakijui Kijerumani anapotaka kupata maelekezo fulani kwa mwenyeji kwa kutumia lugha mathalani ya Kiingereza, baadhi ya wenyeji hao hujinadi kwamba hawajui Kiingereza (hata kama wanakijua).

Katika taaluma ya utamaduni na lugha tafsiri yake ni kwamba Wajerumani wana uzalendo mkubwa na utamaduni na lugha yao. Halikadhalika, kama tulivyoona kwa Waingereza.

Hali ilivyo kwa Waswahili

Katika mazingira yetu Waswahili, kuna udhaifu mkubwa. Wengi hatuna uzalendo na lugha yetu.

Baadhi ya watumiaji wazawa wa Kiswahili wanapokutana na wageni, yaani watu wa kutoka mabara ya Ulaya, Asia, Amerika na kwingineko huwapapatikia kwa kuongea Kiingereza hata kama ni Kiingereza kibovu isivyomithilika!

Wengi wetu hufanya hivyo wakidhani kwamba kila ‘mtu mweupe’ anajua Kiingereza. Matokeo yake baadhi ya wageni hao hubaki wakitushangaa.

Matarajio yao ni kwamba wanapowasili nchini Tanzania kwa mfano, watawasikia Watanzania wakijidai na Kiswahili chao ili nao kama watalii waweze kujifunza au kuboresha Kiswahili kidogo wanachokifahamu ambacho wamejifunza kwa malengo ya kitalii, ili kurahisisha mawasiliano wawapo katika nchi zinazotumia Kiswahili.

Baadhi ya wasomi pia wana mtazamo potofu kabisa dhidi ya lugha ya Kiswahili. Kwa sababu hiyo katika mazingira mbalimbali hukibeza Kiswahili kwa maneno na matendo yao, kiasi cha kuwaambukiza wasio wasomi mtazamo huo mufilisi wa kikasumba.

Ukweli ni kwamba Kiswahili ndiyo lugha yetu na lugha za kigeni ni za wenyewe. Kwa maelezo hayo hatumaanishi kwamba tusitaalamikie lugha za kigeni, la hasha!

Tujifunze lugha nyingi za kigeni tuwezavyo na kuzitumia katika mazingira yanayotakiwa lakini Kiswahili chetu kiwe ‘nambari wani’ katika mazingira yetu.

Kwa kufanya hivyo tutakienzi, kukikuza na kukitangaza mbele ya mataifa. Itawalazimu pia wageni wajifunze Kiswahili ili waweze kuwasiliana na Waswahili kama wageni wawapo katika mataifa ya Ulaya wanavyolazimika kujifunza lugha za Ulaya ili kukidhi haja ya mawasiliano.

Tuesday, May 8, 2018

Jinsi ya kutumia kanuni za Thorndike za kujifunzia



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

Kumfundisha mtu kunaweza kuwa kazi ngumu kuliko kazi ngumu yoyote ile duniani.

Pia, kufundisha kunaweza kuwa kazi nyepesi na yenye burudani kuliko kazi nyepesi nyingine yoyote ile duniani.

Hayo yote hutegemea namna ambavyo mwalimu na mwanafunzi wameweza kuelewana katika njia na mbinu za ufundishaji na ujifunzaji.

Hawa wahusika wawili wakipishana katika njia, mbinu na maudhui ya somo husika, basi husababisha tendo la kufundisha na kujifunza kuwa gumu kwao.

Mwalimu anapoamua ni mbinu gani ya atatumia katika kufundisha ni muhimu akakumbuka kwamba, hakuna mbinu au njia moja tu ya kuweza kufikisha maarifa Atapaswa kuchagua njia ambazo zitawasaidia wanafunzi kuelewa vema na kujengwa katika matumizi ya umahiri au stadi wanazopata.

Tendo la kujifunza na kufundisha huongozwa na kanuni kadhaa ambazo ni vema walimu wakajikumbusha mara kwa mara.

Mwanasaikolojia wa elimu wa Marekani, Edward Thorndike aliyeishi kipindi cha kati ya mwaka 1874 na 1949, alifanya tafiti kupitia majaribio mengi kuhusu saikolojia ya binadamu katika kujifunza. Mwanasikolojia huyo alitumia takriban maisha yake yote ya kazi akiwa chuoni na kutokana na kazi zake hizo za kitafiti ameitwa “baba wa saikolojia ya elimu”.

Makala haya yanachambua jinsi ambavyo mwalimu na mwanafunzi wanavyoweza kutumia kanuni tatu za ujifunzaji na ufundishaji katika muktadha wa darasani. Pia, nje ya darasa kanuni hizi zinatumika katika kujifunza na kufundishana masuala mbalimbali ya maisha hususani stadi za maisha.

Kanuni ya utayari

Kanuni ya hii ya kwanza ya ujifunzaji ni ya muhimu. Inawahusisha walimu na wanafunzi. Utayari unamaanisha hali ya mtu kuwa amejiandaa au kuwa na shauku na kuhamasika kupokea jambo au kitu cha thamani.

Kwa mfano, wanafunzi wenye umri mdogo ambao hawafahamu nini maana ya kusoma, kwa nini wanaenda shule, huweza kuvutiwa na shule kutokana na mazingira, michezo na mbinu za ufundishaji za walimu wao.

Pia, utayari humaanisha kuwa na maandalizi kwa ajili ya vitendo. Mtu asiyekuwa tayari kujifunza hawezi kufundishwa hata kama ni kwa kudungwa sindano ya kujifunza. Lazima awe na utayari.

Hili haliishii tu shuleni, bali hata katika utekelezaji na uendelezaji wa miradi mbalimbali ya maendeleo. Wananchi wa eneo husika wasipokuwa tayari kuibua, kupanga, kutekeleza na kuilinda miradi yao ya maendeleo, itakuwa ni kazi bure kwa serikali na wadau wa maendeleo kuwekeza kwao. Ndiyo sababu elimu ya awali ya faida za baadhi ya miradi hutolewa kabla ya utekelezaji wake.

Kanuni hii ni ya msingi sana na walimu wengi mahiri huitumia kwa kuwajengea wanafunzi wao utayari. Huanza kuitumia pale tu wanapoingia darasani kwa kutumia mbinu za kufundishia na kujifunzia.

Kwa mfano, wengine hutumia mbinu ya bunguabongo, kisa kifupi, maswali na majibu, chemsha bongo au nyimbo katika kumwandaa mwanafunzi kupokea alichoandaa.

Pia, mbinu ya kutumia michezo inaweza kusaidia walimu katika kujenga hamasa kwa wanafunzi wao kabla ya kuanza somo.

Kanuni ya mazoezi

Kanuni ya pili ya ujifunzaji ni kanuni ya mazoezi. Hii inatumika na walimu wanaofundisha masomo ya sayansi na lugha. Majaribio ya nadharia, dhana au kanuni, husababisha mwanafunzi kuendelea kukumbuka na kukifahamu kile anachojifunza.

Majaribio hujenga daraja la kichokoo au kichocheo na kiitikio. Daraja hilo hudhoofu kama majaribio yatapungua. Kwa mfano, wanafunzi wadogo katika shule za awali na msingi hujifunza vizuri wakifanya vitendo. Pale wanapofundishwa jambo au maneno mapya na kufundishwa huko kukaambatana na vitendo kama kukaa, kuruka, kuimba, kuandika au kusoma, jambo hilo huelewaka na kukumbukwa kwa haraka kuliko wakifundishwa pasipo kufanya vitendo.

Tabia moja isiyofaa inaweza kuondolewa kutokana na mazoea ya kufanya tabia nyingine inayofaa. Hivyo, vitendo na majaribio mengi hujenga hali ya mwanafunzi kujiamini na kuondoa woga. Pia, huwasaidia kujenga kumbukumbu ya muda mrefu na kupunguza kufanya makosa katika mitihani yao.

Umuhimu wa mazoezi huonekana pia kwa mtu anayejifunza kuendesha baiskeli. Pamoja na mwalimu wake kumweleza historia ya baiskeli, umuhimu wake, vifaa vyake na namna inavyoendeshwa, kama mtu huyo hatoweza kufanya majaribio ya kuendesha, basi atajikuta akishindwa kupata stadi za kuendesha.

Kanuni ya matokeo

Kanuni hii inaonyesha kwamba matokeo yenye kupendeza husababisha tendo la kujifunza liwe rahisi na lenye kuvutia. Lakini, matokeo yasiyoridhisha husababisha daraja la kichokoo na kiitikio kulegalega.

Tendo la kufundisha linapaswa kuwa tendo lenye furaha kwa mwalimu na mwanafunzi. Lisiwe tendo la adhabu kwa wahusika wote.

Katika hilo, walimu mahiri hujenga misingi yao ya somo kuanzia pale wanafunzi wanapofahamu na kwa kuzingatia mambo wanayopenda.

Huanza na mada nyepesi kwenda zilizo ngumu ili kuwafanya wanafunzi kutogundua kuwa zilikuwa ngumu. Mbinu hii huwasaidia wanafunzi wenye kujifunza taratibu na wenye kurudi nyuma kimasomo kuweza kuelewa.

Kanuni hii ya matokeo huambatana na matumizi sahihi ya zawadi na adhabu katika kufundisha na kujifunza. Zawadi huchangia mabadiliko chanya na adhabu inapotumika vizuri huweza kupunguza tabia hasi katika ujifunzaji.

Mwalimu au mzazi ni vizuri akakumbuka kutotoa zawadi na adhabu kwa tendo au tukio moja.

Tuesday, May 8, 2018

Uhakiki huu wa vyuo vikuu mwafaka

 

By Elias Peter, Mwananchi epeter@mwananchi.co.tz

Tanzania ina zaidi ya vyuo vikuu 40 na baadhi ya vyuo hivyo vina matawi yake sehemu nyingine. Vyuo hivyo vinatarajiwa kuwa chachu ya mabadiliko ya jamii kwa sababu vyuo vinatengeneza wataalamu katika fani mbalimbali.

Hata hivyo, wingi huo wa vyuo hauendani na hali halisi ya Watanzania waliosoma kwenye vyuo hivyo.

Wengi wamebainika kuwa na uwezo mdogo kwenye fani walizosomea au maarifa ya kawaida, jambo linaloibua changamoto kwenye soko la ajira.

Maswali mengi yanaelekezwa kwenye vyuo vikuu ambavyo ndiyo vinazalisha wataalamu hao.

Ni jambo la kusikitisha kuona baadhi ya wahitimu wanashindwa kufanya mambo ya kawaida ambayo kwa kiwango chao cha elimu inastaajabisha.

Waajiri wanalalamika kuona baadhi ya wahitimu wa elimu ya juu wanashindwa kuandika barua za kuomba kazi.

Wahitimu hao hao wanashindwa kujieleza kwenye usaili hasa kwa kutumia lugha ya Kiingereza ambayo wameitumia kuanzia kidato cha kwanza mpaka chuo kikuu.

Kudorora kwa elimu nchini kunasababishwa na mambo mengi ikiwemo uhaba wa walimu wenye weledi.

Ni wazi kwamba baadhi ya walimu kuanzia shule za msingi mpaka vyuo vikuu hawana uwezo, wanahitaji kuwezeshwa ili nao wawawezeshe wengine.

Mei 2, mwaka huu, wakati akihitimisha hoja yake ya bajeti Bungeni Dodoma, Waziri wa Elimu, Sayansi na Teknolojia, Profesa Joyce Ndalichako aliiagiza Tume ya Vyuo Vikuu nchini (TCU) na Baraza la Vyuo vya Ufundi (Nacte) kufanya mapitio ya vigezo wanavyotumia katika kukagua ubora wa vyuo.

Waziri huyo aliagiza taasisi hizo kuhakiki upya ubora wa vyuo na kuvifungia vyuo vyote ambavyo vitabainika havina ubora wa kutoa elimu ya juu. Profesa Ndalichako aliwataka pia maofisa elimu kusimamia ubora wa elimu kwenye maeneo yao ili Watanzania wapate elimu stahili.

Wabunge wamelalamikia ubora wa elimu hapa nchini na kupendekeza kuwepo kwa mjadala mpana wa elimu ili kuwanusuru watoto wa Tanzania ambao ndiyo Taifa la kesho.

Mbunge wa Vunjo, James Mbatia ni mmoja wa wabunge ambao wamekuwa wakitaka mfumo wa elimu ufumuliwe kwa sababu hauwajengei uwezo wanafunzi wa ngazi zote.

Itakumbukwa kwamba siyo mara ya kwanza kwa Serikali kufanya uhakiki wa vyuo hapa nchini.

Mwaka 2016, vyuo kadhaa vilifungiwa kwa sababu vilibainika kutokidhi vigezo na kuwasababishia usumbufu wanafunzi na wazazi wao.

Hata baada ya uhakiki huo, bado tatizo linaonekana wazi kwa wanafunzi kushindwa kufanya mambo madogo ikilinganishwa na ukubwa wa taaluma zao.

Pengine hilo ndilo lililomsukuma Waziri Ndalichako kuagiza uhakiki mpya na kupitiwa kwa vigezo vinavyotumika kuhakiki vyuo vikuu na vile vya kati.

Elimu ya juu sasa imekuwa ya kawaida sana. Wakati mwingine huwezi kutofautisha kijana wa kidato cha sita aliyesoma shule nzuri na mhitimu wa baadhi ya vyuo vikuu hapa nchini hasa vile ambavyo havina ubora.

Vigezo vya kupima ubora wa vyuo uweke hadharani kila mtu ajue ili iwe rahisi kwa wananchi kutoa taarifa kwa mamlaka husika endapo watabaini chuo fulani hakina ubora lakini kinaendelea kufanya udahili.

Kama miundombinu ya chuo ni moja ya vigezo basi iwekwe wazi. Kama idadi ya wanafunzi wanaodahiliwa au idadi ya wakufunzi nacho ni kigezo basi tuambiwe.

Jukumu la kulinda ubora wa elimu ya Tanzania ni la kila Mtanzania na siyo TCU au Nacte pekee.

Wananchi na viongozi tutambue kwamba suala la ubora wa elimu si la kitaifa tu bali la kimataifa kwa sababu linabeba pia taswira ya nchi kwa mataifa mengine.

Baadhi ya vyuo vyetu vikuu hapa nchi vinadahili wanafunzi kutoka nje ya nchi, na wanafunzi wetu wanakwenda kusoma nje.

Tukiwa na elimu duni basi taswira ya nchi yetu itaharibiwa mbele ya mataifa mengine na wageni hawatakuja kusoma hapa au Watanzania wanapokwenda kusoma nje.

Elimu inayounganisha mataifa mbalimbali na kuhifadhi utamaduni wa Taifa husika.

Huu ni wakati mwafaka kwa Serikali kufanya uhakiki wa vyuo vyote hapa nchini kwa kutumia vigezo vinavyokubalika kimataifa.

Serikali isisite kuvifungia vyuo ambavyo havijakidhi ubora au hata kuvifutia usajili vyuo ambavyo vinaendeshwa kijanja, kama ilivyofanya mwaka 2016.

Mwaka huo, Tume ya Vyuo Vikuu Tanzania (TCU) ilivifuta vyuo vishiriki vya Chuo Kikuu cha Mtakatifu Joseph (SJUIT) kutokana na kukiuka sheria na utaratibu wa uendeshaji.

Vyuo hivyo vilivyopo wilayani Songea na vilivyojikita kwenye sayansi ya kilimo na teknolojia ya habari, vilibainika kuwa havitoi elimu ya chuo kikuu kwa viwango stahiki.

“Tumefuta vibali vya kuanzishwa kwa vyuo hivi vishiriki na kuidhinisha uhamisho wa wanafunzi wote waliokuwa wanasoma vyuo hivyo kwa gharama za Chuo Kikuu cha Mtakatifu Joseph,” alisema aliyekuwa Katibu Mtendaji wa TCU, Profesa Yunus Mgaya na kuongeza:

‘‘Kwanza havikuwa na walimu stahiki, kwa maana ya wenye shahada ya uzamili ambao ndiyo wanaopaswa kufundisha wanafunzi wa shahada. Hawakuwa na maabara zinazotakiwa, tatizo kwenye ufundishaji wa mitalaa na kutokuwa na uongozi imara.’’

Mfano huu wa mwaka 2016 nimeutoa makusudi kama msisitizo kuwa mamlaka zetu zinaweza kusimamia ipasavyo sekta hii nyeti.

Elimu ndiyo maisha yajayo ya watoto wetu, kama elimu hiyo haitakuwa na tija basi tutatengeneza Taifa lisilo na viongozi makini wala wataalamu kwenye fani mbalimbali. Wananchi na Serikali tushirikiane katika kufanikisha suala hili.

Tuesday, May 8, 2018

Hatua za kufuata unapomfundisha mtoto kusoma-1



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

Imeanza kuwa kawaida, siku hizi, mtoto anapoandikishwa shule analazimika kwanza kupimwa uwezo wake wa kusoma, kuandika na kuhesabu.

Mwaka jana nilipokuwa natafuta nafasi kwa ajili ya mwanangu, niliarifiwa kuwa atalazimika kufanya mtihani wa kupima uwezo wake wa kusoma, kuandika na kuhesabu.

Kama vile haitoshi, ilibidi awe na uwezo wa kuelewa na kuwasiliana kwa lugha ya Kiingereza.

Unaweza kufikiri ninatania, lakini zipo baadhi ya shule za awali zenye utaratibu kama huo wa kutoa mtihani kwa watoto wanaotafuta nafasi kwenye shule hizo.

Inawezekana haya yanafanyika kwa lengo la kuwalazimisha wazazi kuwapeleka watoto wao kwenye shule hizo kabla hawajajiunga na darasa la la kwanza.

Baadhi ya shule, kwa mfano, haziwezi kumpokea mtoto aliyesoma kwenye shule nyingine.

Mtihani wa maarifa ya kusoma, kuandika na kuhesabu, kwa maana hiyo, inakuwa ni mbinu ya kuwabagua watoto waliosoma kwenye shule nyinginezo.

Kwa upande mwingine, hata hivyo, hatua kama hizi zinaweza kuwa ujumbe wa wazazi kuchukua hatua za makusudi katika kuwasaidia watoto wao kujifunza kusoma, kuandika na kuhesabu kabla hawajaandikishwa kwenye mfumo rasmi wa elimu.

Doris Lyimo, mhadhiri wa lugha, Chuo Kikuu cha Kikatoliki Mwenge (MWECAU) anatushirikisha mbinu nne tunazoweza kuzitumia kumjengea mtoto mazingira ya kujifunza kusoma akiwa bado kwenye mazingira ya nyumbani.

“Mazingira ya nyumbani yana nafasi kubwa ya muhimu kumwezesha mtoto kujifunza kusoma. Mzazi akielewa vizuri mbinu hatua hizi nne anaweza kabisa kufanya kazi inayofanywa na mwalimu shuleni.

Hatua hizi ni kuoanisha sauti, silabu na neno lakini pia kikundi cha maneno na mwisho kusoma sentensi inayoleta maana,” anafafanua.

Kuoanisha sauti

Kwa mujibu wa mhadhiri Doris Lyimo, hatua ya kwanza kabisa ya mtoto kujifunza kusoma ni uwezo wa kuoanisha sauti na alama.

Anaeleza, “Sauti ni mlio unaowakilisha alama fulani inayofahamika. Kwa mzazi anayetaka mtoto asome, lazima ahakikishe mtoto anaweza kutambua irabu kama a, e, i, o, u na konsonanti kama b, c, d, f, g kwa kuzitamka.

Kwa kawaida sauti hizi huwa hazina maana yoyote kwa mtoto lakini zinamsaidia mtoto kuanza kutambua maandishi.”

Ili kumsaidia mtoto kujifunza kutambua sauti, Doris anashauri mzazi amwandikie mtoto alama hizo kwenye karatasi au kibao na kumsomea mtoto kwa sauti.

Lakini pia, mzazi anaweza kumwonyesha mtoto chati zenye irabu na konsonanti na kumwonyesha mtoto mfano wa kuzitamka kwa sauti na mtoto aige.

Vile vile, mzazi unaweza kutumia katuni au video zenye maudhui ya kumjengea mtoto uwezo wa kuzitambua sauti za irabu na konsonanti.

Kutambua silabu

Hatua ya pili ya mtoto kujifunza kusoma ni kutambua silabu. Haya ni ‘maneno’ yaliyo kwenye kifungu yanayotamka bila kukaishwa.

Mhadhiri Doris anafafanua: “Mfano wa silabu ni kama la, le, li, lo, lu. Mtoto anapofikia hatua hii ya kutambua silabu anakuwa amemudu sauti za herufi moja moja na sasa ana uwezo wa kuziunganisha bila shida,” alifafanua.

“Bahati mbaya ni kwamba lugha haileti maana kwa vipande vidogo vidogo vya silabu. Lazima kumsomea mtoto maandishi yenye maana na kisha kumtaka atambue silabu hizo.”

Mbinu zinazopendekezwa kumsaidia mtoto kutambua silabu ni pamoja na kumsomea kwa sauti kama ilivyokuwa katika hatua ya awali ya kujifunza sauti zinazowakilisha alama fulani.

Mbali na sauti, mzazi ampe mtoto karatasi, chati, video kumjengea uwezo wa kutambua silabu.

Kutambua maneno

Doris Lyimo, anabainisha hatua ya tatu kumfundisha kusoma ni kumjengea uwezo wa kutambua maneno. Anasema, “Katika hatua hii, kazi kubwa ni kuhakikisha mtoto anakuwa na uwezo wa kuelewa maana ya maneno anayoanza kujifunza. Maneno ndiyo yanayoleta uelewa. Lazima hapa mtoto aanze kuelewa uhusiano uliopo kati ya neno na maana yake,” anaeleza.

Mbinu zinazoweza kutumia katika hatua hii ni picha. Hakikisha unazo picha za kutosha zinazoonyesha vitu mbalimbali anavyovifahamu mtoto na jitahidi kuvioanisha na maneno mahususi.

“Katika hatua hii, watoto hujifunza kirahisi wanapooanisha irabu au konsonanti na vitu vinavyomzunguka kwenye mazingira yake.

Mfano, ‘a’ inaweza kueleweka kwa urahisi inapokuwa na maana ya ‘andazi’ na ‘b’ ikiwa na maana ya ‘baba’.

Maneno kama haya yanapoonekana kwenye picha anazozitumia mtoto, yanaongeza uwezo wake wa kukumbuka kile anachokiona.

Aidha, vitendo pia vinaweza kutumika kumfundisha mtoto maneno hayo kutegemea na aina ya msamiati. Mfano, unaweza kumwonyesha mtoto ishara ya kulia unapomfundisha neno ‘lia.’

Kujifunza makundi ya maneno

Kwa mujibu wa Doris, ili mtoto aanze kusoma, ana kazi kubwa ya kuhakikisha anaweza kuelewa makundi ya maneno (phrases). Anatoa mfano, “Maneno kama baba na mama, kaka yangu, mama yupo, hayana maana iliyokamilika lakini yanajenga msingi wa mtoto kuelewa sentensi.”

“Mbinu unazoweza kuzitumia ni kumsomea mtoto kwa sauti ili kumsaidia kuoanisha kitu anachokiona na uhalisia wake,” anasema Doris na kuendelea:

“Mbali na kumsaidia mtoto kutambua maneno, sauti inamsaidia mtoto kujua namna ya kutamka maneno hayo, matumizi sahihi ya maneno, kuelewa wapi aweke mkazo, wapi sauti iwe ya juu, wakati upi sauti iwe ya chini.”

Sambamba na kumsomea mtoto, unaweza pia kutumia mbinu ya kumwonyesha mtoto maneno na kumtaka ayasome. Kwa kufanya hivyo, mtoto huanza kuoanisha neno na maana yake na hivyo uelewa wake unakua.

Kuelewa sentensi

Hatua ya nne, kwa mujibu wa Doris Lyimo ni kuelewa sentensi. Sentensi ni mkusanyiko wa maneno yanayoelezea maana kamilifu.

Ili sentensi iwe na maana, anasema, lazima itoe taarifa iliyokamilika juu ya jambo fulani.

Mtoto akiweza kusoma zaidi ya sentensi zaidi ya mbili na kuzielewa, maana yake ameanza kuwa na uwezo wa kusoma. Mbinu kubwa ni kumsaidia mtoto asome kwa sauti.

Itaendelea wiki ijayo

Tuesday, May 1, 2018

Vipaumbele vya wadau wa elimu bajeti ya 2018/19

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi msowoyatuma@mwananchi.co.tz

Wakati jana bajeti ya Waziri ya Elimu, Sayansi na Teknolojia ikitarajiwa kusomwa bungeni, wadau wa elimu wanasema bajeti inayokidhi mahitaji muhimu ya elimu ndiyo nyenzo pekee katika kufanikisha utoaji wa elimu bora nchini.

Wanasema ili bajeti itosheleze mahitaji ya sekta hiyo na kufanikishna kumaliza kilio kilichopo, uandaaji wake ushirikishe maoni ya wananchi na wadau mbalimbali kuhusu vipaumbele na mahitaji ya msingi ya sekta ya elimu.

Maeneo saba muhimu

Shirika la Hakielimu limefanya uchambuzi wa maeneo saba muhimu yanayopaswa kupewa kipaumbele katika bajeti ya mwaka2018/2019.

Mkurugenzi Mtendaji wa shirika hilo, John Kalage anayataja maeneo hayo kuwa ni ruzuku kwa wanafunzi, miundombinu shuleni, elimu kwa mtoto wa kike na bajeti kwa ajili ya ajira za walimu.

Maeneo mengine ni kuongeza fedha katika miradi ya maendeleo hasa kuongeza fedha zinazokwenda Wizara ya Nchi, Ofisi ya Rais, Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (Tamisemi) kwa ajili ya elimu ya msingi na kutotegemea vyanzo vya fedha vya nje kwa asilimia kubwa ili kuepuka utekelezaji hafifu wa bajeti hiyo kila mwaka.

Miundombinu shuleni

Kalage anasema miundombinu imara ni miongoni mwa nyenzo muhimu katika kuboresha mazingira ya kujifunzia na kufundishia.

Anasema Serikali inapaswa kuhakikisha kuna miundombinu stahiki katika shule za Serikali.

Kwa mujibu wa takwimu za elimu msingi mwaka 2017, (BEST, 2017) upungufu wa maktaba katika shule za msingi umeongezeka kutoka asilimia 88 katika mwaka 2016 hadi asilimia 91.1 mwaka 2017 .

Pia takwimu hizo pia zinaonyesha katika shule za sekondari, kuna upungufu wa maabara za Biolojia kwa asilimia 51.5, Fizikia 43.3, Kemia 48.3, huku upungufu wa vyoo kwa wasichana ukifikia asilimia 62 na wavulana ni 56.

INAENDELEA UK 18

INATOKA UK 17

Kalage anasema shule za msingi zinakabiliwa na upungufu wa nyumba za walimu 186,008, majengo ya utawala 10,943 , maktaba 15,342 , na vyumba vya huduma ya kwanza 16,290.

Kulingana na Ripoti ya Benki ya Dunia ya mwaka 2016 ni asilimia 41 ya shule za msingi na sekondari za Tanzania ndizo zenye miundombinu inayokidhi vigezo.

Ajira za walimu

Kalage anasema kutokana na tatizo la uhaba wa walimu, Serikali inapaswa kuweka kipaumbele katika ajira za walimu.

Kwa mujibu wa takwimu za BEST 2016 na 2017, idadi ya walimu katika shule za msingi za Serikali imepungua kutoka 191,772 mwaka 2016 hadi 179,291 mwaka 2017.

Anasema kulingana na takwimu hizo katika shule za Serikali, kuna upungufu wa walimu wa Hisabati 7,291, Biolojia 5,181, Kemia 5,373 na Fizikia 6,873.

“Tunapenda kuihimiza Serikali kuwekeza katika bajeti inayojitosheleza, kwa ajili ya kutatua changamoto ya ajira za walimu ikizingatiwa kwamba katika mwaka 2018 na 2019 walimu 7,743 wanategemewa kustaafu,” anasema.

Anasema kuna walimu 30,232 walio na umri unaozidi miaka 51 jambo linalo lazimisha Serikali kuweka mpango endelevu wa kibajeti wa ajira za walimu.

Meneja Miradi wa kutoka Mtandao wa Elimu Tanzania (Tenmet), Nikodemus Eatlawe anasema wakati wa bajeti hiyo, Serikali isisahau suala la motisha kwa walimu ili kuinua kiwango cha elimu nchini.

Bajeti ya elimu kwa mtoto wa kike

Kalage anasema pendekezo jingine ni kutenga fedha za kutosha kwa kuweka kipaumbele kwenye elimu ya mtoto wa kike kwa kuhakikisha kuwa mazingira yake yanaruhusu kuendelea kusoma bila wasiwasi.

“Kwa sababu wasichana ndio waathirika wakuu wa mazingira na miundombinu duni ya kujifunzia katika shule za Serikali, ni muhimu masuala yanayoboresha ustawi wao kupewa kipaumbele katika bajeti ya mwaka wa fedha 2018/19,” anasema.

Anasisitiza juu ya kuwekeza katika utoaji wa taulo za kike na mahitaji mengine yanayorandana na masuala ya hedhi salama.

Upungufu wa fedha zinazotengwa kwa ajili ya bajeti

Kalage anasema katika mwaka wa fedha 2017/18, Bunge liliidhinisha matumizi ya Shbilioni 4,706.4 kwa ajili sekta ya elimu, bajeti ambayo ilikuwa imepungua kwa asilimia 1.3 ikilinganishwa na bajeti ya 2016/17 ambayo ilikuwa bilioni 4,770.4.

Anasema kwa mantiki hiyo, bajeti ilipungua kwa kiasi cha Sh bilioni 64 na kwamba upungufu huo umepunguza mgao wa bajeti ya sekta ya elimu kutoka katika bajeti ya kuu ya Serikali kutoka asilimia 16 iliyoidhishwa mwaka 2016/17 hadi asilimia 14.9% iliyoidhinishwa kwa ajili ya matumizi ya mwaka wa fedha 2017/18.

Kalage anasema sehemu kubwa ya fedha zinazopungua katika bajeti ya sekta ya elimu ni zile za miradi ya maendeleo. Anasema katika mwaka wa fedha 2017/18 kati ya fedha zilizoidhinishwa kwa ajili ya matumizi, kiasi cha Sh3.5 kiliidhinishwa kwa ajili ya matumizi ya kawaida na Sh1.1 ziliidhinishwa kwa ajili ya matumizi ya miradi ya maendeleo.

Wadau wanapendekeza Serikali kutenga na kuongeza bajeti kwa ajili wa miradi ya maendeleo katika sekta ya elimu na hasa fedha zinazokwenda Tamisemi.

Utatuzi changamoto za utekelezaji wa bajeti

Aprili 2017, Waziri wa Fedha na Mipango, Dk Philip Mpango, alikiri kuwa Serikali imetekeleza bajeti ya maendeleo kwa asilimia 34 tu hadi kufikia mwezi Aprili, 2017.

Nayo ripoti ya Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali ya Aprili 2018 inaonyesha kuwa Serikali imetekeleza bajeti ya maendeleo kwa asilimia 51 tu katika mwaka wa fedha 2016/2017.

Kwa wadau wa elimu, mwenendo huo wa utekelezaji umeathiri bajeti ya maendeleo ya sekta ya elimu hasa katika programu ya kuimarisha mafunzo ya Kusoma, Kuandika na Kuhesabu (KKK), ambapo bajeti iliyoidhinishwa ilitekelezwa kwa asilimia 27 tu hadi kufikia Aprili 2017.

Kalage anasema pia programu ya maji, elimu ya afya na usafi wa mazingira shuleni ilitekelezwa kwa asilimia 29 tu huku, uthibiti ubora wa shule ukitekelezwa kwa asilimia 16 tu.

Ruzuku kwa wanafunzi

Kalage anasema Serikali inapaswa kutenga Sh 20,000 ya ruzuku kwa kila mwanafunzi mmoja wa shule ya msingi na Sh 50,000 kwa yule wa sekondari ambayo itatolewa kulingana na kanuni mpya.

Anasema kutokana na mabadiliko ya kiuchumi, kiasi cha ruzuku kwa mwanafunzi cha Sh10,000 shule ya msingi na Sh 25,000 sekondari kilichopangwa mwaka 2001, hakikidhi mahitaji kwa sasa.

Tuesday, May 1, 2018

Mwalimu Kimaya: Mwarobaini wa hesabu ni kutumia zana

 

By Asna Kaniki, Mwananchi akaniki@mwananchi.co.tz

Unapozungumza naye,hukosi kubaini shauku kubwa aliyonayo kuhusu maendeleo ya elimu hususan fani ya hesabu.

Nyumbani kwake unaweza kufikiri kuna karakana ndogo ya kutengeneza vifaa vya kielimu. Ukweli ni kuwa hana karakana lakini vifaa hivyo ni zana za kufundishia hisabati.

Mwalimu Mohamed Kimaya (70) ambaye kwa sasa ni mstaafu, anashangaa kusikia somo la Hisabati linawapiga chenga watu wengi.

Siri kuu aliyo nayo kuhusu somo hilo ni kutumia zana za kufundishia, tatizo analosema linawakabili walimu wengi

Kwa kuwa ni muumini mkubwa wa matumizi ya zana za kufundishia tena za asili, nyumbani kwake ana stoo maalumu iliyojaa zana mbalimbali za kufundishia hesabu, likiwamo analoliita sinia la namba.

Anasema mwalimu yeyote wa somo la Hisabati hatakiwi kulikosa sinia hilo kila anapoingia darasani kufundisha.

“Walimu wanafundisha bila kuwa na vifaa darasani, somo haliwezi kuwa na mvuto. Kwa hiyo ili watoto wafaulu, wawepo wataalamu wa matumizi sahihi ya vifaa hivyo na hukakikisha vinatumika,”anasema na kuongeza:

“Sinia la namba ni kifaa kinachotumika kubeba vipande vya boksi vyenye namba mbalimbali kwa ajili ya kufundishia.

Anasema kifaa hicho mfano wa sanduku la mbao ni lazima mwalimu kuwa nacho, ili aweze kufundisha wanafunzi kwa vitendo kuliko kuandika ubaoni pekee.

“Mwanafunzi anapotajiwa namba moja, anatakiwa kuiona kwa kuonyeshwa hii itamfanya awe na kumbukumbu hata atakapoiona namba hiyo sehemu yoyote anaikumbuka,”anaeleza.

Kimaya ambaye ni mkazi wa Kimara kwa Kichwa jijini Dar es Salaam, anasema walimu wengi wanakata tamaa baada ya kuona wanafunzi hawaelewi somo hilo, hivyo wanadhani kuwa somo hilo halifundishiki.

“Hesabu zinafundishika, na kama matumizi ya vifaa yatakuwa ya lazima kuwa kila mwalimu, tutapata wanafunzi bora na wenye uwezo mkubwa katika somo la Hisabati,”anaongeza.

Nafasi ya zana za kufundishia

Kimaya anasema mwanafunzi anapofundishwa kwa kutumia vifaa, anakuwa na kumbukumbu ya muda mrefu.

“Hata Wachina wana kauli yao inayosema ukimfundisha mwanafunzi bila kutumia vifaa atasikia na kusahau. Lakini kama atatumia vifaa mwanafunzi huyo atatenda na ataelewa,” anasema.

Anasema miaka ya nyuma walimu walifundisha zaidi kwa vitendo ikiwamo wanafunzi kwenda nje na kuchora ardhini, utaratibu anaosema haupo hivi sasa.

Vifaa vya kufundishia vikitumika ipasavyo, vitamjenga mwanafunzi mazoea na shauku ya kulisoma somo hilo mara kwa mara, kulipenda na kulifurahia pia.

“Kama mwalimu atatumia vifaa vya kufundishia, wanafunzi watakuwa na shauku ya kutaka mwalimu aingie darasani mara kwa mara pia hawatalichukia somo wala mwalimu. Lakini kama mwalimu haeleweki darasani, wanafunzi wanaweza kumchukia,” anasema.

Anasema pia matumizi ya vifaa vya kufundishia katika shule za msingi na sekondari, zinasaidia kupunguza tofauti ya kati ya wanafunzi wanaoelewa haraka na wanaoelewa taratibu.

“Kwa hiyo kwa kutumia vifaa hivyo mwalimu atakuwa ameliziba pengo hilo, na matokeo yake atakuwa na wanafunzi wengi wanaoelewa somo,”anasema.

Wazo la kutengeneza zana za kufundishia

Anasema wazo hilo alilipata mara baada ya kuona hali halisi ilivyo katika shule mbalimbali huku wanafunzi wakiendelea kufeli soma la Hisabati.

Anasema baada ya kupata wazo wazo hilo, alifanya semina na walimu wa manispaa za jiji la Dar es Salaam na wadau mbalimbali Agosti 2017.

“Nimeona ni bora nitengeneze, kwa sababu kila ninapokwenya kwenye maonyesho sioni mabanda ya walimu wakionyesha vifaa vya kufundishia. Sasa najiuliza kwa nini walimu wanashindwa kufanya hivyo?,”anahoji.

Somo la Hisabati linafundishika

Anasema somo la Hisabati linafundishika; kinachohitajika ni kuwa na walimu wenye sifa za kufundisha somo hilo.

“Mwalimu anaambiwa tu ufundishe hesabu kwa kigezo kwamba amepitia elimu ya sekondari hata kama alipata sifuri kwenye somo hilo. Somo hili lifundishwe na mwalimu mwenye sifa, vionjo na kujituma, kwa sababu linahitaji mifano na mazoezi mengi; bila hivyo halitowezekana,”anasema Kimaya ambaye tangu astaafu ameamua kujikita katika utengenezaji wa zana za kufundishia na kutoa mafunzo kwa walimu.

Kingine anasema ili mwanafunzi afaulu hesabu, mwalimu asifundishe kanuni kwa kukaririsha bali afundishe namna kanuni hizo zinavyopatikana.

Kuhusu matarajio yake kwa zana anazotengeneza, Kimaya anasema: “Nina mpango wa kwenda kuendesha semina na Taasisi ya Elimu Tanzania, ili nikaonyeshe haya ninayoyasema kwamba wanaandika kuwepo na zana za kufundishia darasani, lakini hazipo. Lengo nijue tu kuna tatizo gani linalokwamisha ili tubadilishane mawazo na kujadili nini kifanyike.”

Tuesday, May 1, 2018

Mambo ya kufanya unapokuwa na mtoto mtundu



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

Nimeshakutana na wazazi wengi wanaolalamikia utundu wa watoto wao. Hawa ni watoto watukutu, wabishi, wasiosikia maelekezo, wakaidi na wakati mwingine wagomvi. Tunazungumzia watoto wenye ujasiri wa kukukatalia kitu na wala wasijisikie wamekukosea.

Wakati mwingine watoto wa namna hii unawafahamu tangu wakiwa na umri mdogo. Huwa wepesi kurusharusha mikono na miguu kama namna ya kupinga unachowaelekeza kufanya.

Pia, huwa wagomvi wanapokuwa na wenzao. Tabia yao ya kushindana na watu huwafanya wajikute kwenye migogoro ya mara kwa mara. Kama una mtoto wa namna, hii utakuwa unapokea mashtaka ya mara kwa mara kwamba kapigana na mwenzake.

Ukorofi unakwenda sambamba na tabia ya kupenda kujiona ni mtawala anapokuwa na wenzake. Anaweza kuwa mwongeaji au mkimya lakini anafurahia kuona wenzake wakifanya kile anachokitaka yeye. Ni aina fulani ya hulka ya uongozi iliyochanganyika na kutoelewa wengine wanataka nini.

Shuleni mtoto wa namna hii huwa hafanyi kazi anazopewa, hatulii darasani na muda mwingi anautumia kugombana na wenzake bila sababu za msingi. Matokeo yake hata maendeleo yake kitaaluma shuleni huzorota.

Utundu unaweza kuibua udadisi

Tuweke mambo sawa kabla hatujafika mbali. Si kila ubishi ni mbaya. Kila mtoto kwa wakati fulani hujaribu kupingana na maagizo ya mzazi. Ubishi ni sehemu ya udadisi wa mtoto hasa pale anapofikiri kile anachoambiwa hakiendani na kile anachotamani.

Usichukulie kuulizwa maswali mengi na mwanao kama ukorofi tunaouzungumzia hapa. Mtoto mwenye akili nzuri mara nyingi hapokei kirahisi kile anachoambiwa bila kukitafakari.

Tatizo la utundu ni pale inapofikia mahali mtoto anakuwa na msimamo mkali kwa kile anachokiamini, kiasi kwamba hawezi tena kuambiwa jambo akaelewa, hawezi kufikiri mwenzake anajisikiaje, anakuwa mbabe na mwenye hulka ya kujiona mtu bora kuliko watu wengine wote.

Ukubwani, utundu wa namna hii unahatarisha uhusiano baina ya watu. Unapokuwa mtu mkorofi, huwezi kujisikia hatia kumuumiza mwezako. Tena wakati mwingine furaha yako inaweza kuwa kuona wenzako wanaumia.

Chanzo cha utundu

Utundu wa mtoto ni ujumbe. Ni muhimu uuelewe ujumbe huu kabla hujachukua hatua za kuushughulikia. Utundu ni lugha ya kusema ndani yake anajisikia kukosa kitu fulani anachokihitaji. Ni sawa na mtu aliyeshinda njaa siku kadhaa. Kwa vyovyote vile ni dhahiri atakosa utulivu. Mwili wake utahitaji chakula.

Mtoto mtundu kimsingi anaamini watu wanaomzunguka hawajatambua nafasi yake ipasavyo. Ndani yake mna sauti inayomwaminisha kuwa hatambuliki. Imani hiyo potofu huchochea jitihada za kutafuta kutambulika kwa namna isiyokubalika.

Ubishi na ukaidi anaoufanya wakati mwingine bila hata yeye kujua anafanya nini, ni namna ya kujirudishia mamlaka anayoamini hana. Anapobishana na mzazi, anapogombana na wenzake, kimsingi anajaribu kujirejeshea ushawishi ambao anaamini hana.Mambo mengi yanaweza kuzaa ukorofi. Wapo baadhi ya wanataaluma wanaamini mtu huzaliwa na ukorofi. Inawezekana, lakini kwa sehemu kubwa tafiti zinaonyesha kuwa ukorofi ni zao la malezi.

Hapa kuna mambo makubwa matatu. Kwanza, inawezekana kwa sababu ya kutamani mtoto ‘anyooke’ umekuwa na sheria kali mno. Unaamini mtoto hawezi kufanya kitu bila kuamrishwa. Kwa sababu ya kuamini hivyo, umejikuta ukijenga mazingira ya mapambano yasiyo na sababu.

Lakini pili, inawezekana una ukali uliopitiliza. Huwezi kuongea bila kufoka na kupaza sauti. Huna sauti ya upole inayoleta taswira ya mtu mwelewa, anayejali na mtulivu. Unaamini bila kelele hakuna nidhamu.

Aidha, inawezekana mtoto amekuwa akishuhudia vitendo vya ukorofi katika mazingira ya familia au jirani. Kwa kawaida, watoto wananasa kwa haraka mambo yanayogusa hisia zao.

Wanapoona mtu mzima anafanya jambo fulani na watu anaowaamini wanalichukulia kawaida, wanakuwa na uwezekano mkubwa wa kufanya kile kile wakati fulani.

Hatua muhimu za kuchukua

Kwanza, usiwe na haraka ya kusikilizwa. Wekeza katika kujenga urafiki. Hatuzungumzii urafiki wa siku mbili au tatu. Tunazungumzia urafiki wa kudumu ambao mtoto hatakuwa na sababu ya kuwa na mashaka nao. Kama tulivyoona, mtoto mtundu kimsingi anahitaji uhusiano wa karibu na wewe mzazi.

Unapojitahidi kuwa karibu naye, usishangae mwanzoni bado mtoto akaendelea kuwa mkaidi vilevile. Usikate tamaa. Mpe nafasi ya kukuamini kwa kujenga urafiki imara. Sambamba na urafiki, punguza amri na kelele zisizo za lazima. Kumbuka kuwa amri bila urafiki huchochea uasi.

Badala yake jenga tabia ya mazungumzo ya utulivu unaposhughulika naye. Badala ya kuagiza, jaribu kushirikiana naye. Mwonyeshe kuwa unajali na kuthamini kile anachokipenda.

Kumbuka ukorofi wake unatokana na hali ya kujisikia kutoeleweka. Kwa hiyo, katika mazungumzo, mpe nafasi ya kusema. Mwache aongee yaliyoujaza moyo wake na usiwe mwepesi kukosoa hisia zake wala kujitetea.

Mpe uzingativu kwa kuacha shughuli unazofanya kwa ajili yake. Ushirikiano wa kiwango hiki utamchangamsha. Ukiweza kufanya hivi bila unafiki, mtoto ataanza kukuamini. Kidogo kidogo atabadilika.

Pia, mheshimu kama mtu mwingine yeyote unayemheshimu. Heshima ina mambo mengi. Usimdhalilishe mbele ya wenzake kwa maneno au vitendo. Kama kuna sababu ya kumwadhibu, fanya hivyo kwa staha. Kumheshimu mtoto hakukuondolei mamlaka yako kama mzazi.

Aidha, tengeneza mazingira ya kumshirikisha kwenye maamuzi. Kwa sababu tayari ana utundu, mweke karibu unapotaka atekeleze jambo. Badala ya kumwambia ‘kafanye,’ badili lugha iwe, ‘tufanye’ hata kama hulazimiki kufanya. Inapobidi, hasa kwenye hatua za mwanzo, shirikiana naye kufanya hicho unachotaka akifanye.

Pamoja na yote hayo, jitahidi kutambua kizuri kipya anachojifunza. Kama, kwa mfano, ameweza kuacha kubishana unapomwagiza kufanya kitu, onyesha kutambua.

Fahari ya mtoto ni kuona jitihada zake zinatambuliwa na mzazi. Kadri unavyomfanya ajisikie kutambuliwa, ataendelea kufanya bidii ya kukupendeza na hatimaye utundu aliokuwa nao utapungua.

Tuesday, May 1, 2018

Ufaulu wa mwanafunzi usipuuze nidhamu yake



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

Licha ya kuongezeka kwa idadi kubwa ya shule na vyuo nchini, bado kumekuwa na changamoto kwa jamii kubaini ipi ni shule ama chuo bora.

Wengi wamekuwa wakifanya uchaguzi wa shule kwa ajili ya watoto na vijana wao, kutokana na kutazama ufaulu katika matokeo ya mitihani ya taifa.

Kwa mujibu wa kamusi, , taaluma ni ujuzi au maarifa yanayopatikana kwa kusoma au/ na kufundishwa darasani. Wakati mwingine taaluma hutafsiriwa kwa kufananishwa na elimu.

Elimu ni jambo lolote analoambiwa mtu au jamii kwa lengo la kuelimishwa na kuelewa. Mtu huweza kupata elimu kutoka sehemu mbalimbali ambazo zipo katika mfumo ulio rasmi au usio rasmi.

Nidhamu ni staha, heshima, taadhima, au tabia njema aliyonayo mtu mbele ya watu katika jamii anayoishi. Pia, nidhamu ni utaratibu wa kuendesha jambo kulingana na maelezo au maelekezo yaliyotolewa.

Je, ufaulu ni sifa pekee ya mwanafunzi bora?

Kwa mwanafunzi au mwanachuo, taaluma na nidhamu haviwezi kutengana; ni kama chanda na pete. Ili mwanafunzi aendelee kufanya vizuri kitaaluma na katika maisha yake ya baadaye, anapaswa kuwa na nidhamu.

Nidhamu humjenga uwezo wa kushirikiana na watu wengine bila tatizo. Humsaidia kuwa raia mwema mwenye mchango kwa maendeleo endelevu ya taifa lake.

Ufaulu siyo sifa pekee ya mwanafunzi bora bali mwanafunzi hupaswa kuwa na sifa nyingine zaidi. Baadhi ni kama hizi zifuatazo:

Kuwa na nidhamu; udadisi, ubunifu, ushirikiano na wenzake na kuwa na mazoea ya kuwahi shuleni. Nidhamu siyo tu kwamba huhitajika tu kwa mwanafunzi awapo shuleni tu; la hasha, nidhamu inapaswa kuwa kipaumbele cha kila mtu.

Mtu hawezi kutenganisha mafanikio yoyote na nidhamu, kwani ni kiini cha utiifu katika kukamilisha mipango ambayo mtu amejiwekea.

Mwanafunzi anapokuwa shuleni au chuoni kuna mambo mengi ambayo hupaswa kuyakamilisha kabla ya muhula, mwaka au miaka kuisha.

Watunga mitalaa huandaa idadi ya masomo au kozi kulingana na muda, hivyo wanafunzi hawana budi kutambua kuwa kila sekunde, dakika, saa, siku, wiki, mwezi au mwaka ni muhimu vikatumika kinidhamu ili kuweza kukamilisha malengo yao ya kitaaluma.

Wapo baadhi ya wanafunzi wanaozembea katika miaka ya mwanzo kabla ya kufikia mwaka ule wa kufanya mtihani wa mwisho. Ni vizuri wakafahamu kwamba mafanikio yao ya kitaaluma hujengwa kwa jitihada ndogondogo za muda mrefu; si kungojea mtihani ndio wachukue hatua za maandalizi.

Watu wengi waliofanikiwa na wanaoendelea kufanikiwa kama viongozi au wafanyabiashara mashuhuri, wote huwa na nidhamu katika utendaji wao wa kazi, fedha na mengineyo. Nidhamu na kujiamini ni silaha za kutimiza ndoto

Watu wengi huwa na ndoto za kufanya mambo makubwa maishani. Lakini, huishia kutekeleza kwa kiwango cha asilimia 50. Ni nidhamu pekee ya kuamini kile wanachofanya kwa usahihi kwa wakati sahihi, ndio huwasukuma kuendelea kuzisogelea ndoto zao.

Kwa mfano, kama ambavyo inafahamika kuna wakati wanafunzi hupaswa kuelekezwa na kufuatiliwa na walimu wao, ili waweze kutimiza lengo la kuwapo shuleni ambalo ni kupata elimu bora.

Shule ni kama mfereji wa maji uliounganishwa kutoka mtoni au katika bomba kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji. Mkulima huyu alichimba mfereji wa maji kwa kuwa ana lengo ambalo ndilo humwongoza kutafuta maji hata kama ni kutoka umbali kiasi gani. Lengo lake ni ili apate mazao bora.

Vivyo hivyo, jengo la shule huwaelekeza wanafunzi katika lengo la maisha bora. Wanafunzi wapate maarifa na kukua kimwili, kiakili, kijamii na kiroho. Hapo ndipo nidhamu yao pia huingia.

Kwa asili, maji huweza kwenda kutokana na kani ya uvutani ya dunia (gravitanion force) itakapoyataka yaende kama hakuna mfereji wa kuyaelekeza. Vivyo hivyo akili ya mwanafunzi hupenda kutaka kujaribu kila jambo au kwenda kila upande. Hapo ndipo nidhamu huhitajika ili kumpa njia ipasayo ya kufuata kama ilivyo kwa mfereji wa maji.

Kuchimba mfereji na kulinda nidhamu shuleni si jambo rahisi. Maji yatajaribu kuvunja sehemu yenye ufa katika mfereji au kupanda kuta za mfereji huo kama hazina urefu wa kuyazuia. Wanafunzi nao watajaribu kukwepa maelekezo na sheria kama nidhamu haitawekewa mkazo ipasavyo.

Mwanafunzi ni kama maji na nidhamu shuleni ni kama kuta za mfereji wa maji. Maji yataenda vizuri na kwa matumizi yaliyokusudiwa endapo yatafuata mfereji ulio imara na madhubuti. Vivyo hivyo mwanafunzi atafanya vizuri katika masomo na maisha yake kama nidhamu itatiliwa mkazo shuleni.

Wanafunzi wana wajibu mkubwa katika kujenga maadili mema wakati wako shuleni. Maadili haya yawe mazuri, yaliyojikita katika taratibu zinazokubalika na jamii nzima kwa faida ya taifa na vizazi vijavyo.

Mwanafunzi bora mwenye maadili mema, hana budi kujenga utamaduni wa kujitegemea hasa katika masomo.

Mafanikio ya shule kuwa na nidhamu huchagizwa pia kutokana na uhusiano mzuri kati ya wazazi na walimu. Wapo baadhi ya wazazi wanaowalaumu na kuvunja moyo juhudi za walimu za kupambana na utovu wa nidhamu shuleni.

Hili hutokea pale wanapowajia juu au kutoitika wito wa kufika shuleni kuzungumza tabia za watoto wao. Ni vema jamii kwa pamoja ikaendelea kuweka mkazo kwamba taaluma inapaswa kuendana sambamba na nidhamu.

Hii itasaidia kuwa na taifa lenye watu wachapa kazi, wazalendo na wabunifu. Pia, wenye mtazamo chanya na nidhamu ya kulinda rasilimali za taifa kwa faida ya vizazi vijavyo.

Tuesday, May 1, 2018

Tanzania ya viwanda mtaji kwa Kiswahili

 

By Tanzania ya viwanda mtaji kwa Kiswahili

Mikakati ya Serikali ya kuifanya Tanzania kuwa nchi ya viwanda, inakipa Kiswahili fursa ya pekee.

Halikadhalika, suala hilo ni mtaji pia kwa Waswahili waliotaalamikia Kiswahili na taasisi mbalimbali zinazojishughulisha na maendeleo ya Kiswahili.

Hii ni kwa sababu uwekezaji unaofanyika na utakaoendelea kufanyika katika viwanda, unaenda sambamba na mawasiliano.

Lugha ya Kiswahili kama nyenzo kuu ya mawasiliano nchini Tanzania, ndiyo itakayorahisisha na kuwezesha mawasiliano mbalimbali kufanyika katika Tanzania ya viwanda na uchumi wa kati. Ikiwa uwekezaji huo unafanywa na Serikali yenyewe, wawekezaji wazawa nchini au wawekezaji wa kutoka nchi za kigeni, matumizi ya Kiswahili hayawezi kuepukika.

Mathalani, wawekezaji wa kigeni watahitaji kukijua Kiswahili ili kuweza kufanikisha mawasiliano yao kiutendaji. Watahitaji kuwasiliana na wafanyakazi wengine ambao pasi na shaka baadhi yao ni watumiaji wa Kiswahili.

Ukiachana na wawekezaji, wafanyakazi wengine wa kigeni wasiokijua Kiswahili watahitaji kukijua Kiswahili ili kuweza kuyamudu mazingira ya kazi zao kama vile kukidhi haja ya mawasiliano na wafanyakazi na watu wengine wanaowazunguka.

Aidha, kwa kuwa mazingira ya uzalishaji ni ya Watanzania ambao kwa kiasi kikubwa ni Waswahili, wateja wa bidhaa zitakazouzwa ndani ya nchi ni Waswahili hao ambao ni watumiaji wa Kiswahili.

Kutokana na umuhimu wa mawasiliano katika biashara, hapana budi upande wa uzalishaji kukijua vizuri Kiswahili. Dhana ya uchumi wa kati na Tanzania ya viwanda ambayo Serikali imedhamiria kuitekeleza, inaweza tu kuelezwa na kufikishwa vizuri kwa Watanzania wote kwa kutumia lugha ya Kiswahili.

Hii ni kwa sababu Kiswahili kwa Watanzania wengi ni lugha yao ya pili na kwa kiasi fulani ni lugha yao ya kwanza. Kiswahili kinaeleweka vizuri zaidi kwa Watanzania wote. Kwa sababu hiyo, Watanzania wengi wanaweza kulibeba bango la uchumi wa kati na Tanzania ya viwanda akilini mwao kwa Kiswahili kuliko wanavyoweza kufanya hivyo kwa lugha ya kigeni.

Vilevile, dhana ya viwanda inaendana na maendeleo ya sayansi na teknolojia. Wapo Watanzania wavumbuzi ambao kwa vipawa vya kuzaliwa au ujuzi walionao wamevumbua mashine ambazo zinaweza kutumika katika uzalishaji.

Watu hao kwa kiasi kikubwa ni Watanzania ambao wengi wao hawazijui lugha za kigeni. Kwa hivyo, hao wanaweza kuueleza vizuri ubunifu wao na kufafanua utendaji kazi wa mashine walizovumbua kwa kutumia lugha yao ya uvumbuzi ambayo ni Kiswahili.

Pia, kama ilivyo kwa viwanda vinavyopatikana katika sehemu nyingine duniani, vifungashio vya bidhaa ni bendera kubwa ya upeperushaji wa lugha yoyote iwayo duniani. Hatuna mashaka kwamba, viwanda vitakavyozalisha bidhaa mbalimbali nchini Tanzania hata kama ni vya wawekezaji wa kigeni, miongoni mwa lugha zitakazotumika katika vifungashio mojawapo ni lugha adhimu ya Kiswahili. Kwa kufanya hivyo, Kiswahili kitapeperushwa kokote duniani bidhaa hizo zitakakopelekwa.

Kutokana na umuhimu huo wa Kiswahili, ipo haja kubwa ya jamii ya Waswahili kuandaa mazingira yatakayorahisisha mawasiliano kwa kutumia lugha ya Kiswahili.

Kwa mfano, taasisi zenye mamlaka zinapaswa kuandaa kozi na machapisho ya Kiswahili kwa wageni yanayohusiana na biashara, viwanda, uchumi na uzalishaji.

Tuesday, April 24, 2018

Motisha kwa walimu ilivyozipaisha shule za Ilala

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

“Kisutu hatutaki shari! tunafanya bidii kuona ufaulu unapanda! Kisutu hoyee,”

Hiki ni kipande cha wimbo wa wanafunzi wa Shule ya Msingi Kisutu wakisherehekea tuzo waliyopewa na Halmashauri ya Manispaa ya Ilala kwa kuweza kuongeza ufaulu.

Japo mvua kubwa ilinyesha, walimu na wanafunzi wa shule za msingi za manispaa hiyo hawakujali.

Walikuwa wakiimba na kufurahia tuzo walizopewa baada ya kufanya vizuri katika mitihani ya taifa ya darasa la saba, mwaka jana.

Wakati tuzo hizo zinatolewa, utafiti wa ‘Uwezo’ uliofanywa na Taasisi isiyo ya kiserikali ya Twaweza mwaka juzi, unaonyesha kati ya wanafunzi 10 wanaomaliza darasa la saba, watatu hawawezi kufanya hesabu za darasa la pili wakati nusu ya wanaomaliza elimu hiyo sawa na asilimia 49.1 hawawezi kusoma hadithi kwa Kiingereza.

Baada ya utafiti huo, Twaweza walikuja na utafiti mwingine uliobainisha kuwa motisha kwa walimu ni nyenzo muhimu katika kuongeza ufaulu shuleni na kuondoa mbumbumbu.

“Nimefurahi shule yangu kupata tuzo, huu ni mwanzo tu wa kufaulisha mwakani tutafundisha kwa bidi zaidi ili tufaulishe zaidi ya hapa,”anasema Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi Lusasaro, Iren Mhamba.

Mwalimu Mhamba anakiri kuwa kinachoweza kusaidia ufaulu ni motisha kwa walimu.

Motisha ndiyo iliyomsukuma Mkuu wa Wilaya ya Ilala, Sophia Mjema na jopo lake kuamua kuwatunuku walimu na shule za manispaa hiyo.

Ukweli ni kwamba kujua kusoma, kuhesabu na kuandika hutegemea mwalimu na hakuna mwanafunzi aliyewahi kuvuka hatua hiyo bila jitihada za mwalimu.

Mjema anasema moja ya mambo yanayomwongezea mwalimu ari ya kutekeleza majukumu yake kiufanisi, ni kumpatia motisha na kutambua matokeo ya kazi aliyoifanya jambo ambao wao wamelifanya.

“Hivyo katika kuitambua kazi yenu kubwa walimu wangu, tunawapatia tuzo ikiwa ni sehemu ya pongezi kutokana na matokeo mazuri ya darasa la saba mwaka jana,” anasema.

Mjema anasema pia wanataka kuwajengea walimu hao ari mpya katika ufundishaji na utoaji elimu kwa ufanisi katika manispaa hiyo.

Hiyo ni mara ya kwanza kwa manispaa hiyo kutoa tuzo kwa walimu na shule zilizofanya vizuri, bila kujali za watu binafsi au za Serikali.

Shule zilizopata tuzo

Ofisa Elimu Msingi wa Manispaa ya Ilala, Elizabeth Thomas anasema miongoni mwa vigezo vilivyotumika kutoa tuzo kwa shule hizo ni nafasi zilizoshika.

“Kwa hiyo tunazo shule 10 bora kwa Serikali na binafsi lakini zipo zile zilizoongeza ufaulu,” anasema.

Shule 10 bora za Serikali za Manispaa hiyo zilizopenya ni Mtendeni, Zanaki, Kiwalani, Msimbazi Mseto, Diamond, Lumumba, Msimbazi, Mkoani na Maktaba.

Shule binafsi ni Lusasaro, Fountain Gate, Tusiime, St Joseph Millenium, Genius King, Montivale, Heritage na Green Hill.

Ufaulu katika manispaa

“Mwaka jana tulisemana na tukapeana mikakati ambao leo imefanya tung’ae kwa kuingia kwenye 10 bora kitaifa na nafasi ya pili kimkoa. Hii haitoshi, natamani kuona mwakani tunafanyua vizuri zaidi,” anasema Mjema.

Katika matokeo hayo, Manispaa ya Ilala ilishika nafasi ya pili kimkoa na nafasi ya nne kitaifa.

Elizabeth anasema kati ya wanafunzi 21,569 waliofanya mtihani huo, wanafunzi 19,236 walifaulu.

“Ufaulu wetu ni asilimia 89 hivyo ni matumaini yetu mwakani ufaulu utakuwa juu zaidi,” anasema.

Mjema anasema hatapenda kuona tena manispaa hiyo inapata matokeo mabaya.

Walimu wazungumza

Baadhi ya walimu wa shule zilizopata tuzo, wanasema jitihada, kujituma na motisha kwa walimu ndiyo siri kubwa ya mafanikio kwa shule hizo.

Mwalimu Mhamba anasema kinachoifanya shule yake ifaulishe ni utaratibu waliojiwekea wa kuwapa motisha walimu.

“Mwalimu akiwezesha darasa la mtihani kupata A, anapewa Sh50,000 hadi 100,000. Hii inawafanya wajitoe katika kufundisha,’ anasema na kuongeza:

“Walimu wanaanza kufundisha asubuhi na wanatoka madarasani jioni kabisa; hii yote inasaidia kuongeza ufaulu.”

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi, Fountain Gate Academy, Julius Lugemalira anasema licha ya motisha kwa walimu wao, mazingira bora ya kujifunza na kufundishia yanachangia ufaulu kwa wanafunzi.

“Kwa hiyo hii motisha ya tuzo inatufanya tuongeze bidii na tujitume zaidi ili mwakani tupewe tena tuzo,” alisema.

Mkakati

Elizabeth anasema ipo mikakati mingi waliyojiwekeza kuongeza ufaulu.

Anaitaja mikakati hiyo kuwa ni pamoja na kuhakikisha kuwa walimu wanawafundisha wanafunzi katika muda wa ziada.

Naye Mjema anasema mkakati mwingine ni kuwasaidia wanafunzi wazito kuelewa darasani, kwa kuwapa muda wa ziada tofauti na wenzao.

Wadau wazungumza

Mdau wa elimu kutoka taasisi ya Nielimishe, Daud Shaki anasema ualimu unahitaji mbinu mbadala katika kuhakikisha hakuna mtoto anayevuka hatua moja bila kuelewa kile alichofundishwa.

“Ili awasaidie watoto vizuri zaidi anapaswa kupewa motisha itakayoonyesha kumbe kazi yake ni muhimu na inatambuliwa. Bidii inatokana na motisha sio tu kwa walimu ni mahali popote pa kazi,” anasema.

Anashauri wilaya nyingine kuwa na mikakati ya aina hiyo ya kuwatunuku walimu na shule zinazofanya vizuri, ili kusaidia katika kuongeza ufaulu.

Tuesday, April 24, 2018

Wadau; Mitalaa chanzo cha wahitimu kutoajirika

 

By Mussa Juma,Mwananchi mjuma@mwananchi.co.tz

Wazazi wengi wamekuwa wakitumia fedha nyingi kuwasomesha watoto wao ili baadaye waje kuwa na maisha bora.

Hata hivyo, kadri siku zinavyokwenda, ndoto ya wazazi wengi kuwa elimu wanayoipata watoto wao itawasaidia kuishi maisha bora kwa kuajiriwa ama kujiajiri, inatoweka.

Kutoweka kwa ndoto za wazazi sio pigo lao pekee, bali ni pigo kwa taifa zima.

Tatizo ni mitalaa

Katibu Mtendaji wa Chama cha Waajiri katika nchi za Jumuiya ya Afrika ya Mashariki (EAEO), Dk Aggrey Mlimuka anasema kuna tatizo katika baadhi ya mitalaa ya vyuo, kwani haijibu changamoto katika soko la ajira.

Anasema ni muhimu sasa vyuo vikuu na vyuo vingine, vikapitia upya mitalaa yao ili iendane na soko la ajira.

Dk Mlimuka anasema katika nchi za Afrika ya Mashariki hivi sasa, tafiti walizofanya zinaonyesha karibu nusu ya wahitimu wa vyuo hawana sifa stahiki za kuajirika. “Hili tatizo ni kubwa sio Tanzania pekee bali ni nchi zote za Afrika ya Mashariki, hivyo ni muhimu kama ambavyo nimemsikia Rais mstaafu Benjamin Mkapa akishauri kuwepo kwa mjadala wa kitaifa juu ya elimu,” anasema.

Anasema kuna haja kuwa na uhusiano kati ya mitalaa inayofundishwa vyuoni na mabadiliko katika soko la ajira ili wahitimu waweze kuajirika.

INAENDELEA UK 14

INATOKA UK 13

Dk Mlimuka anasema wao kama waajiri changamoto ya kukosa vijana wenye sifa stahiki imekuwa ni tatizo kubwa na hivyo baadhi yao kulazimika kutafuta watalaamu nje ya nchi kwa gharama kubwa.

Tatizo la uhaba wa wafanyakazi wenye sifa stahiki kwa sasa linazikabili sekta nyingi, hali ambayo inaweza kuathiri pia ubora wa huduma.

Nicolaus Negre, mkurugenzi wa hoteli za Chemchem zilizopo wilayani Babati anasema ni huzuni wazazi wanapojinyima na kutumia fedha zao kidogo kuwasomesha watoto, lakini wanapomaliza masomo wanakosa ajira kutokana na upungufu wa sifa.

“Ni muhimu vijana wanapomaliza masomo yao wajimudu kimaisha na hii itawezekana wakipata kazi ama wakijiajiri. Lakini kama wanakosa sifa ni tatizo,” anaeleza.

Mbinu mbadala kupata sifa za kuajirika

Ili kukabiliana na tatizo la vijana wanaohitimu vyuo kukosa ajira kwa kuajiriwa au kujiajiri, mikakati kadhaa imeanza kuwekwa na waajiri .

Dk Mlimuka anasema moja ya mikakati ya kukabiliana na hali hiyo ni kuhimiza mafunzo kwa vitendo kazini na uanagenzi.

Anasema mpango huo utawezesha vijana kuajiriwa na kupatiwa mafuzo kazini ili waweze kumudu kazi.

“Pia sasa tunahimiza vijana walio vyuoni kupata muda wa mafunzo sehemu za kazi, ili wakimaliza masomo waweze kuwa na uwezo wa kufanya kazi,” anasema.

Athari za wahitimu kukosa sifa

Baadhi ya waajiri na wahitimu wa vyuo wanaeleza kuwapo kwa athari ambazo tayari zinaonekana kutokana na kukosekana kwa elimu stahiki kulingana na mazingira ya sasa.

Dk Mlimuka anasema hivi sasa baadhi ya waajiri wameanza kufuata wataalamu nje ya nchi katika baadhi ya sekta ili kuwapa kazi japo ni gharama kubwa.

“Sisi kama waajiri tunapenda sana kuajiri wazawa katika kazi, lakini kama wakikosa sifa ndio sababu tunatoka kutafuta wenye sifa sehemu nyingine ili kuongeza uzalishaji,” anaeleza.

Mdau wa elimu, Dk Jeremiah Kaaya anasema kukosekana kwa sifa stahiki kwa vijana wanaohitimu vyuo kunachangia wengi kushindwa kujiajiri na kubaki mitaani wakisubiri kuajiriwa.

“Kama kijana amepata mafunzo ya kutosha anapaswa kuwa na uwezo wa kujiajiri na kuna fursa nyingi zipo kulingana na taaluma zao. Lakini kama ukiona wahitimu wote wanalalamikia ajira ujue kuna tatizo,” anasema.

Happy Mtani anakiri baadhi ya wahitimu kuwa na udhaifu sehemu za kazi na bila msaada inakuwa ngumu kufanya kazi.

“Ni kweli, nadhani kuna matatizo kidogo katika mafunzo vyuoni jambo ambalo linatupa wakati mgumu kufanya kazi. Lakini kama waajiri wakiwa na utaratibu wa kutoa mafunzo kwa vitendo itasaidia,” anasema.

Anasema mtu hapaswi kuona aibu kujifunza tena akiwa kazini kwa kuwa ni wazi elimu inayotolewa vyuoni haikidhi mahitaji ya soko la ajira.

“Mimi hivi sasa nasoma, kuna ambao wananicheka kuwa nasoma Memkwa (Mpango wa elimu kwa waliokosa), lakini nawaeleza mimi nimebaini upungufu na elimu ya vitendo na lugha ambayo nasoma inaboresha utendaji kazi wangu,” anasema.

Serikali yachukua hatua

Katibu mkuu wa Wizara ya Kazi, Eric Shitinde akizungumza tatizo la ajira kwa wahitimu wa vyuo vikuu, anasema Serikali tayari imeanza kuchukua hatua mbalimbali.

“Serikali imeandaa mwongozo wa Taifa wa uanagenzi na mwongozo wa Taifa wa mafunzo kwa vitendo kwa wahitimu wa vyuo ili waweze kuajirika,” anasema.

Akizungumza katika mkutano wa baraza la wafanyakazi wa wizara hiyo, Shitinde alisema hadi sasa tayari vijana 3,660 wameandikishwa kupata mafunzo mbalimbali ya kuwajengea ujuzi kwa njia ya uanagenzi na 1,447 wamehitimu.

Anasema, sera ya Taifa ya ajira ya mwaka 2018 inaendelea kukamilishwa na hivi karibuni itapelekwa kwenye baraza la mawaziri.

Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia nayo imekuwa na maboresho kadhaa, ikiwemo kuvizuia kufanya udahili vyuo visivyo na sifa.

Waziri wa Elimu, Sayansi na Teknolojia, Profesa Joyce Ndalichako, amekuwa na utaratibu wa kufanya ziara za kushtukiza katika vyuo ili kubaini kama vina sifa za kutoa elimu au vinginevyo.

Hatua hiyo imezaa matunda kwa kuwa vyuo kadhaa vimezuiwa kuendelea na udahili hadi vifanye maboresho.

Tuesday, April 24, 2018

Shule zinazotumia Kiingereza ziboreshe ufundishaji wa Kiswahili

 

Kwa mujibu wa miongozo ya elimu inayotumiwa nchini, Kiswahili kinapaswa kufundishwa katika viwango mbalimbali vya elimu kama somo hususan katika shule za msingi na sekondari.

Katika ngazi ya vyuo vikuu, wale wanaoamua kuchukua kozi za Kiswahili au zinazohusiana na Kiswahili, huendelea na somo hilo.

Katika makala haya, lengo letu ni kuangazia ufundishaji wa Kiswahili katika shule za msingi zinazotumia mfumo wa Kiingereza katika ufundishaji.

Shule hizi hutumia lugha ya Kiingereza katika ufundishaji wa masomo yote na Kiswahili hufundishwa kama somo.

Hata hivyo, kwa kuwa katika shule hizo msisitizo mkubwa ni kuwawezesha wanafunzi kujua Kiingereza, Kiswahili hupigwa vita kwa namna mbalimbali. Mosi, wanafunzi huzuiwa kukiongea katika mazingira ya shule na ikiwezekana wawapo nyumbani kwao ikiwa shule wanazosoma ni za kutwa. Pamoja na namna nyingine za kukipiga vita Kiswahili, namna mbaya zaidi ni ile ya kutokipa kipaumbele katika jambo lolote katika shule hizo.

Mathalani, ni utaratibu kwamba mwalimu anayefundisha somo fulani hana budi kuwa na ujuzi wa kitaaluma katika somo husika.

Ujuzi huo kwa kawaida unathibitishwa na cheti cha mwalimu huyo kwamba alisoma somo hilo na kufuzu vizuri katika somo lenyewe na methodolojia au mbinu a ufundishaji wake.

Katika shule nyingi zinazotumia mfumo huo wa Kiingereza, uzoefu unaonyesha kwamba mambo ni tofauti katika ufundishaji wa somo la Kiswahili. Mwalimu yeyote anayejua kuongea Kiswahili hupewa jukumu la kufundisha.

Kwa sababu hiyo, ufundishaji huo hufanyika bila kuzingatia weledi. Matokeo yake mwalimu husika hufundisha Kiswahili kwa mazoea. Aidha, kwa kuwa somo hilo si fani ya mwalimu huyo, ufundishaji hufanyika bila kuwekewa msisitizo na mbaya zaidi wanafunzi hushindwa kumuelewa mwalimu kama huyo.

Matokeo ya kutolielewa somo hilo ni kutolipenda na kuliona kuwa gumu. Kwa uzoefu wetu, wanafunzi wengi wanaojiunga na sekondari wakiwa wametokea katika shule za msingi zinazofundisha kwa mfumo wa Kiingereza, huwa hawakimudu Kiswahili ipasavyo. Pamoja na hilo wanafunzi hao huwa na kasumba dhidi ya Kiswahili. Huliona somo hilo kuwa halina manufaa yoyote kwao.

Bahati mbaya iliyoje, pamoja na kukidharau Kiswahili miongoni mwao hata Kiingereza huwa hawakimudu. Kwa sababu hiyo huwa hawakijui Kiingereza wala Kiswahili. Katika hilo ni nani wa kulaumiwa? Ni wazi kwamba uongozi wa shule unapaswa kulaumiwa.

Kwa kuwa lengo la kufundisha ni kutoa elimu, ipo haja ya shule hizo kuyapa uzito masomo yote. Walimu wanaopangiwa kufundisha Kiswahili wawe wenye weledi na waliofuzu vizuri katika somo hilo.

Mwalimu ambaye hakusomea kufundisha Kiswahili asipewe jukumu la kufundisha Kiswahili. Halikadhalika, wanafunzi wapewe msisitizo wa kukazania masomo yote. Vilevile, ile dhana ya kuwaaminisha watu kwamba kujua Kiingereza ndiyo kuelimika haina budi kuepukwa. Linalotakiwa ni kwamba, wanafunzi wakazaniwe kuyaelewa masomo yote vizuri. Wakuu wa shule na wamiliki wa shule wanapaswa kulimakinikia jambo hili.

Mamlaka husika za Serikali zinapofanya ukaguzi shuleni, ziangalie pia jambo hili. Walimu wanaofundisha masomo mbalimbali wawe na weledi na masomo hayo.

Tuesday, April 17, 2018

Mbinu za kumfundisha mtoto kusoma akiwa nyumbani

 

By Frederick Katulanda

Katika utafiti uliofanywa na prrogramu ya Uwezo iliyo chini ya shirika la Twaweza, zaidi ya nusu ya watoto wa darasa la nne na tano katika nchi za Afrika Mashariki hawana uwezo wa kusoma na kuandika

Mhadhiri wa masuala ya mitalaa, Chuo Kikuu cha Kikatoliki Mwenge, Bahiya Abdi anasema kuna mambo kadhaa ya kuangalia tunapozungumzia uwezo wa mtoto kusoma.

‘’Mbali na mtoto kutambua herufi, lazima awe na uwezo wa kusoma kwa haraka. Lakini pia, uwezo wa kusoma unapimwa kwa kiwango cha kuelewa kile anachokisoma. Kama mtoto anaweza kusoma tu lakini hawezi kupata ujumbe vizuri, hapo tunaweza kusema uwezo wake uko chini ya kiwango,” anasema.

Kwa mujibu wa Taasisi ya Elimu Tanzania (TET) mtoto wa darasa la kwanza na la pili anatarajiwa kutambua na kusoma kwa ufasaha maneno 50 yenye maana kwa dakika na maneno 40 yasiyo na maana kwa dakika.

Kadhalika, anatarajiwa kuandika kwa ufasaha herufi kubwa na ndogo, na kufanya hesabu za kujumlisha na kutoa sambamba na kutambua herufi zinazokosekana.

Suala la watoto wetu kushindwa kusoma na kuandika kwa kiwango kinachotakiwa, limekuwa mjadala mrefu katika majukwaa mbalimbali ya elimu. Sababu zinazotajwa ni nyingi.

Moja, mazingira yasiyo rafiki katika shule zetu yanayowanyima watoto fursa ya kujifunza kwa ufasaha. Mazingira ni pamoja na vifaa vya kujifunzia pamoja na walimu wenye sifa na ari ya kufundisha.

Lakini pili, ni mrundikano wa masomo mengi katika madarasa ya awali. Mtoto mdogo ambaye kimsingi bado anakua kiufahamu , anapolazimika kusoma mambo mengi kwa wakati mmoja, inakuwa vigumu kuelekeza nguvu zake kwenye kukuza uwezo wa kusoma na kuandika.

Mbali na sababu hizo, ipo nyingine ya wazazi kutokuweka mazingira yanayomwezesha mtoto kujifunza akiwa bado nyumbani.

“Mazingira ya nyumbani yana nafasi kubwa ya kumwezesha mtoto kusoma, kuandika na hata kuhesabu. Mzazi akitambua nafasi yake, kazi ya mwalimu atakayekutana na mtoto shuleni itakuwa rahisi sana,” anaeleza.

Katika makala haya tunajadili maeneo matano yanayoweza kukuza uwezo wa mtoto kujifunza kusoma, kuandika na kuhesabu katika mazingira ya nyumbani.

Picha za irabu

Jema Karume, mkufunzi wa Chuo cha Ualimu Singachini nje kidogo ya mji wa Moshi, anashauri wazazi kuwapa watoto vifaa vinavyowasaidia kutambua irabu.

Anasema, “Hatua ya kwanza kujifunza kusoma na kuandika ni kutambua irabu na tarakimu. Hapa mzazi anahitajika kumnunulia mtoto mabango (poster) yenye irabu na tarakimu. Mtoto ataanza kuzoea zile irabu na huo ndio mwanzo wa kujifunza kusoma na kuandika.”

INAENDELEA UK 14

INATOKA UK 13

Ushauri huu wa kitaalam ni wa msingi kwa wazazi wanaotamani kuona watoto wao wanajifunza kusoma mapema. Badala ya kumnunulia mtoto midoli isiyomsaidia kujifunza, mtafutie mtoto vifaa vinavyohusianisha picha na maneno. Unapopata nafasi, mwelekeze. Hatua kwa hatua mtoto atajifunza kusoma.

Vifaa vya kuandikia

Upendo Zakaria, mkufunzi wa Chuo cha Ualimu Singachini, naye anashauri wazazi wawape watoto vifaa vya kuandikia.

Anasema, “Unaweza kumpatia mtoto kalamu na penseli akajifunza namna ya kuishika.”

Katika hatua za ukuaji wa mtoto, kwa kawaida mtoto anaweza kuanza kushika kitu vizuri kwa vidole vyake katika umri wa miaka mitatu. Kwa nini ni muhimu mtoto aanze kuzoeshwa kushika kalamu mapema?

Mkufunzi Upendo anajibu: “Kushika kalamu ni mazoezi ya kukomaza misuli ya mikono na vidole. Mtoto hawezi kuandika kama misuli yake miepesi (smooth muscles) haijakomaa vizuri.”

Desturi ya kusoma nyumbani

Doris Lyimo, mhadhiri wa lugha Chuo Kikuu cha Kikatoliki Mwenge, anafikiri ni muhimu kujenga desturi ya kusoma katika mazingira ya nyumbani.

Anasema: “Mtoto huiga kwa mzazi kama anayo desturi ya kusoma. Lazima mzazi amwongoze mtoto kusoma kwa kuhakikisha si tu na yeye anaonekana akisoma, bali nyumba ina vitabu na magazeti ya kusoma”

Pia kuna suala la maagizo tunayowapa watoto wetu kama anavyofafanua Jema Karume, anayeandaa walimu wa shule za msingi: “Mzazi ampe mtoto maagizo yanayochochea kufikiri na kuhesabu. Mfano, unamwambia mtoto niletee vijiko viwili. Hapo unamlazimisha kujifunza kuhesabu vitu.”

Vitabu vya hadithi

Bahiya ambaye pia amekuwa akifanya tafiti kadhaa za kubaini mazingira yanayorahisisha kusoma na kuandika, anashauri wazazi wawapatie watoto vitabu vya hadithi fupifupi.

Anasema: “Nunua vitabu kwa ajili ya mwanao. Mtafutie vile vitabu vya hadithi fupi fupi za kusisimua ajenge mazoea ya kusoma. Wewe kama mzazi msikilize wakati anasoma na kisha muulize maswali ajibu.”

Utaratibu kama huu ukifanyika mara kwa mara una nafasi kubwa ya kumjengea mtoto hamasa ya kujifunza kusoma kwa umahiri zaidi. Mbali na kumfundisha kusoma, mtoto anakuwa na uwezo wa kuelewa kile anachokisoma kwa ufasaha zaidi.

Je, hadithi zinawafaa wale wanaojua kusoma pekee? Mhadhiri Bahiya anasema: “Vitabu vinawafaa hata watoto wasiojua kusoma. Kama mtoto bado hajui kusoma, msomee hadithi na yeye asikilize. Ukishamsomea ni muhimu umpe nafasi aulize maswali yanayohusu hadithi hiyo.”

Michezo

Mhadhiri Bahiya anafikiri michezo nayo ina nafasi muhimu katika kumwandaa mtoto kusoma na kuhesabu.

Anasema, “Wazazi wanatakiwa kuwahamasisha watoto kucheza michezo inayowasaidia kujifunza kusoma, kuandika na kuhesabu. Mfano, mchezo wa kuruka kamba ilihali wakihesabu.”

Karume naye anaungana na ushauri huo wa Bahiya kwa kusema: “Wazazi wasichukulie michezo kama kupoteza muda. Kupitia michezo mtoto atajifunza kuhesabu vitu vingi. Muhimu tu iratibiwe vizuri na ifanyike kwa muda muafaka.”

Tunafahamu watoto hucheza kwa makundi. Wanapojigawanya kwa makundi ya ushindani, watahesabu idadi yao kwa kila kundi.

Mambo hayo kwa hakika yana nafasi ya kuwa darasa lisilo rasmi linalowajengea watoto ujuzi wa hesabu kabla hata hawajaandikishwa kwenda shule.

Tuesday, April 17, 2018

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Umuhimu wa kuwapo kwa siku ya Kiswahili Tanzania

 

By Erasto Duwe

Kwa kuwa Kiswahili ni miongoni mwa lugha kubwa duniani, ipo haja ya kukienzi kwa namna ya pekee.

Kote duniani inatambulika kuwa kitovu cha Kiswahili ni Afrika Mashariki hususan Tanzania.

Viongozi waasisi wa Tanzania kwa kutambua umuhimu wa lugha za asili, walikienzi Kiswahili kwa kukipa kipaumbele.

Kiswahili kilipewa majukumu mbalimbali tofauti na lugha za kikoloni. Katika nchi yetu, Kiswahili kilifanywa kuwa lugha ya kufundishia shule za msingi na ni lugha rasmi na ya Taifa.

Kabla ya kubebeshwa majukumu hayo, wakati wa kampeni za mapambano dhidi ya ukoloni, Kiswahili kilitumika kama chombo cha kuwaunganisha watu wa makabila zaidi ya 120 ya Tanzania bara.

Kutokana na majukumu mazito ambayo Kiswahili kinayabeba, na umuhimu wa lugha yenyewe kwa jumla, Serikali katika siku kadhaa zilizopita kupitia Baraza la Kiswahili la Taifa (Bakita), iliandaa siku rasmi ya lugha ya Kiswahili nchini ambayo ilikuwa ikiadhimishwa kila mwaka. Hata hivyo, kwa miaka ya hivi karibuni hakujafanyika maadhimisho hayo.

Kwa sababu ya umuhimu wa Kiswahili nchini na nafasi yake ulimwenguni, ipo haja ya siku hiyo kuhuishwa. Kwa kuwa serikali imeonyesha nia ya dhati ya kukienzi na kukiendeleza Kiswahili, Mbalamwezi ya Kiswahili inaona kuwa maadhimisho ya siku ya Kiswahili nchini Tanzania yakirudishwa, yataamsha ari kubwa kwa kila Mtanzania kukijua zaidi, kukiheshimu na kukienzi Kiswahili.

Kama inavyofanyika kwa maadhimisho mbalimbali, siku ya Kiswahili kitaifa ipangiwe tarehe maalumu. Vilevile, siku hiyo ipangiwe mkoa rasmi wa kuadhimishwa kitaifa kila mwaka wakati huohuo mikoa mingine iadhimishe siku hiyo kwa uzito wote. Siku hiyo ianzwe na maandamano kisha kuwe na matumbuizo mbalimbali yanayobeba maudhui ya siku hiyo

Ngoma mbalimbali zitumbuizwe pia. Viongozi wa kiserikali katika kila mkoa watoe hotuba zinazohusiana na siku hiyo mahususi ya kukienzi Kiswahili. Pamoja na watu wote kushirikishwa katika maandalizi na shughuli za siku husika, wanafunzi wa shule za msingi, sekondari na vyuo washirikishwe na kupewa kipaumbele katika maandalizi ya siku hiyo.

Maandalizi hayo na maadhimisho ya siku yenyewe yatawawezesha kujifunza mambo mengi kuhusu Kiswahili na utamaduni wa Mtanzania. Yatawawezesha pia kuwa wazalendo wa nchi yao na kukipenda Kiswahili. Halikadhalika, siku ya Kiswahili itasaidia kubadili fikra na mtazamo wa chipukizi na vijana na kujenga mustakabali mpya kifikra na kiutendaji kuhusu Kiswahili.

Ikiwa tutafanikiwa kufanya hivyo, tutakuwa tumeua ndege wengi kwa jiwe moja. Tutakuwa tunawafunza watoto wetu na vijana kuhusu umuhimu wa lugha ya Kiswahili. Vilevile, tutakuwa tunautangaza na kuutambulisha utamaduni wetu ulimwenguni na kuujengea msingi imara.

Kutokana na kuathiriana kwa tamaduni, watoto na baadhi ya vijana wamekosa fursa ya kukifahamu Kiswahili vizuri.

Maadhimisho ya siku ya Kiswahili yatasaidia kuwazindua wengi na hivyo kuwawezesha kuwa na mawanda mapana kuhusu Kiswahili.

Mbalamwezi ya Kiswahili kwa kutambua umuhimu wa Kiswahili kama kipengele cha utamaduni wetu, na kwa kutambua namna mataifa makubwa ya kigeni yanavyokithamini Kiswahili; inaona kuwa mikakati ya makusudi kama huu wa kuhuisha siku ya Kiswahili nchini na mingine, haina budi kuwekwa ili kuzidi kukienzi Kiswahili.

Tuesday, April 17, 2018

Ukatili wa kisaikolojia unavyowaathiri wanafunzi

Ulinzi unahitajika kwa wanafunzi kama hawa

Ulinzi unahitajika kwa wanafunzi kama hawa pichani  dhidi ya ukatili wa kisaikolojia, unaoweza kuwaathiri kitaaluma. Picha ya Maktaba 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Kuna wakati unaweza kuchukua fimbo ukamchapa mwanao anapofanya vibaya kwenye masomo yake, ukiamini ni mzembe.

Akilia na kujikunyata, unapandwa hasira zaidi ukihisi ni kiburi lakini usijue kumbe lipo tatizo nyuma yake.

Watafiti wanasema mbali na kipigo, ubakaji na ulawiti, ukatili wa kisaikolojia ni miongoni mwa mambo yanayowatesa watoto wakiwamo wanafunzi.

Kibaya zaidi watoto hao wanakumbana na aina hiyo ya ukatili wakati wazazi na jamii inayo wazunguka, hawafahamu kuhusu jambo hilo wakiamini wapo salama.

Uzinduzi jukwaa la Haki za Watoto

Katika uzinduzi wa Jukwaa la Kimataifa la Haki za Mtoto katika Elimu Tanzania uliofanyika hivi karibuni, wadau wa elimu walijadili haki za watoto kama msingi wa maendeleo bora ya makuzi na kielimu.

Jukwaa hilo litakaloanza kufanya kazi chini ya Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia, linalenga kuleta mabadiliko kuhusu haki za watoto hasa kupitia mitandao.

Mkurugenzi Mtendaji wa Taasisi isiyo ya Kiserikali inayojishughulisha na masuala ya kisaikolojia na makuzi ya watoto (REPSSI), Edwick Mapalala anasema kuna uhusiano mkubwa baina ya elimu, saikolojia na haki za watoto.

Anasema watoto wengi wanakutana na ukatili wa kisaikolojia kwa kutukanwa na kuambiwa maneno mazito wasiyoweza kuhimili na mwisho kuathirika kisaikolojia.

Anaeleza watoto hao wanapoumizwa katika mioyo yao huwa wanyonge na jambo hilo ndilo linaloweza kuathiri maendeleo yao darasani.

Ukweli ni kwamba wanafanyiwa hivyo, wazazi na jamii inayowazunguka huwa haijui.

“Unaweza kumuacha mwanao nyumbani ukijua yupo salama kumbe anatukanwa na kuambiwa mambo mazito kuliko umri wake. Ukatili huu unamnyima mtoto haki zake za msingi na kwa kweli upo,” anasema.

Mapalala anasema jukwaa la haki za watoto nchini, litakuwa msingi wa kujadili, kuchambua na kuielimisha jamii kuhusu haki za watoto. Lakini kubwa ni matumizi ya mtandao.

Ukatili kupitia majina

Naibu Katibu Mkuu wa Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia Dk Ave Maria Semakafu, anasema yapo baadhi ya majina ambayo mwisho wake huwa yanakuja kuwaathiri watoto kisaikolojia.

“Kama ulipata matatizo wewe kipindi hicho halafu mwanao akazaliwa ukamuita matatizo, unamuumiza kisaikolojia,” anasema.

Anasema kwa mujibu wa sheria za nchi, watoto wana haki ya kupewa jina, utaifa na kusajiliwa mara baada ya kuzaliwa.

“Jina langu silipendi kabisa kwa sababu kuna wakati wenzangu darasani huwa wananicheka,” anasema mmoja wa watoto waliokuwapo wakati wa uzinduzi huo baada ya kujua jina la Masumbuko, sio sahihi kwake.

Watoto wenye ulemavu

Kwa mujibu wa jarida la Child Protection lililotolewa na Shirika la Kimataifa la Kuhudumia Watoto Duniani (Unicef), watoto wawili kati ya watano wenye ulemavu ndio wanaopata nafasi ya kuanza masomo.

Dk Semakafu anasema Serikali imeshaanza mkakati wa kujenga shule za mahitaji maalum kila mkoa ambapo, kwa kuanza shule hiyo inajengwa Patandi mkoani Arusha, lengo likiwa kuhakikisha kila mtoto anapata haki ya msingi ya elimu.

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi Mlimani, Pendo Kujerwa anasema jamii ina jukumu la kuwafichua watoto wenye ulemavu waliofichwa na wazazi wao kwa sababu ya imani potofu.

“Mtoto yeyote ana haki ya msingi ya kupata elimu. Shuleni kwangu wapo na tumewawekea utaratibu mzuri wa kimasomo,” anasema.

Anasema watoto hao wengi wanafanya vizuri na wapo waliofikia ndoto zao za kimaisha, licha ya ulemavu wao.

Mwanafunzi wa Shule ya Msingi Mlimani, Noel Tamera anakiri wazi kuwapo kwa wenzao wanaoshindwa kufikia ndoto zao kwa kukosa haki zao za msingi.

“Usitegemee mtoto wako atafaulu darasani wakati unamnyima haki zake za msingi. Ili tukue na kufikia ndoto zetu ni lazima haki zetu zilindwe,” anaeleza.

Mratibu wa jukwaa hilo nchini, Nicholaus Moshi anasema pamoja na mambo mengine lengo kubwa ni kuwajenga wadau kuhusu masuala ya haki za watoto ikiwamo kanuni na maadili ya kutumia mtandao.

Anasema ili kulinda haki za mtoto ni lazima chapisho lolote lizingatie sheria na maadili ya mtoto.

“Mfano, kuchapisha picha ya mtoto hasa aliye kwenye mazingira magumu, ni lazima kupata kibali au ridhaa ya mzazi au mlezi, kwa sababu ni haki yake kulindwa na kuheshimiwa hata dhidi ya masuala yake binafsi,” anasema.

Sheria ya mtoto na haki zake

Kwa mujibu Katiba, mtoto ni yeyote aliye chini ya umri wa miaka 18 na analindwa na sheria ya mtoto namba 21 ya mwaka 2009.

Katika umri huo, watoto wengi ni wanafunzi isipokuwa wale walio chini ya miaka mitatu, kabla ya kuanza chekechea.

Katika kitabu kilicho fafanua sheria na haki za mtoto cha Unicef, ni kinyume cha sheria kwa mtu yeyote kumnyanyasa mtoto, kwa sababu ni msichana au mvulana au kwa sababu ya umri wake, dini, asili yake au kwa sababu yeye ni fukara.

Kitabu hicho kinaeleza, watoto wana haki ya kutoa maoni yao kuhusu uamuzi unaofanywa ambao unagusa maisha yao. Na ni wajibu wa watu wazima kuzingatia maoni ya watoto pale wanapofanya uamuzi huo.

Pia watoto wanayo ruhusa ya kufanya kazi baada ya kutimiza umri wa miaka 14 na kazi hizo hazipaswi kumzuia mtoto huyo kuhudhuria masomo au kupata muda wa kujisomea na kupumzika.

Tuesday, April 17, 2018

Jinsi ya kukuza uwezo wa mtoto kuchambua mambo



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Kwa muda mrefu wataalamu wengi wa saikolojia ya elimu waliamini uwezo wa akili anaokuwa nao mtu unarithiwa na haubadiliki. Katika kuthibitisha kuwa akili za mtu haziwezi kubadilika, wapo wataalamu, tena wengi tu, waliobuni kipimo cha akili za mtu kilichojulikana kama IQ. Kipimo hiki kilitumia mfululizo wa maswali anayoulizwa mtu kujua anawezaje kufikiri, kuelewa na kuchambua mambo.

Lakini kadri utaalamu wa kupima utendaji wa ubongo ulivyoendelea kuongezeka, sasa tunaelewa akili za binadamu zinaweza kubadilishwa na mazingira anayokutana nayo mtu.

Mtazamo huu mpya unatupa faida mbili kubwa. Kwanza, unatusaidia kujua mambo yanayoweza kufanyika kubadili uwezo wa akili anazokuwa nazo mtu. Pili, unaongeza wajibu tulionao sisi kama wazazi katika kumwekea mtoto mazingira sahihi yanayoweza kusisimua utendaji wa ubongo wake.

Katika makala haya tutazame mambo manne unayoweza kuyafanya kukuza uwezo wa mtoto kufikiri, kuelewa na kuchambua mambo.

Badili lugha anayojisemea mtoto

Kila mtu anayo lugha ya ndani anayoitumia kufikiri. Lugha hii ya ndani ina kazi kubwa ya kujenga vile unavyojichukulia. Unapofikiri jambo, kwa mfano, unaweza kusema maneno fulani yanayokuhamasisha, kukusifu, kukukosoa, kukutia wasiwasi, mashaka na hata kukukatisha tamaa.

Wataalam wanasema kuna uhusiano mkubwa kati ya mawazo ya mtu na kile anachokifanya. Kama mtoto, kwa mfano, atayaamini mawazo yanayomvunja moyo, matokeo yake yatakuwa ni kushindwa. Mtoto mwenye mawazo yanayomnyong’onyeza hawezi kuzidi mawazo hayo. Kukata tamaa, kujizomea, kujikosea kulikopitiliza, kunamnyima fursa ya kufikiri sawa sawa.

Mzazi jenga mazoea ya kumsemea mwanao maneno yanayomjenga. Tambua mazuri anayoyafanya na yaseme maneno chanya. Usiwe na tabia ya kumkosoa mno mtoto hata kama kweli hajafanya vizuri.

Fikiria mtoto amefanya vibaya darasani. Mzazi wa kwanza anamwambia, “Nikijua tu utafeli. Kwanza huna akili. Naona napoteza tu hela kukusomesha.”

Mzazi wa pili anamwambia, “Kwa namna ninavyokufahamu, uwezo wako ni mkubwa. Najua ukikazana, ukimsikiliza mwalimu na kujisomea, uwezo wa kufanya bidii kufikia uwezo wako halisi.”

Mzazi wa kwanza anaongea kwa hasira shauri ya matajiro makubwa aliyonayo kwa mwanae. Hachagui maneno ya kumwambia mwanae kwa sababu anaamini kufeli mtihani ni kukosa akili. Hajua athari ya maneno yake katika kujenga lugha ya ndani itakayoathiri uwezo wake wa kujituma.

Mzazi wa pili anaweza kuwa na hasira lakini anajua nguvu ya maneno yake. Anamtamkia mtoto maneno yanayomtia hamasa hata katika kufeli kwake. Maneno haya chanya yatajenga lugha chanya itakayokuwa hamasa ya kufanya vizuri zaidi.

Ongeza fursa za mawasiliano

Mazungumzo yana nafasi kubwa ya kuongeza uwezo wa akili anaokuwa nao mtu. Kuzungumza na mwanao mara kwa mara kunakuza uwezo wake wa lugha, msamiati wake, na hata kusisimua utendaji wa ubongo wake.

Unaweza kushangaa lakini ndivyo wataalam wanavyotuambia. Wazazi waongeaji wenye tabia ya kuzungumza na watoto huwasaidia kuwa na msamiati zaidi.

Lugha ina nafasi kubwa katika kujenga uwezo wa akili.

Bila kujali umri wake, jenga mazoea ya kujadiliana na wanao masuala mbalimbali yanayohusu maisha yao. Wape nafasi ya kukusimulia yale wanayokutana nayo shuleni, kwenye michezo, mambo wanayoyasikia mitaani, matarajio waliyonayo na hata hofu wanazohitaji kupambana nazo. Fanya mazungumzo yawe utaratibu wa kawaida wa maisha ya hapo nyumbani.

Mfano, mwombe mwanao akuambie siku yake imekwendaje. Mwuulize maswali yanayomtaka ajieleze badala ya kujibu kirahisi ‘ndiyo’, ‘hapana’ na ‘sijui.’ Mruhusu mtoto akuulize maswali na jitahidi kuyajibu kadri unavyoweza.

Mara nyingi mtoto huuliza kutaka kuyaelewa mazingira yake, kuelewa mambo anayoyaona na kukutana nayo katika maisha. Kumbuka muhimu hapa sio majibu unayompa, bali uwezo wa kufikiri, kuelewa, na kuchambua mambo anayoyasikia.

Simulia hadithi

Tangu zamani utamaduni wetu ulitambua umuhimu wa masimulizi kwa watoto. Nyakati za jioni, wazazi walikuwa na utaratibu wa kukaa na watoto wao na kuwasimulia hadithi mbalimbali.

Hadithi hizi, mbali na kukuza ukaribu baina ya wazazi na watoto wao, zilikuza uwezo wa watoto kufikiri. Hadithi, mathalani, zinatumia wahusika wenye tabia na mikakati tofauti kwa kutumia madhari ya kufikirika. Haya yote humfanya mtoto alinganisha anayoyasikia na maisha yake ya kila siku.

Siku hizi desturi hii, hata hivyo, imeanza kupungua. Watoto wanatumia muda mwingi kufanya kazi za kitaaluma ambazo mara nyingine hazihusiani na maisha yao ya kila siku. Mbali na kufifiisha uwezo wao wa kuyaelewa mazingira yao, kazi hizi nyingi zinafunga fikra zao kwenye mambo fulani pekee.

Tunahitaji kufufua desturi ya hadithi kwa watoto. Mbali na kuwasimulia, tuwape nafasi wao wenyewe wabuni hadithi kuwasaidia kujua kuchagua wahusika, kupangilia matukio na kusema wanachokifikiri.

Hamasisha usomaji wa vitabu

Sambamba na masimulizi, mzazi una fursa ya kumhamasisha mtoto kusoma vitabu. Unaweza kuanza kwa kumsomea kitabu chenye hadithi zinazogusa mambo anayokutana nayo kwenye maisha.

Usomaji wa vitabu kwa watoto si tu unaimarisha uhusiano wenu, lakini unaongeza kumbukumbu, uzingativu na hata kukuza msamiati.

Hata hivyo, ni muhimu kuzingatia kuwa huwezi kukuza tabia fulani kwa mtoto kama wewe mwenyewe huna. Lazima kwanza uanze wewe mwenyewe kupenda kusoma ili mwanao ajifunze.

Swali kwako mzazi, kwa mwaka 2017 ulisoma vitabu vingapi? Je, uliwahi kuonekana ukisoma hapo nyumbani au muda mwingi unautumia kutazama televisheni na kutumia simu? Kuna vitabu vinaonekana kwenye mazingira ya nyumbani?

Lenga kumfundisha mwanao kwa vitendo. Onekana ukisoma ukiwa nyumbani. Kama huna vitabu au magazeti, unavyo vitabu vya dini. Anza na hivyo.

Pia, mnunulie vitabu kama zawadi yake na msomee nyakati za jioni anapojiandaa kulala. Watoto wanapenda sana fursa kama hizi.

Tuesday, April 17, 2018

JICHO LA MWALIMU : Mwalimu ni zaidi ya gereji



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

Makala haya yanachambua uhusiano uliopo kati ya umuhimu wa dhana ya gereji na mwalimu.

Gereji ni sehemu au eneo maalumu ambalo limesajiliwa kisheria kwa ajili ya kutoa huduma ya ukarabati wa magari au vyombo vingine vya usafiri.

Eneo hilo huwa ni maalumu kwa ajili ya kufanya ukarabati wa mambo mbalimbali ambayo husababisha vyombo hivyo kushindwa kufanya kazi yake ipasavyo.

Zamani kazi za ufundi zilichukuliwa na jamii kuwa ni shughuli za kiume peke yake.

Lakini hivi karibuni baada ya kuongezeka shule na vyuo vya ufundi, shughuli hizi zimeonekana zinaweza kufanywa na kundi lolote.

Mwalimu ni mjuzi zaidi ya fundi makanika Watu wanaohudumia katika gereji hujulikana kama mafundi makanika na wanapaswa kuwa na ujuzi na utaalamu wa kuweza kutengeneza vyombo vinavyopelekwa.

Hata hivyo, siyo kila mtu anayeweza kushika spana, bisibisi au nyundo, akajiita fundi.

Vivyo hivyo, kwa walimu. Siyo kila anayeweza kusimama mbele na kuzungumza anaweza kuwa mwalimu bora. Ualimu ni zaidi ya kusimama mbele na kufundisha.

Kama ambavyo katika magari kuna hitilafu nyingine zinazohitaji ujuzi mkubwa wa kiufundi, vivyo hivyo katika muktadha wa elimu. Mwalimu bora ni yule anayeweza kuwasaidia wanafunzi wenye matatizo ipasavyo.

Gereji inahitaji vifaa kama mwalimu anavyohitaji zana

Gereji inaweza kutoa huduma nzuri kwa wateja kutokana na kuwapo kwa vifaa vinavyohitajika kwa kazi nzima ya ukarabati wa magari.

Upatikanaji wa vifaa hivyo vinavyoendana na mabadiliko ya sayansi na teknolojia huwa ni kitu cha muhimu, kwa sababu husaidia kukabiliana na changamoto yoyote inayotokea kwenye gari.

Mwalimu naye anahitaji zana mbalimbali za kufundishia na kujifunzia, ili kukabiliana na mahitaji ya wanafunzi wake.

Zana za kufundishia na kujifunzia ni kitu chochote ambacho mwalimu hutayarisha, kwa lengo la kukitumia anapokuwa anafundisha ili kuinua kiwango cha uelewa na elimu kwa jumla.

Pia, zana za kujifunzia na kufundishia huwakilisha vifaa vyote ambavyo mwalimu hutayarisha na kutumia wakati wa mchakato wa ufundishaji na ujifunzaji, ili zimrahisishie ufundishaji wake na kuwafanya wanafunzi waelewe somo kiurahisi zaidi.

Faida za kutumia zana darasani

Mwalimu aliyejiandaa kwa ajili ya somo, anaweza kuandaa zana mbalimbali za kufundishia na kujifunzia zinazohitajika katika somo husika.

Zipo faida nyingi za mwalimu kutumia zana katika somo lake, baadhi ni kama hizi zifuatazo:

Moja, huchangia kupunguza idadi kubwa ya utoro shuleni. Mvuto wa shule unaotokana na kuwapo kwa zana za kujifunzia na kufundishia, huchangia kwa kiasi kikubwa kuwafanya wanafunzi wapende kwenda shuleni bila shuruti.

Mazingira ya kuvutia ya darasani pia huongeza thamani ya shule.

Mbili, huhamasisha elimu jumuishi. Hii ni kwa sababu watoto wenye mahitaji mbalimbali huweza kutumia zana mbalimbali bila ubaguzi.

Tatu, humfanya mwanafunzi kuwa mbunifu. Wanafunzi huweza kujengwa stadi za ubunifu na kujiamini, kwa sababu hupewa fursa ya kwenda wenyewe kwa hiari yao kucheza au kujifunza katika kona ya ujifunzaji.

Nne, huleta ari ya kujifunza kwa mwanafunzi. Hamasa ya mwanafunzi kujifunza huchangiwa na namna walimu wanavyoweza kufanya madarasa yao kuwa yenye mvuto kwa kuwapo kwa zana.

Kwa mfano; darasa linaloongea humfanya mwanafunzi aweze kuhusianisha anayojifunza shuleni au darasani na maisha yake halisi.

Gereji haichagui gari la kutengeneza

Gereji ni sehemu ya kupata suluhu ya matatizo ya kiufundi katika vyombo vya usafiri.

Gereji ni kama hospitali ambayo wakati wote matabibu huwaza kuokoa maisha ya wagonjwa. Gereji haichagui aina ya gari bovu la kutengeneza.

Vivyo hivyo kwa walimu, nao hawabagui aina ya wanafunzi wa kuwafundisha. Wapo wanafunzi wenye mahitaji maalumu ambao huweza kuhudumiwa vema na walimu wenye ujuzi wa elimu maalumu.

Kimsingi, katika muktadha wa elimu, walimu hawapaswi kuwabagua wanafunzi kwa namna yoyote ile.

Mwalimu anapaswa kujihoji kuhusu zana za kufundishia na kujifunzia kama zina chembechembe yoyote inayosababisha ubaguzi wa kijinsi.

Kwa mfano, ajihoji kama zile picha ya zana mbalimbali anazobandika na kuzionyesha darasani, ni kwa namna gani zinawajenga wanafunzi wa jinsi zote bila kubaguana.

Kwa kuwa shughuli zinazohusishwa na jinsia hutengenezwa na jamii na utamaduni, familia ni kiunganishi kikubwa.

Wazazi na walezi wana nafasi kubwa ya kuvunja mtazamo mbaya wa ubaguzi wa kijinsi, katika kutoa fursa ya watoto na vijana wa jinsia yoyote kushiriki katika shughuli za kijamii na nafasi ya kusoma.

Wazazi na walezi wana nafasi kubwa ya kuvunja mtazamo mbaya wa ubaguzi wa kijinsi, katika kutoa fursa ya watoto na vijana wa jinsia yoyote kushiriki katika shughuli za kijamii na nafasi ya kusoma.

Kwa hiyo, Serikali ina wajibu wa kuwaandalia semina elekezi na mafunzo maalumu walimu waliotakiwa kwenda kufundisha shule za msingi wakitokea sekondari.

Kimsingi, walimu hawawezi kukataa jukumu lao la kufundisha wanafunzi kwa namna yoyote ile; ingawa wanapaswa kuandaliwa mazingira bora na kisaikolojia. Rai kwa walimu ni kwamba wao ni wataalamu na wanaweza kubadilika kutokana na mahitaji ya wanafunzi kwa kujishusha kuwa katika kiwango cha wanafunzi wao.

Hivyo, walimu ni zaidi ya gereji kwa kuwa wamekuwa wakihusika na kunoa pamoja na kutengeneza vipawa, ujuzi na maarifa kwa wanafunzi wao katika ngazi mbalimbali za elimu.

Tuesday, April 10, 2018

Dhibiti hisia zako ili uweze kumkuza mtoto kihisia

 

Furaha ya wazazi wengi ni kuona watoto wao wanakuwa na ukomavu wa kihisia, kwa maana ya kuweza kudhibiti hisia na kuvumilia changamoto zinazojitokeza katika maisha.

Mzazi hutamani mathalani, mtoto akigombana na mwenzake, awe na uwezo wa kutatua migogoro yake na kurudi kwenye hali yake ya kawaida ndani ya muda mfupi.

Mtoto anapokosa uwezo huu wa kumudu hisia zake, tunaweza kusema ana uchanga wa kihisia; hulia bila sababu, hudeka, kushtaki kwa mambo madogo na hujawa na kisasi pale anapokosewa. Unaweza kujiuliza, ninawezaje kumfundisha mtoto kuwa na ukomavu huu wa kihisia? Dk. Dan Siegel, mtaalamu wa ukuaji wa hisia za watoto, anasema mahali pa kuanzia ni mzazi mwenyewe kujifunza kumudu hisia zake mwenyewe.

Anasema: “Lazima mzazi awe na uwezo wa kumudu hisia zake kwanza. Haiwezekani kuwa na mtoto anayeweza kumudu hisia wakati mzazi wake ana shida ya kukosa ustahimivu anapokutana na changamoto.’’

Anachokisema Dk Siegel ni kwamba hatua ya kwanza ni sisi wenyewe kuelewa uhusiano uliopo kati ya hisia zetu na tabia za watoto wetu.

Je, tunaelewa kuwa watoto kuonyesha hisia ni sehemu ya kujifunza au tunafikiri mtoto akikasirika, akihuzunika, akijisikia vibaya maana yake anafanya makosa?

Je, tunaelewa kuwa namna tunavyoshughulika na hisia zao kwa kukasirika kupita kiasi, kuwatukana na kuwalaumu, huko ni sawa na kuwafundisha kuwa wachanga wa hisia?

Ndivyo wanavyotueleza wataalamu wa makuzi ya watoto. Tukijifunza kudhibiti hisia zetu, kusema na watoto na kuwaadabisha tukiwa tumetulia, tunawasaidia watoto kujifunza ukomavu wa hisia. Hapa nina mapendekezo kadhaa ya vile mzazi unavyoweza kujifunza kuwa na ukomavu wa hisia:

Jifunze kujizuia

Huwa unafanyaje mtoto anapokukosea adabu? Unafoka na kumtukana wakati mwingine bila kufikiria? Je, unajua maneno unayomtamkia mtoto kiholela yanaweza kuharibu hisia za mtoto?

Tuna kila sababu ya kujifunza kudhibiti hisia zetu hata pale tunapokuwa tumeudhiwa. Tunahitaji kujifunza jinsi ya kujipa muda kabla hatujafanya lolote.

Hata kama mtoto anapiga kelele kwa mfano, usijiruhusu kufanya maamuzi ya haraka. Unaweza kujizuia kusema neno utakalolijutia baadaye. Vuta pumzi kubwa kadhaa kabla hujatamka lolote. Hii inapunguza hasira na kunaongeza uwezekano wa kufanya maamuzi yenye busara.

Hisia ni maumbile

Je, hisia ni kitu cha kuonea aibu? Je, unajisikia hatia unapokuwa na hisia zisizokubalika? Ukweli ni kwamba usipojifunza kuzichukulia hisia kama sehemu ya maumbile, utajikuta mara kadhaa unapoteza uvumilivu. Hisia zote kama hasira, uchungu, huzuni, woga na nyinginezo, hazina matatizo kwa sana, bali ni namna ya mwili wa binadamu kupambana na jambo lisilo la kawaida.

Bahati nzuri ni kwamba hisia ni za muda. Kuna mahali huchochewa na hufika mahali hupotea. Kwa hiyo usijisikie kuwa mtu mwenye bahati mbaya unapomwona mtoto anakuwa na hisia usizozipenda.

Unapomwona mtoto amekasirika, maana yake anajaribu kukabiliana na kutotimia kwa matarajio fulani. Mruhusu aonyeshe hisia zake. Kimsingi, unapomwadhibu kwa kuonyesha hisia fulani, unamfundisha kushindwa kuzidhibiti. Hasira zisizoonyeshwa hulipuka mahali pasipotarajiwa.

Jiulize kwa nini umeudhika

Mara nyingi sisi kama wazazi hukasirika watoto wanapoonyesha tabia fulani kwa sababu tunajiuliza maswali, ‘Kwa nini ameacha kuvaa viatu wakati anaenda kucheza?’ ‘Kwa nini amempiga mwenzake?’ Lakini, hata hivyo, maswali kama hayo huwa hatujiulizi sisi tunapotenda bila kujizuia.

Mfano, ‘Kwa nini ninamtukana mtoto?’ ‘Kwa nini ninamfokea mtoto mbele ya wenzake?’ Maswali kama haya yanasaidia kupata muda wa kutafakari kilicho nyuma ya hisia zako.

Kadri unavyoanza kuwa makini kufuatilia hisia zako na kuanza kuchukua hatua kukabiliana nazo, ndivyo utakavyoifanya subira kuwa tabia na hicho ndicho mtoto atakachojifunza kwako.

Punguza umbali na mwanao

Kwa hulka yao, watoto hupenda ukaribu na wazazi. Furaha yao ni kule kujiona mzazi yupo na anajali masaibu yao.

Hata hivyo, baadhi yetu wazazi na walezi hujisikia salama tunapokuwa mbali na watoto wetu.

Katika umri fulani, hatupendi kufuatilia kwa karibu mambo yanayoendelea kwenye maisha ya mtoto. Umbali kama huu wakati mwingine unaweza kuwa sehemu ya tatizo kwa sababu, kama tulivyosema, mtoto anatamani kuwa karibu na mzazi wake.

Jaribu kuwa karibu na mtoto kihisia. Pale anapoumia, usiwe mbali. Onyesha kujali maumivu yake. Mwambie maneno yanayomfariji. Kufanya hivyo haimaanishi unakubaliana na kile anachohitaji. Hapana. Unaweza kumkatalia mtoto na bado ukawa karibu naye. Ukaribu unajenga hali ya ninyi wawili kuelewana.

Usimdekeze mtoto

Ipo hatari ya mzazi anayejali hisia za mtoto kujikuta akimdekeza. Kumdekeza mtoto ni kule kutaka kumpendeza mtoto kupita kiasi. Mzazi anayemdekeza mtoto hupata wakati mgumu kusimamia kile anachofikiri ni sahihi kwa sababu tu anaogopa kumuudhi mtoto.

Tabia kama hii inaweza kuzalisha matatizo zaidi kuliko faida. Kwa mfano, kwa kule kumwambia ‘sawa’ kwa kila anachotaka, unamwekea mazingira ya kuanza kuona ni haki yake kupata kila anachotaka. Matokeo yake anaweza kushindwa kujizuia pale atakapokosewa na mtu.

Unahitaji kuwa makini unapokubaliana na madai ya mtoto. Nyakati ambazo unakuwa mwepesi kusema ‘ndiyo’ kwa kila anachotaka mtoto, pengine ni wakati wa kutafakari kidogo na kujua kwa nini unafanya hivyo. Kiasi fulani cha mipaka kwa mwanao kinaweza kuwa na faida kubwa.

Punguza wasiwasi

Najua kuna nyakati sisi kama wazazi tunaweza kufikiri kile wanachofanya watoto wetu, kinaakisi utambulisho wetu.

Tunaanza kujisikia hukumu tunapoona mambo yanaenda kinyume na matarajio yetu, kwa sababu jamii imetuaminisha kuwa watoto wakifanya vibaya maana yake sisi wazazi ndio tuliokosea.

Pamoja na ukweli kwamba ni rahisi kuwatumia watoto kama namna ya kujenga hadhi zetu mbele ya jamii, wakati mwingine ni vizuri kuwaruhusu watoto wawe vile walivyo.

Tuesday, April 10, 2018

Zifahamu lugha mbili za Hisabati

 

Makala haya ni mwendelezo wa mjadala kuhusu namna bora ya kumwezesha mwanafunzi kumudu ujifunzaji wa somo la Hisabati. Somo hili limeonekana kuwa na changamoto kwa wanafunzi wengi duniani.

Changamoto za somo hili linaanza kutokana na watu kutotambua tofauti yake na masomo mengine. Namna ya ufundishaji wake na namna ya ujifunzaji wake.

Kwanza ifahamike wazi kuwa Hisabati ni lugha ya sayansi na sayansi inapokua huzaa teknolojia.

Somo la Hisabati lina lugha mbili ambazo hujumuisha mambo yafuatayo:

Lugha ya kwanza, ni lugha ya ujumla. Hii kwa Tanzania inaweza kuelezwa kuwa lugha ya Kiswahili, Kiingereza na lugha mama (ya asili au kikabila).

Lugha hii husaidia katika ufafanuzi wa maarifa ili kuyahaulisha na mazingira halisi yanayomzunguka mwanafunzi.

Mwanafunzi kufahamu lugha ya ujumla au ya kufundishia humpa nafasi kubwa ya kuweza kumudu somo la Hisabati. Kwa mfano, mwanafunzi wa kidato cha kwanza aliyesoma katika shule ya umma ambayo lugha ya kufundishia, kujifunzia na mawasiliano ni Kiswahili kuanzia darasa kwanza mpaka la saba; hupata shida kubwa anapokutana na lugha ya Kiingereza sekondari. Huyu hukabiliwa na kikwazo cha kuelewa baadhi ya dhana zinazowasilishwa za Hisabati.

Hivyo, mwanafunzi anapomudu lugha hii ya jumla anakuwa uhuru na kujenga kujiamini hata anapokuwa katika majadiliano na wenzake; anapojibu na kuuliza maswali darasani.

Vivyo hivyo mwanafunzi huyo anaposhindwa kuimudu lugha hii, huweza kumjengea uoga, utoro, uvivu na kusababisha maendeleo yake kuwa duni.

Lugha ya pili, ni lugha ya kihisabati. Hii hujumuisha vipengele kadhaa kama vile maumbo, hesabu (idadi), alama mbalimbali kama za kujumlisha, kutoa, kugawanya na kuzidisha. nambari, herufi, picha, nukta na mikato.

Pia, somo hili huhusisha upimaji, idadi na ukubwa wa vitu ambavyo ni masomo mahususi katika hesabu, aljebra, kalkulasi, trigonometria na jiometria.

Lugha ya kihisabati huweza kueleweka kiurahisi na vizuri kwa mtu yoyote aliyesoma hisabati vizuri katika ngazi ya elimu husika. Kinyume cha hapo lugha hii ni ngumu na inachanganya kwa mtu asiyeifahamu.

Katika lugha inayotawala Hisabati kumekuwa na mkanganyiko mkubwa kwa wanafunzi kuelewa tofauti iliyoko kati ya Hisabati na hesabu. Mtu yeyote akiuliza wanafunzi wengi au baadhi ya walimu tu anaweza kugundua wakishindwa kulifafanua hili.

Ukweli ni kwamba katika Hisabati kuna hesabu lakini katika hesabu hakuna hisabati. Hesabu ni sehemu iliyoko katika hisabati. Kwa lugha rahisi ni kwamba Hisabati ni somo, kwa Kiingereza huitwa Mathematics na hesabu ni matendo kama kujumlisha, kutoa, kuzidisha na kugawanya. Kwa Kiingereza huitwa arithmetics.

Katika hesabu ni rahisi mwanafunzi kumudu kuzidisha kama amepata stadi za kujumlisha au kuongeza. Kwa sababu kuzidisha ni kujumlisha kwa kurudia rudia.

Hisabati ina dhana nyingine ngumu mtu kuziona katika maisha yake ya kawaida lakini hesabu inahusisha maisha ya kawaida ya kila siku.

Jambo la ajabu linalohusisha hesabu na hisabati ni kwamba, wapo watu wengi wanaofahamu hesabu lakini wanashindwa Hisabati.

Pia, changamoto hiyo inawakabili baadhi ya wasomi; wengi wanaofahamu nadharia za hisabati hushindwa hesabu yaani hushindwa kuzihusianisha na maisha yao ya kawaida na kuziishi.

Ni kweli kwamba asilimia kubwa ya wafanyabiashara Tanzania hawana elimu ya juu ya hisabati, lakini wana misingi madhubuti ya hesabu.

Misingi hiyo ni ile ambayo katika mfumo wetu wa elimu hupaswa kujengwa katika elimu ya msingi, ama wengine huipata kwa vitendo kupitia mfumo usio rasmi.

Kwa hiyo, ni dhahiri kukuta mfanyabiashara ambaye anaonekana hakusoma kwa tafsiri ya wasomi, akiwa na uwezo mkubwa wa kutumia hesabu katika biashara kuliko wasomi wengi wanavyoweza kutumia.

Tatizo hili la wasomi husababishwa na kufahamu dhana nyingi za Hisabati katika nadharia na kukosa kuziweka na kuzitumia katika maisha yao ya kila siku.

Hivyo basi, matumizi ya lugha hizi mbili yaani lugha ya ujumla na lugha maalumu ya hisabati hupaswa kuendana pamoja.

Lugha hizi zinapaswa kuwa jumuishi na zinazotegemeana ili lengo liwe kumwezesha mwanafunzi kuelewa dhana mahususi kwa urahisi.

Inapaswa mwalimu atafute njia na mbinu nzuri na rahisi ya kuweza kufananisha nadharia anayotaka ieleweke katika lugha rahisi au ikibidi achopeke lugha mama ya mwanafunzi au katika mazingira na maisha ya mwanafunzi.

Mwalimu anapomudu kutengeneza daraja la stadi au maarifa anayofundisha na maisha ya kila siku ya mwanafunzi, atafaulu katika kufikia lengo lake kuu na mahususi.

Lakini, dhana hiyo inapokosekana kufanana au kuwa na matumizi katika mazingira au maisha ya kila siku katika jamii ya mwanafunzi ndipo ugumu wa hisabati unpoanza.

Ugumu huo hautaishia tu katika somo hilo pekee, utaambukiza pia hata masomo mengine ya sayansi yenye uhusiano. Mfano wa masomo kama Kemia, Fizikia, Jiografia hutumia dhana kadhaa zilizomo katika somo la Hisabati.

Kama ambavyo inafahamika kuwa hisabati ni lugha ya sayansi, hivyo ina uhusiano wa karibu na sayansi tumizi kama uhandisi na teknolojia.

Kwa kuzifahamu vema lugha mbili hizi, kutaondoa ile dhana kwamba wanafunzi wengi wamekuwa wakikariri tu pasipo kuelewa.

Wakati mwingine imekuwa ni rahisi kwa mwanafunzi kukokotoa swali fulani la Hisabati, lakini akashindwa kukieleza anachofanya kina maana gani katika maisha yake. Walimu wanapaswa kuwajengea uwezo wanafunzi waweze kubainisha matumizi ya stadi na maarifa wanayoyapata kupitia Hisabati.

Tuesday, April 10, 2018

Nini kinakwamisha elimu wilayani Kilosa?

 

By Robert Mihayo, HakiElimu

Miaka michache iliyopita, macho na masikio ya Watanzania wengi yalielekezwa wilaya ya Kilosa, mkoani Morogoro iliyokuwa imekumbwa na janga la mafuriko yaliyovuruga maisha ya wakazi wa wilaya hiyo.

Familia nyingi hazikuwa na chakula wala mahali pa kulala.Baadhi zililazimika kukimbia makazi yao ili kunusuru maisha yao. Uongozi wa wilaya hiyo kwa kushirikiana na wananchi ulikabiliana na changamoto hii na kuwawezesha wananchi kurejea katika maisha yao ya kawaida.

Lakini kuna janga jingine ambalo bado limeikaba koo wilaya hii, ambalo halionyeshi dalili za kuiachia. Hili ni janga la maendeleo duni ya elimu.

Tofauti na ushirikiano wa karibu baina ya wananchi na viongozi wao ulioonyeshwa katika kukabiliana na janga la mafuriko, hali ni tofauti katika kukabiliana na janga hili. Mifano kadhaa inadhihirisha ukubwa wa janga hili.

Kwanza ni idadi kubwa ya watoto wasioandikishwa au wanafunzi wanaolazimika kukatisha masomo kutokana na sababu mbalimbali.

Kumekuwa na ongezeko kubwa la idadi ya watoto wanaoandikishwa darasa la kwanza kutokana na sera ya elimu bila malipo iliyoanza kutumika tangu mwaka 2016.

Kwa mujibu wa takwimu za elimu (BEST) za mwaka 2016, idadi ya wanafunzi waliosajiliwa darasa la kwanza wilayani humo ilikuwa 16,169 ambayo ni kubwa kuliko wilaya nyingine mkoani Morogoro. Lakini, idadi hii ni asilimia 89.0 tu ya watoto waliopaswa kujiunga darasa la kwanza.

Kiwango hiki ni miongoni wa viwango vya chini zaidi mkoani humo. Aidha, wanafunzi watoro au wanaoacha kabisa masomo wilayani humo ni kubwa.

Hii inatokana na tabia ya wakazi wengi wa wilayani Kilosa, kuhama makazi yao kwenda mashambani kwa shughuli za kilimo, hususani wakati wa masika au mavuno na kuwaacha watoto pekee majumbani.

Katika vipindi hivi, watoto,wakiwamo wanafunzi, huachiwa majukumu yote ya kuendesha familia ikiwamo kuwalea wadogo zao kwa kuwapatia mahitaji muhimu kama vile chakula, kazi ambazo dhahiri zinawazidi umri. Hali hii inaweza kuchukua kati ya miezi mitatu hadi sita!

Ili kutimiza majukumu waliyoachiwa watoto hawa, hulazimika kujiingiza katika biashara ndogondogo zikiwamo kuendesha bodaboda, kuuza matunda au karanga mitaani ili kuwasaidia wadogo zao. Je, utamtegemeaje mwanafunzi anayeishi katika mazingira haya, kufanya vizuri katika masomo yake?

Je, wananchi wa Kilosa bado tu hawajagundua kwamba mazingira haya pia huchangia lile tatizo sugu la watoto wa kike wilayani humo kubakwa na wengine kuishia kupata mimba za utotoni?

Nilipotembelea wilayani humo hivi karibuni, wanafunzi wawili waliripotiwa kubakwa na kwamba kesi zao zilikuwa polisi.

Aidha, ukatili dhidi ya watoto ukiwamo unyanyasaji wa kijinsia, kupigwa (si tu na watu wazima lakini pia na wenzao), kutukanwa, ndoa za utotoni, utumikishwaji wa kazi umekuwa ukichangia kunyimwa haki ya watoto kupata fursa za elimu, kutofikia malengo ya uandikishwaji na utayari wa watoto kuendelea na masomo wilayani humo.

Watoto ambao wamekuwa wakiathirika zaidi na ukatili huu ni pamoja na yatima, watoto wanaoishi katika familia zinazoongozwa na watoto, baba au mama wa kambo.

Swali ambalo linatupasa kujiuliza ni kwa nini unyayasaji huu umejikita katika wilaya ya Kilosa? Je, wakazi wa Kilosa wana roho mbaya?

Sidhani. Wakazi wa Kilosa ni miongoni mwa watu wakarimu nchini Tanzania. Sababu kubwa ya unyanyasaji dhidi ya watoto kukithiri katika wilaya ya Kilosa ni pamoja na mapato duni ya familia yanayosababisha watoto kutopata mahitaji yao muhimu ya shule ikiwamo chakula na hivyo kuishia kufanya vibaya katika masomo yao.

Watoto wengi wilayani Kilosa hawapati milo shuleni na wakati mwingine hata nyumbani. Hili ni jambo la kushangaza kidogo hasa ikizingatiwa kwamba wilaya hii ina rutuba na ina vipindi walau viwili vya mvua.Ni nadra wilaya ya Kilosa kukumbwa na tatizo la ukame.

Changamoto bado nyingi

Bado kuna changamoto nyingine nyingi zinazokwamisha maendeleo ya elimu wilayani Kilosa.

Hizi ni pamoja na umbali wa shule, miundombinu isiyo rafiki au pungufu, hususani kwa watoto wenye ulemavu, mila potofu na nyinginezo.

Kwa mujibu wa BEST, 2016, kwa wastani wanafunzi watano wamekuwa wakilazimika kukalia dawati moja; kiwango ambacho hakiridhishi kabisa. Kwa mujibu wa ripoti hiyo,madawati 10,701 yalikuwa bado yanahitajika wilayani humo.

Ni dhahiri bado kuna changamoto nyingi za elimu wilayani humo. Ushirikiano na mshikamano ulioonyeshwa na wananchi na uongozi wao wilayani Kilosa katika kukabililiana na changamoto ya mafuriko, unapaswa kuonyeshawa tena katika kubuni mbinu za kukabiliana na changamoto hizi.

Aidha, mamlaka za wilaya zinapaswa kuzitembelea shule mara kwa mara ili kuzielewa changamoto zao na kuchukua hatua stahiki mapema.

Ni muhimu pia wanajamii wakafahamu kwamba shule ni mali yao na siyo ya mkuu wa shule au walimu. Hivyo, wanapaswa kuwa karibu na uongozi wa shule ili kujadiliana namna ya kuondoa baadhi ya changamoto hizi.

Jambo la msingi ambalo wananchi wa Kilosa wanapaswa kulitambua ni kwamba katika dunia ya kesho itakayotawaliwa na sayansi na teknolojia, nafasi ya mtu asiyesoma itakuwa ni ile ya mtwana na mpagazi.

Je, haya ndiyo maisha ambayo wananchi wa Kilosa wangependa kuwarithisha watoto wao? Inawapaswa watafakari na kuchukua hatua mapema kabla milango ya mafanikio haijafungwa kwa watoto wao.

Robert Mihayo, anapatikana kwa barua pepe media@hakielimu.org

Tuesday, April 10, 2018

Kumbe bado wanafunzi morogoro wanaendelea kukaa chini shuleni

 

By Juma Mtanda, Mwananchi

Tunapolalamika kama Taifa kuhusu kukithiri kwa utoro shuleni, tusisahau kutaja vishawishi vinavyochochea hali hiyo.

Miongoni mwa vichocheo vikubwa vya utoro kwa wanafunzi wa shule za msingi na sekondari, ni pamoja na mazingira yasiyokuwa rafiki kwa wanafunzi shuleni.

Pata taswira ya mtoto wa anayeandikishwa darasa la kwanza kisha anakutana na kibarua cha kukaa kwenye vumbi darasani. Fikra za kuanza kuchukia shule bila shaka zitaanzia hapo.

Hivi ndivyo ilivyokuwa kwa wanafunzi wa awali na wale wa darasa la kwanza katika shule ya msingi iliyopo Mngazi iliyopo tarafa ya Bwakila mkoani Morogoro, waliokaribishwa shuleni kwa kukaa chini.

Mpango wa elimu bure umefanikiwa kuwaleta watoto wengi shuleni, lakini umesahau kuwa ili kuhimili ongezeko la wanafunzi, shule zinahitaji miundombinu ya kutosha ikiwamo vyumba vya madarasa na madawati.

Kinachoshangaza ni kuwa shule ya Mngazi, haina madawati ya kutosha katika kipindi ambacho fikra za wengi ni kuwa madawati sio changamoto tena shuleni, hasa kufuatia kumalizika kwa kampeni ya usambazaji wa madawati nchi nzima.

Kumbe pamoja na kampeni kabambe ya madawati na mikoa karibu yote kufikia lengo la usambazaji, bado kuna shule madawati yameendelea kuwa adimu.

Lakini kwa shule hii hata kama ina madawati ya kutosha, yangewekwa wapi ikiwa vyumba vya madarasa havitoshelezi?

Hiki ndicho kilichokumba shule hii, ikawa bora wanafunzi wa darasa la awali na la kwanza, wakae chini kwa hoja kuwa hakuna mahala pa kuyaweka madawati.

Athari kwa taaluma

Kwa utaratibu uliopo, madarasa ya awali, ndiyo yanayojenga msingi wa taaluma wa baadaye kwa wanafunzi.

Ni madaraja ambayo wanafunzi wanafunzwa kuwa mahiri katika stadi za kusoma na kuumba herufi na hatimaye kuandika kwa usahihi.

Ili wanafunzi wapate stadi hizi, uwepo wa madawati ni muhimu.

Mwalimu wa darasa la kwanza katika shule hiyo, Laurencia Munishi, anasema wanafunzi hao wanapokaa chini kwa kipindi chote cha masomo, ni kikwazo cha kuwaandaa kuwa wanafunzi bora.

‘’Changamoto inayowapata wanafunzi hao ni kuandikia kwenye magoti, mapaja au daftari liwekwe chini ya sakafu, hali inayosababisha washindwe kuwa na mwandiko nzuri, anasema.

Sio wanafunzi hao 170, hawana madawati, lakini mwalimu huyo anasema changamoto nyingine ni kuwa wote hao wanalazimika kusoma ndani ya chumba kimoja tena chenye ufinyu wa eneo.

“Napata changamoto katika kufundisha wanafunzi wa darasa la kwanza, chumba cha darasa ni kidogo, wanafunzi wamekuwa wengi, mwaka huu pekee nina wanafunzi 170. Lakini kivumbi kilikuwa mwaka jana, nilikuwa na wanafunzi wa darasa la kwanza 235 ambao mwaka huu wapo darasa la pili,’’ anaeleza.

Hali mbaya shuleni

Shule ya Msingi Mngazi iliyojengwa mwaka 1948, haina changamoto ya ukosefu wa madawati pekee, uongozi wa shule unalia kwa kukosa madarasa ya kutosha kuhudumia wanafunzi 958 ambao baadhi ni matunda ya mpango wa elimu bure.

Mwalimu Mkuu, Wilbard Wenceslaus anasema vyumba vya madarasa vilivyopo ni 14 kati ya 22 vinavyotakiwa ili kwenda sambamba na uwiano wa wanafunzi.

Anaeleza kuwa kutokana na mwitikio wa elimu bure, wazazi wengi hasa wa kata ya Mngazi wamehamasika kuandikisha watoto shuleni, hali iliyoongeza changamoto ikiwamo ya wanafunzi wa darasa la awali na la kwanza kukaa chini kwa kukosa madawati

“Kutokana na idadi hiyo kubwa ya wanafunzi tuna uhitaji wa vyumba 22 vya madarasa ili kuendana sawa na idadi ya wanafunzi wa madarasa matatu ya awali, la kwanza na la pili ambao wanakaa chini ya sakafu na kurundikana chumba kimoja. Kwa sasa tuna vyumba 14 tu kwa idadi ya wanafunzi 958,”anasema.

Kuhusu athari ya wanafunzi wa madarasa ya chini kukaa chini, mwalimu Wenceslaus, anasema: “Zipo athari za moja kwa moja kwa wanafunzi kukaa chini. Kwanza mwanafunzi anashindwa kuumba herufi na anachafuka. Lakini kuna jitihada zinazofanywa na serikali ya kijiji kujenga chumba cha darasa na ofisi ya walimu.’’

Changamoto nyingine anataja ni uhaba wa walimu, kwani waliopo ni 10 huku mahitaji halisi ya shule ikiwa ni walimu 23.

‘’ Majengo ya shule hii iliyojengwa tangu mwaka 1948, yamechakaa na yanahitaji ukarabati mkubwa. Imefikia kipindi mvua ikinyesha maji yanajaa ndani ya vyumba vya darasa kwa kuwa mabati yametoboka,’’ anaeleza.

Kauli ya Serikali

Kaimu Ofisa Elimu wa Halmashauri ya Wilaya ya Morogoro, Mbwana Mzandi, anasema halmashauri tayari imeshapokea zaidi ya Sh 500 milioni kutoka mpango wa EPFR. Fedha hizo zitatumika kukarabati baadhi ya shule.

EPFR ni mpango wa Serikali kutoa fedha kwa ajili ya kuboresha miundombinu shuleni.

Hata hivyo, wakati shule ya Mngazi inalia na wanafunzi kukaa chini, Mzandi anasema hali ya madawati katika shule yake ni shwari, kama anavyofafanua;

“Kwa sasa katika halmashauri yetu hakuna upungufu wa madawati, kwani tuna zaidi ya madawati 500, lakini baada ya kumaliza zoezi la uandikishaji wa wanafunzi wa darasa la kwanza na kujua idadi ya wanafunzi hao, tutaangalia kama kuna upungufu wa madawati au la,”anasema.

Mwenyekiti wa bodi ya shule ya shule, Sinahamu Swala anasema kulikuwapo mpango wa kujenga chumba kimoja cha darasa pamoja na ofisi ya walimu, lakini baada ya Serikali kuwazuia walimu wa shule za msingi na sekondari wasijihusishe na michango shuleni, mchakato umekwama kwa anachosema kauli hiyo imepokelewa vibaya na wananchi.

“Rais Magufuli amewazuia walimu wasijihusihe na michango ya aina yoyote shuleni na kutangaza elimu bure. Hii imetafsiriwa vibaya kwani hakuwazuia wananchi kuchangia elimu. Shida iliyojitokeza wananachi haohao wamefikia hatua ya kudai kile walichochanga kwa ajili ya watoto wao,’’ anafafanua.

Tuesday, March 27, 2018

Wakitabasamu wanafunzi watafaulu hesabu

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Hesabu ni ngumu, kwanza nitazitumia wapi maishani?

Huu ni mfano wa kauli nyingi zinazotolewa na wanafunzi kuhusu somo la Hisabati.

Pamoja na mambo mengineyo, inawezekana mtazamo huu wa ugumu wa hesabu na kutotumika kwake, ukawa moja ya sababu za wanafunzi wengi kufeli somo hilo.

Kimsingi, hali sio nzuri. Ufaulu wa Hisabati katika madaraja mbalimbali ya elimu, unaonyesha wanafunzi nchini wamekuwa wakiboronga katika Hisabati.

Takwimu za ElimuMsingi (Best), zinaonyesha kwa miaka 10 iliyopita wastani wa ufaulu kitaifa kwa madaraja ya msingi na sekondari haujazidi asilimia 35.

Kwa nini wanafunzi hukimbia Hisabati?

Akiwa kidato cha pili, Farida Mgaya ambaye sasa ni mama wa watoto wawili, hakuona haja ya kuendelea kusoma Hisabati kwa kile anachodai kuwa ni ukali wa mwalimu.

‘’Yaani ilikuwa akiingia darasani tangu anaanza kipindi hadi anamaliza sielewi, ninachowaza ni fimbo zake tu kwa sababu ndiye aliyekuwa anaongoza kutuchapa,” anasema na kuongeza:

“Ilikuwa akiingia darasani natetemeka vibaya mno, tena bora asinitaje jina langu kwa kuniita au kuuliza kitu chochote ni afadhali yangu. Ilikuwa akiniita nachanganyikiwa zaidi, sikuwa napenda kabisa hesabu kwa sababu yake.’’

Farida anasema kuwa bahati mbaya zaidi iliyotokea kwake ni kwamba walimu wa hisabati aliowahi kukutana nao tangu akiwa shule ya msingi walikuwa wakali japo huyo wa sekondari alizidi.

Anasimulia tukio ambalo hatalisahau kuhusu somo hilo kuwa ni siku aliposhindwa kujibu swali la Aljebra lililomsababisha mwalimu huyo kumchapa viboko vinne vya nguvu kwenye mkono licha ya baridi kali ya mkoani Njombe.

“Kwa zile fimbo niliapa kabisa somo hilo sitasoma tena na kweli nilipoingia kidato cha tatu niliachana nalo hadi leo hii, kwa sababu ya ukali na sura yake ya kuchukia wakati wote alitungiwa wimbo ambao, asubuhi kabla ya kuingia darasani wakati wa mchakamchaka tulikuwa tukiimba, anaeleza.

INAENDELEA UK 14

INATOKA UK 13

Lakini kwa sababu hisabati ni maisha, leo Farida amekutana na hesabu kwenye kazi zake za kila siku licha ya zamani kufikiri kwamba asingekutana na somo hilo milele.

Kisa cha Farida ni mfano mmoja kati ya mingi kuhusu wanafunzi wanaoshindwa kufanya vizuri kwenye hesabu. Baadhi ya wadau wa hesabu wanakiri kuwa sura za kuogofya walizo nazo baadhi ya walimu wa hesabu, zinachangia wanafunzi kulikwepa somo hilo. Pengine wangetabasamu, hali ingekuwa tofauti.

Kuhusu hali mbaya ya ufaulu ya somo hilo, wadau hawasiti kutaja kasumba na mtazamo wa wanafunzi kwamba somo hilo gumu.

Mwenyekiti wa Chama Cha Hisabati Tanzania, ( MAT/ CHAHITA), Dk Said Sima anasema uhaba wa walimu wa somo hilo katika shule nyingi, unasababisha wanafunzi kutosoma na hivyo kufeli kwenye mitihani yao.

Akitoa mfano, anasema: “Ipo shule moja ya Sekondari ya Mbopo imeongeza ufaulu kwa nafasi 741 zaidi baada ya walimu wa hesabu kujitolea kufundisha, kwa hiyo walimu ni chanzo cha kuwafanya watoto wasikimbie nyenzo hii ya maisha. Hii shule iliwahi kuwa ya mwisho katika mtihani wa kidato cha nne.’’

Anasema kuwa shule hiyo haikuwa na walimu wa somo hilo kwa miaka kadhaa.

Walimu ni tatizo

Wakati Farida anasema alikimbia hesabu kwa sababu ya ukali wa mwalimu aliyekuwa akilifundisha somo hilo, mhadhiri wa hesabu kutoka Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDSM), Dk Sylvesta Rugayamu anakiri kuwapo kwa baadhi ya walimu ambao hawajaiva.

Hawa anasema ni wale wanaochangia somo hilo kuwa gumu,hawana stadi na mbinu bora za kuwaelewesha wanafunzi.

“Unaweza kushangaa mwalimu hajui kufundisha na kwa sababu ya uhaba anapelekwa kufundisha hivyo hivyo. Hapo tegemea kuzalisha wanafunzi wasioelewa kabisa somo hilo,” anasema Dk Rugayamu.

Tiba ufaulu wa hesabu

Katibu Mkuu wa Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia, Dk Leonard Akwilapo akizungumza na wadau wa hesabu waliokutana hivi karibuni, anasema dawa ya kwanza ya kupenda hesabu ni walimu kuwaandaa wanafunzi kisaikolojia kwamba somo hilo rahisi.

Anasema wanapaswa kuwaonyesha wazi huwa hesabu ni nyenzo ya maisha.

“Walimu wawatengeneze wanafunzi tangu mwanzo; wawaambie kabisa kwamba somo hilo ni rahisi kuliko yote na wawaonyeshe kwa vitendo urahisi huo upo wapi,” anasema.

Kwa upande wake, Dk Sima anasema ili wanafunzi hao wafundishwe, lazima shule ziwe na walimu wa uhakika.

Anasema tatizo hilo linaweza kumalizika ikiwa kutakuwa na walimu wa uhakika watakaofundisha somo hilo kwa vitendo na kwa kutumia zana, ili wanafunzi walipende badala ya kuendelea kuliogopa.

Mwaka jana katika mafunzo ya walimu wa Hisabati yaliyofanyika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDSM), washiriki walitakiwa kujifunza kutabasamu.

Dk Sima alisema moja ya sababu za kufeli kwa somo hilo ni sura za kutisha wanazoingia nazo darasani baadhi ya walimu kiasi cha kuwaogofya wanafunzi.

Hesabu ni maisha

Ukweli ni kwamba, hesabu ni maisha na hivi ndivyo kila mtaalamu wa somo hilo anavyoweza kukueleza ikiwa utapata nafasi ya kuzungumza naye.

Unaweza usiamini, lakini ipo mifano kadhaa inayoonyesha kuwa hesabu hazikwepeki kwa kila binadamu anayeishi chini ya jua.

Anitha Nkila, mama ntilie wa mgahawa mmoja uliopo Tabata Kisiwani jijini Dar es Salaam, anahangaika kufanya hesabu ya fedha zake baada ya mauzo ya chakula kwa siku nzima.

Anagundua hasara siku hiyo kwa kuwa kumbe kuna watu waliomkopa. Lakini pia, hakupata wateja wengi.

“Leo hesabu zimegoma kabisa sijui kesho itakuwaje, lakini nitanunua mchele wa kutosha idadi ndogo ya wateja ili nisipate hasara,” anasema na kuongeza:

“Kilo moja ya mchele kwa kawaida inaliwa na watu wanne, kwa hiyo nikipika kilo 10 zitawatosha watu 40, kwa sababu leo nimepata hasara kesho nitapika kilo tano tu.”

Kila siku amejikuta akipiga hesabu kujua mapato na matumizi ya biashara yake anayosema inaendeshwa na wafanyakazi wawili anaowalipa mshahara.

Anitha aliacha hesabu akiwa kidato cha pili kwa kulichukia somo hilo. Hakujua kama siku moja hesabu hizo hizo zitaendesha maisha yake.

Ukimuondoa Anitha, mchukulie mkazi anayeishi Kimara, nje kidogo ya jiji la Dar es Salaam anayehitaji kwenda Kariakoo kwa ajili ya shughuli zake za kimaisha.

Ni asubuhi moja ambayo mkazi huyu amekosa nauli na analazimika kwenda mjini.

Mkazi huyu hawezi kuanza safari pasipo kufikiria umbali anaokwenda, njia atakayopita na aina ya mwendo atakaotumia, je, atembee, au akimbie?

Kwa kujua au la, mkazi huyu katika mazingira aliyonayo amelazimika kutumia maarifa ya hesabu za umbali, kufikia haja yake.

Hujaridhika na mifano hii? Soma huu ufuatao unahusu madaktari, wagonjwa na dawa.

Shindo Kilawa ni daktari kutoka Chuo Kikuu cha Sayansi Shirikishi cha Muhimbili (Muhas). Anasema hata wao wakati wanapotoa matibabu ya sindano au dawa kwa wagonjwa, hutumia hisabati.

“Kwa hiyo mgonjwa hata kama hajui hesabu atatakiwa kumeza kwa kufuata hesabu alizoandikiwa na daktari, vinginevyo ni hatari kwake,’’ anasema.

Kukukumbusha tu ni kuwa hata Rais John Magufuli akiwa Waziri wa Uvuvi mwaka 2009, alitumia hesabu kuwakamata wavuvi haramu.

Magufuli alitoa kauli hiyo katika maadhimisho ya siku ya Pai, japo hakuwa tayari kueleza alivyowakamata kwa kuwa wakati huo kulikuwa na kesi mahakamani kuhusu suala hilo. Hii ndiyo nguvu ya hesabu katika maisha ya binadamu.

Hesabu kama akili ya ubongo

Tunapokubali kuwa hesabu nyingi zina matumizi katika maisha ya kila siku, wataalamu wanakiri pia kuwa hesabu

zinaupa ubongo kazi ya kufikiria kwa uwezo wa hali ya juu.

Kwa hiyo kuanzia hesabu za chekechea, shule za msingi, sekondari na hata vyuoni kazi ya hesabu ni kuupa ubongo kibarua cha kufikiria.

Tuesday, March 27, 2018

Tiba ya hesabu ni walimu walioiva

 

By Asna Kaniki, Mwananchi akaniki@mwananchi.co.tz

Kila wanapokutana wadau wa somo la Hisabati, ajenda ya ufaulu mdogo haikosekani miongoni mwa wajumbe.

Hivi ndivyo ilivyokuwa hata katika mkutano wao wa kuadhimisha siku ya hesabu duniani uliofanyika hivi karibuni jijini Dar es Salaam.

Mwandishi wetu, amefanya mahojiano na baadhi ya walimu wa somo la Hisabati wanaozungumzia mambo mbalimbali kuhusu nafasi ya hesabu maishani na mustakabali wa somo hilo nchini.

Sababu ya wanafunzi kufeli

Mwalimu Bilali Yasini (Mwalimu Shule ya Sekondari Markazi)

“Wanafunzi wanafeli Hisabati kutokana na sababu nyingi, ikiwamo dhana mbaya juu ya somo hilo kuwa ni gumu. Lakini pia baadhi ya walimu hawana mbinu mbadala za kuwabadilisha wanafunzi kutoka katika dhana hizo mbovu.

Baadhi ya walimu wana uwezo mdogo katika kufundisha hususani mfumo huu mpya wa kupima uwezo.

Mwalimu anaweza akawa hana mbinu za kufundishia kama vile kuanza na mada rahisi ili ziwavutie wanafunzi hata kama mada hizi za mwanzo katika silabasi.

Pia kuna baadhi ya walimu uwezo wao ni mdogo kitaaluma, inawezekana usomaji wake ulikuwa ni wa kuungaunga. Wengine wameridhika, hawataki kujiendeleza kitaaluma.

Ibrahim Godon (Shule ya sekondari Wavulana Kibaha)

‘‘Shida ni kwamba mwalimu anafundisha somo ambalo hana taaluma nalo, mwanafunzi naye anasoma akiwa na dhana kuwa somo hilo ni gumu hawezi kufaulu.

Mzazi naye anataka mwanae asome masomo ambayo ni mepesi. Ukianglia haya mazingira yanashabihiana

‘Wanafunzi wanafeli soma hilo kwa sababu asilimia 60 ya walimu wanafundisha bila kusomea. Walimu wa namna hiyo utakuta wamesoma masomo ya Kemia na Fizikia, wanafundisha hesabu kwa sababu ya msukumo kutoka kwa waajiri wao.

Ukweli ni kwamba wanafundisha kwa sababu ya shida tu, lakini anafundisha kitu ambacho hakiwezi.

Kingine familia aliyotoka mwanafunzi ni chanzo kimoja wapo cha mwanafunzi kufeli kwa sababu utakuta ndugu na jamaa wamesomea wamebobea katika fani nyingine.

Katika familia, baba, mama, na ndugu wengine wamesomea sheria hapo nani atamsisitiza mwanafunzi kusoma hesabu wakati wote ni wanasheria?

Zipo familia ambazo mtoto hapewi uhuru wa kujichagulia masomo anayopenda hivyo unakuta somo la hesabu linakuwa la lazima.

Happiness Seme (Shule ya Msingi Tandika)

Wanafunzi wanafeli kwa kutojua misingi ya Hisabati ambayo ni kujumlisha, kutoa, kuzidisha na kugawanya.

Kwa mfano, hesabu yoyote ya magazijuto kama hii 2+3x4 kwa harakaharaka mwanafunzi anaweza kujibu ni 20, kwa kuwa hakuzingatia misingi ya Hisabati.

Wanafunzi wengi hawaweki orodha ya kuzidisha kichwani (multiplication table).

Mfano wanafunzi wengi kujikita katika orodha rahisi badala ya kukariri zote. ukimuuliza orodha ya 1, 2, ya 5 na 10 wanaweza kujibu kwa rahisi isipokuwa orodha ya 7, 8 na 9 huwa ngumu kwao,”.

Hesabu na maisha

Mwalimu Bilal anasema; ‘’Kuna umuhimu wa kusoma hesabu katika maisha kwani zinatumika katika kila sekta ya maisha kama biashara, kilimo na kwenye ajira.

“Mfano mzuri matumizi ya fedha, ukiangalia hiyo ni hesabu. Sasa sijui wapi maisha yatafanyika bila matumizi ya fedha. Hata kama itakuwa biashara ya vitu kwa vitu bado kuna hesabu. Kwa mfano, nikikupa mbuzi mmoja kisha unipe gunia mbili za mahindi bado ni hesabu.

Lakini niseme pia kuna baadhi ya mada hazina maana ya moja kwa moja maishani, na kama maana ipo basi zimejificha. Lakini kwa upande mwingine mada hizohizo, zinafanya kazi ya kuichangamsha akili kwa kufikiri kwa kiwango cha juu. Baadhi ya mada hizo ni kama Logarithm, Indices na baadhi ya mada katika algebra.

Mwalimu Happiness anasema; ‘’ Hesabu ni muhimu kwa sababu zinatumika katika kuhesabu fedha. Hapa tunapata mada ya Sh (shilingi) na St (senti).

Pia hata kwa madereva hesabu zinatumika katika mwendokasi. Barabarani kuna vibao vinavyoonyesha kasi mbalimbali. Hata katika muda tunaona katika mada ya saa na dakika. Hesabu inatumika katika kujua vipimo vya unga, sukari, hili tunaona katika mada ya mlinganyo sahili

Nini kifanyike kukuza ufaulu?

Mwalimu Godon anasema: ‘’Mbinu nzuri za kufuata ili wanafunzi wafaulu ni walimu wapendelee kuanza na mada rahisi hata kama katika silabasi siyo za mwanzo. Kwa mfano, kidato cha tatu anaweza kuanza na mada za Statistics na Accounts. Kufanya hiyo kutasaidia kwa sababu wanafunzi wameshazisoma madarasa ya chini na kuwa ni muendelezo tu, hali hii utampa moyo mwanafunzi.

Mwalimu atakapoona wanafunzi wengi ni wazito Aidha, awahamasishe kwa kuwaondolea dhana mbovu kuwa hesabu ni ngumu, awahamasishe kuwa Hisabati ni rahisi na inawezekana.

Awatenge wanafunzi wenye uwezo darasa lao na wasiokuwa na uwezo darasa lao, ili wenye uwezo wafundishwe kwa kasi wamalize silabasi haraka na wafanye mitihani mingi ili walete matokeo mazuri.

Wasiokuwa na uwezo wafundishwe kwa taratibu na kuchaguliwa baadhi ya mada za kusoma na kuwafanyisha mazoezi kwa uwingi ili kupunguza F au kuziondoa kabisa.”

Tuesday, March 27, 2018

Masomo usiyoyapenda yanavyoweza kukuandaa kufanikiwa



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

Nimekutana na vijana wengi wanaotaka niwaonyeshe njia ya mkato ya kufanya kazi za ndoto zao. Wanafikiri kupata kazi inayoendana na vipaji na tabia zao, ni jambo la siku moja.

Ingawa huwa ninawasaidia kujiuliza maswali ya msingi yanayowachochea kugundua hazina iliyolala ndani yao, bado husisitiza umuhimu wa kuwa na mtazamo mrefu wa kuona yasiyoonekana kwa macho.

Nitatumia mfano wa Robert Green, mwandishi nimpendaye aliyeandika vitabu maarufu vya ‘The 48 Laws of Power, ‘Mastery’ na ‘The Art of Seduction.’

Ingawa tangu akiwa mdogo aligundua alitaka kuwa mwandishi, Green hakuwa na uhakika anataka kuandika masuala gani. Baada ya kumaliza chuo, alianza kufanya kazi kama mwandishi wa habari.

Kazi hiyo, hata hivyo, haikumwendea vizuri. Mhariri wake alimshauri kwa kumwambia; ‘Tafuta kazi nyingine ya kufanya. Wewe si mwandishi. Hujui kupangilia mawazo yakaeleweka. Nakushauri ukatafute maisha mengine.”

Green anasema alijisikia vibaya kwa sababu uandishi ndicho kitu ambacho alikiota kukifanya tangu akiwa mdogo.

Maumivu ya kusikia hawezi kufanya kitu alichokipenda yalimfanya aanze kurandaranda kutoka kazi moja kwenda nyingine ili maisha yaende.

Katika kazi nyingi alizowahi kuzifanya, ni pamoja na kuwa fundi ujenzi, mhudumu wa hoteli, mwongozaji wa watalii, alifundisha Kiingereza na baadaye akawa mwandaaji wa vipindi vya televisheni.

Wakati wote huo akihangaika na maisha. Green anasema, aliendelea kuandika kama burudani. Aliandika makala nyingi ambazo hata hivyo aliishia kuzichana, kwa sababu hakuna gazeti lilizikubali. Pia aliandika miswada kadhaa ya vitabu.

Baadaye anasema, ilibidi aende Los Angeles ambako ndiko alikozaliwa na kuanza kufanya kazi kwenye shirika la upelelezi.

Kisha alifanya kazi kama msaidizi wa mwandaaji wa filamu, kazi ambayo ilimfanya awe mtafiti, mtunzi na mwandishi wa filamu. Anasema alifanya kazi za hapa na pale zaidi ya 50.

Mwaka 1995 akiwa na miaka 36, wazazi wake walianza kuwa na wasiwasi na maisha yake. Alionekana kama kijana asiyejitambua, anayemangamanga kutoka sehemu moja kwenye nyingine.

Lakini kwa maelezo yake mwenyewe, Green anasema, ingawa wakati mwingine alijisikia kuwa na wasiwasi, lakini hakuwahi kujiona kama mtu aliyepotea.

Alitumia muda wote huo kujifunza mambo mapya. Aliendelea kuandika bila kuchoka. Hapa tunajifunza kuwa ukiwa na kitu ndani yako, usikipuuze kwa sababu tu unafanya kazi tofauti. Endelea kukichochea hata kama bado muda wake haujafika.

Mwaka huo huo akiwa Italia kufanya kazi nyingine, alionana na bwana mmoja jina lake Joost Elffers, aliyekuwa mchapishaji wa vitabu. Katika mazungumzo yao, Joost alitokea kumuuliza kama ana wazo lolote la kuandika kitabu.

Green akakumbuka vitabu vingi vya historia alivyovisoma. Fikra zake zikatuama kwenye hulka ya watu kupenda kuwa na ‘mamlaka’ juu ya wengine.

Hulka hii ya watu kupenda ‘kuwatawala’ wengine huwafanya wacheze na akili zao, ingawa kwa juu juu wanaonekana watakatifu wanaotaka kuwaokoa wananchi.

Kwa hiyo, Green akamwambia Joost kuwa kama angepata nafasi basi angeandika kuhusu ‘mamlaka.’ Joost akashawishika na wazo hilo.

Kwa kuwa alikuwa na uzoefu na uchapishaji, Joost aliamua kumpa Green msaada aliouhitaji ili aweze kuandika kitabu hicho.

Anasema hapo ndipo uzoefu wake wa kazi zaidi ya 50 alizowahi kuzifanya ulianza kuleta matunda yanayoonekana.

Kila kazi aliyowahi kuifanya, ilimsaidia kwa namna fulani kuelewa karibu kila namna za michezo ya kisaikolojia inayofanywa na watu wanaotaka kuwa na ‘nguvu’ katika jamii.

Tunachojfunza

Tunachojifunza hapa ni kwamba, ukiweza kuwa makini, chochote unachokifanya leo kinaweza kuwa na msaada baadaye. Jambo hili pia linajitokeza kwenye masimulizi ya Dk Ben Carson aliyeandika kitabu cha ‘The Gifted Hands.’

Ukweli ni kwamba binadamu tunapenda kuyatazama mambo kwa macho haya yanayoonekana. Tunapotazama maisha ya watu waliofanikiwa tunafikiri wamefikia hapo walipofika kibahati.

Wakati mwingine tunafikiri tukikutana na watu kama Joost, maisha yetu yatabadilika. Tunafikiri mafanikio yanategemea sana aina ya watu tunaokutana nao na pengine ufadhili wa kifedha tunaoweza kuupata.

Tusichokijua ni kwamba mabadiliko yanayoweza kuwa kichocheo cha kuuelewa wito wa maisha yetu, yana tabia ya kuanzia ndani yetu na hayaonekani kwa macho.

Tunachokihitaji kama anavyoshauri Green, ni kujiandaa hatua kwa hatua kwa kukusanya maarifa na ujuzi, kubadili tabia zetu na kujenga uvumilivu hata pale wanapotokea watu wanaotukosoa. Maandalizi haya mara nyingi huwa hayaonekani kwa nje.

Mabadiliko yanayoonekana kwa nje, mara nyingi, ni matokeo ya jitihada za muda mrefu kujiandaa na mafanikio yanayoonekana baadaye.

Hili ni somo muhimu kwako mzazi au kijana unayesoma mambo ambayo pengine huoni faida yake kwa sasa.

Bahati mbaya jamii yetu haithamini mabadiliko haya yanayoanzia ndani yetu. Tunatafuta njia za mkato ili tubadilike kuanzia nje.

Tunajaribu kuiga kwa watu tunaofikiri wamefanikiwa, tunatafuta ushauri kwao, na matokeo yake tunashindwa kufanyia kazi vile vitu ambavyo Mwenyezi Mungu ameviweka ndani yetu.

Hali hii, wakati mwingine hutufanya tuwe watu wa kukata tamaa pale tunapoona wenzetu wanafanya vizuri. Kumbe jibu la mafanikio yetu ni kufanya kinyume.

Badala ya kutarajia mabadiliko ya haraka yanayoanzia nje, tunahitaji kujifunza kujikusanya kidogo kidogo. Hatua hizi ndogo za mabadiliko kuelekea mahali sahihi ni msingi wa mafanikio ya watu wengi waliofanikiwa.

Hii ina maana kwamba kila tunachojifunza hata kama hatukipendi, kina maana kubwa katika maisha yetu.

Inawezekana unasoma hapa kwa sababu kile unachokisoma hakifanani na yale unayotamani kuyasoma. Huenda unafanya kazi isiyokidhi matarajio yako. Jifunze kwa Robert Green.

Kwanza, kuwa na uhakika unataka nini bila kujali hali halisi hairuhusu. Jambo la pili, elekeza nguvu kupata uzoefu kupitia hicho unachokifanya. Kuwa tayari kujifunza kwa bidii kama sehemu ya maandalizi yako kuyafikia mafanikio yako.

Tuesday, March 20, 2018

Utafiti wabaini tishio la kuwa na mikoa ya wasomi na isiyo na wasomi

 

By Tumaini Msowoya na Raymond Kaminyonge mwananchiapers@mwananchi.co.tz

Kila yanapotangazwa matokeo ya mitihani ya ngazi mbalimbali nchini, huwa ipo mikoa vinara wa ufaulishaji.

Wakati mikoa hiyo ikifaulisha kwa kiwango cha juu, ipo ambayo hushikilia mkia, sio kwa mara moja bali ni kila wakati.

Mwaka 2017, Waziri Mkuu Kassim Majaliwa alilazimika kuziagiza Wizara wa Elimu Sayansi na Teknolojia pamoja na Ofisi ya Rais Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (Tamisemi) kwenda mkoani Mtwara kuchunguza sababu za mkoa huo kufelisha wanafunzi wengi.

Mkoa huo katika matokeo ya kidato cha pili 2016, kati ya shule 10 za sekondari zilizofanya vibaya kwenye mtihani huo, tisa zilitoka huko na moja Tanga.

Hali hii ndiyo iliyoifanya shirika la Twaweza kufanya utafiti kujua kinachosababisha kuwapo kwa tabaka kati ya maeneo yanayoongoza na inayoshikilia mkia.

Twaweza wanasema ipo hatari ya kuwapo kwa mikoa ya wasomi na ile isiyo wa wasomi ikiwa tabaka hilo litaendelea kuwapo.

Wakati mikoa mingine ikiwa na miundombinu inayochangia kuwapo kwa ufaulu, ipo inayohaha kwa kukosa miundombinu ikiwamo umeme, maji, vifaa vya kufundishia, kujifunzia na uhaba wa walimu.

Akisoma matokeo ya utafiti huo hivi karibuni, Mkurugenzi Mtendaji wa Twaweza, Aidan Eyakuze anasema asilimia 38 ya wanafunzi wenye umri wa miaka kati ya tisa na 13 nchini hawawezi kufanya majaribio ya darasa la pili.

Anasema utafiti huo uliowahusisha wanafunzi 197,451 kutoka katika shule za msingi 4,750, unaonyesha kwamba wilaya ya Iringa Mjini inaongoza kwa ufaulu wa asilimia 75 katika majaribio ya kusoma Kiingereza, Kiswahili na hesabu rahisi wakati wilaya ya Sikonge ilifanya vibaya kwa asilimia 17.

INAENDELEA UK 14

INATOKA UK 13

Eyakuze anasema asilimia 42 ya watoto kutoka katika kaya maskini walifaulu majaribio ikilinganishwa na asilimia 58 ya watoto kutoka katika kaya zenye uwezo.

Anasema asilimia 74 ya watoto watatu kati ya wanne ambao mama zao wana elimu ya sekondari au elimu ya juu walifaulu majaribio yote matatu ikilinganishwa na asilimia 46 ya watoto ambao mama zao hawakusoma.

“Asilimia 64 ya watoto mkoani Dar es Salaam wenye miaka tisa hadi 13 wana uwezo wa kufaulu majaribio yote matatu, lakini mkoani Katavi, ni asilimia 23 tu ya watoto wanaoweza kufaulu majaribio hayo,” anasema.

Wakati katika utafiti huo, watoto wawili kati ya 10 (asilimia 16) wenye umri wa miaka 11 wako nyuma kimasomo mkoani Dar es Salaam, mkoani Katavi idadi hiyo ni watoto saba kati ya 10.

“Takwimu hizo za Uwezo zinaonesha kuwa maeneo wanapoishi watoto yana mchango mkubwa katika kujifunza kwa watoto hao kuliko umasikini, kiwango cha elimu ya mama, iwapo mtoto amesoma shule ya awali au hata watoto wenye udumavu. Ukweli huu ni changamoto kwa watunga sera kuelekeza juhudi na rasilimali kwenye wilaya au sehemu hizi,” anasema.

Kuhusu matabaka hayo

Anasema matabaka hayo yanajitokeza kwenye jamii hali ambayo ikiachwa iendelee kutakuwa na maeneo yenye wasomi na wasiosoma.

Anasema mbali na matabaka kuwepo kulingana na maeneo, hata huduma kwenye shule zinatofautiana kati ya shule na shule.

Akitoa mfano katika mkoa wa Dar es Salaam nusu ya shule ambazo ni asilimia 51 zina huduma ya umeme wakati katika mkoa wa Geita ni shule mbili kati ya 50 ndizo zenye umeme.

Anasema mkoa wa Geita shule za msingi zinazopata maji ni asilimia 12 ya shule zote wakati katika mkoa wa Kilimanjaro asilimia 78 ya shule zina huduma hiyo.

“Mkoa wa Kilimanjaro wanafunzi 26 wanatumia choo kimoja lakini mkoani Geita wanafunzi 74 wanatumia choo kimoja,” sehemu ya matokeo ya utafiti yanaonyesha.

Alisema asilimia tano ya shule mkoani Geita zinatoa huduma ya chakula cha mchana wakati Kilimanjaro ni asilimia 79.

Alisema mkoa wa Kilimanjaro una uwiano mzuri kati ya walimu na wanafunzi ambao ni mwalimu mmoja kwa wanafunzi 36 ikilinganishwa na uwiano wa mwalimu mmoja kwa wanafunzi 52 mkoani Katavi.

Wadau wazungumzia utafiti

Mchambuzi wa siasa, Profesa Mwesiga Baregu anasema Serikali inatakiwa kuandaa mjadala wa kitaifa ili kuzungumzia kuhusu matabaka yanayojitokeza katika elimu.

“Tunatakiwa kuangalia tunayasaidia vipi maeneo haya ambayo matokeo ya mitihani kila mwaka yanakuwa mabaya vinginevyo tutakuwa na matabaka katika nchi yetu,” anaeleza.

Mhadhiri wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Dk Luka Mkonongwa anasema matokeo ya utafiti huo yanaonyesha hali halisi iliyopo kwenye shule.

“Kuna matabaka katika shule zetu, kuna watoto wanaosoma shule katika mazingira mazuri wengine wanapata shida katika kupata elimu,” anasema.

Anasema walimu wanaofundisha kwenye maeneo yenye mazingira magumu wanatakiwa kupewa motisha ili kuleta usawa.

Kwa upande wake, mmiliki wa Shule ya Sekondari ya Kifai Modern, Joseph Mmbando anasema shule za msingi za Serikali zitaendelea kufanya vibaya hadi hapo Serikali itakapoamua kuwathamini walimu.

“Nashangaa mwalimu mkuu wa shule ya msingi anasimamia watoto zaidi ya 3,000 lakini anasimamiwa na kamati ya shule ambayo ina watu wasiokwenda shule, kutakuwa na nini hapo zaidi ya kumpiga majungu?” anahoji.

Mhadhiri wa Chuo Kikuu cha Iringa (UoI), Dk Jimson Sanga anasema ipo haja kwa Serikali kuwekeza kwenye elimu kwa kuhakikisha mikoa haipishani katika mahitaji muhimu ikiwamo walimu na miundombinu.

“Kama tatizo ni walimu au miundombinu basi mikoa yenye hali ngumu inapaswa kuangaliwa kwa ukaribu zaidi. Hii itasaidia kuwa na ufaulu usiopishana kwa kiwango kikubwa kati ya mkoa na mkoa,” anasema.

Tuesday, March 20, 2018

Fursa kwa Watanzania kupitia lugha ya Kifaransa

 

By Peter Elias, Mwananchi pelias@mwananchi.co.tz

Suala la lugha ya kufundishia limekuwa likiibua mjadala mpana hapa nchini, baadhi wakitaka iwe Kiswahili kuanzia shule za msingi mpaka elimu ya juu, wengine wakisisitiza Kiingereza kitumike kama ilivyo sasa.

Mjadala huo sasa umebadilika na kuangazia umuhimu wa Watanzania kutumia lugha nyingi bila kuathiri lugha ya kufundishia.

Baadhi ya wanazuoni wanasema kuwa na lugha nyingi ni kufungua fursa kwa wanafunzi; wanapata elimu au ajira nje ya mipaka ya nchi yao. Pia, wanasaikolojia wanasema umahiri wa lugha nyingi unaongeza uwezo wa kufikiri.

Lugha mbalimbali zinafundishwa hapa nchini mathalani Kifaransa, Kikorea, Kichina, Kiarabu na Kijapani. Hata hivyo, mafunzo ya lugha hizi yako chini kwa sababu ya uhaba wa walimu na kukosekana kwa mikakati madhubuti wa mafunzo.

Licha ya kufundishwa kwa lugha hizo, Kiswahili kimesimama kama lugha ya Taifa na lugha ya kufundishia kwa shule za msingi. Hata hivyo, nafasi ya lugha nyingine ipo na tayari Ufaransa kupitia jumuiya ya Francophone imeanza kuhamasisha mafunzo ya Kifaransa kupitia elimu ya juu.

Machi 15, Serikali za Tanzania na Ufaransa zilizindua mkakati wa ushirikiano kwenye elimu ya juu unaolenga kuboresha vyuo vikuu hapa nchini ili kuongeza idadi ya wataalamu kwenye kada mbalimbali sambamba na kuboresha elimu inayotolewa.

Mkakati huo utaenda sambamba na kuweka msukumo kwenye mafunzo ya lugha ya Kifaransa ili wanafunzi wa Tanzania wapate fursa mbalimbali huko Ufaransa na kwingineko duniani ambako lugha hiyo inatumika.

Balozi wa Ufaransa nchini, Frederick Clavier anasema nchi yake iko tayari kuingia kwenye majadiliano na Serikali ya Tanzania ili nchi hii ijiunge na Shirika la Kimataifa la Francophone (OIF).

Clavier anasema lugha ya Kifaransa ina wazungumzaji zaidi ya milioni 300, nusu yao ikiwa ni Waafrika. Pia, amesema nusu ya nchi za Afrika hukutana kwenye Umoja wa Afrika (AU) na OIF.

“Inakadiriwa kwamba ifikapo mwaka 2050, idadi ya wazungumzaji wa Kifaransa duniani itafikia watu milioni 750. Hii itaimarisha umoja wa nchi zinazozungumza Kifaransa kama kikundi kikubwa cha ushawishi katika uhusiano wa kimataifa,” anasema Clavier.

Anasema lengo la umoja huo siyo tu kutumia lugha na utamaduni wa Kifaransa, bali pia kuhamasisha demokrasia, utawala wa sheria na haki za binadamu miongoni mwa mataifa wanachama.

Balozi huyo anasema Kiswahili kina uwanda mpana wa wazungumzaji milioni 100, kitu alichokiita urithi wa ajabu ambao unapaswa kuungwa mkono. Hata hivyo, anasema biashara na mabadilishano ndani ya Afrika yanahitaji lugha nyingi.

“Mchanganyiko wa lugha ya Kiswahili na za kigeni, pamoja na wa Kifaransa kati yao, kunafungua milango ya ajira nchini Tanzania, Afrika na popote duniani,” anasema Clavier na kusisitiza kwamba Francophone imekuwa na maadili ya amani na uvumilivu.

Kaimu Balozi wa Canada nchini, Susan Steffen anasema licha ya kuwa nchi yake ni mwanachama wa Jumuiya ya Madola, pia ni mwanachama wa Francophone, na hiyo imewapa fursa ya kuchangamana na nchi mbalimbali duniani.

“Mimi binafsi nilipata nafasi ya kujifunza lugha ya Kifaransa, ikaniwezesha kuchangamana na kujua tamaduni za watu wengine duniani,” anaeleza.

Mtazamo wa Tanzania

Naibu Waziri wa Elimu, Sayansi na Teknolojia, William Ole Nasha anazungumzia mkakati huo kwamba utasaidia kuunganisha uchumi na vyuo vikuu na pia sekta binafsi itapata wataalamu wa kutosha.

“Tunatambua kwamba kujua lugha nyingi kunamwongezea mwanafunzi fursa ya elimu na ajira sehemu mbalimbali. Sera yetu ya elimu inaruhusu lugha mbalimbali kufundishwa, na tayari Kifaransa kinafundishwa kwa baadhi ya shule,” anasema Ole Nsha.

Naibu waziri huyo anabainisha kwamba katika majadiliano yao na Wafaransa watajadiliana namna ya kuipa msukumo lugha hiyo ili Watanzania wengi wahamasike kujifunza na kutumia fursa zinazopatikana.

Hata hivyo, Ole Nasha anasema Watanzania wachache wanaopata fursa ya kwenda kusoma Ufaransa, wengi wanakabiliwa na changamoto ya lugha kwa sababu moja ya masharti ya kusoma huko ni kujua lugha hiyo.

“Changamoto hiyo ndiyo inatufanya leo kuweka mikakati ya kuwasaidia wanafunzi wa Tanzania, na moja ya mikakati hiyo ni kutoa mafunzo ya lugha ya Kifaransa hapa nchini. Tutaandaa utaratibu wa namna gani tutalipa msukumo suala hili,” anasema.

Hata hivyo, Clavier anafafanua kwamba siyo lazima kujua Kifaransa ili kwenda kusoma Ufaransa, kwa sababu kuna programu za elimu ya juu zinatolewa kwa lugha ya Kiingereza na watu kutoka nchi mbalimbali wanakimbilia fursa hiyo.

Kaimu Mkurugenzi Mkuu wa Tume ya Sayansi na Teknolojia (Costech), Dk Amos Nungu anasema, uhusiano huo ni fursa kwa Tanzania kujifunza kutoka kwa Wafaransa hasa wakati huu Taifa linapolenga kuwa nchi ya viwanda, kwa sababu Wafaransa wameendelea muda mrefu na wana mambo mengi ya kuwafundisha Watanzania hasa kwenye Nyanja za sayansi na teknolojia.

“Tuna imani wahadhiri wetu wakienda Ufaransa watakwenda kujifunza mambo ambayo yatakuwa na tija kwa taifa letu,’’ anasema Dk Nungu.

Watanzania wakianza kutumia Kifaransa wataungana na nchi nyingine za OIF ambazo zina balozi hapa nchini. Nchi hizo ni pamoja na Ubelgiji, Canada, Misri, Ufaransa, Morocco, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC), Rwanda, Senegal, Shelisheli, Uswisi na Comoro.

Tuesday, March 20, 2018

Namna ya kuvuka vikwazo vya kuchagua fani uipendayo



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

Nimekuwa nikijaribu kuonyesha namna gani uchaguzi wa fani uipendayo unategemea kiwango chako cha kujitambua.

Nimesisitiza kuwa kila mtu ana wito maalumu katika maisha. Ukiutambua wito huu na ukachagua fani inayoendana na wito huo, itakuwa rahisi zaidi kupata mafanikio.

Katika kuuelewa wito wako, nilishauri uchunguze kitu gani kinakugusa unapoitazama jamii yako. Mara nyingi mambo yanayokugusa yanatoa picha ya wapi moyo wako uliko.

Lakini pia, angalia unajitambulisha na nini. Kwa kawaida kile unachojipambanua nacho huwakilisha kile kilichomo ndani yako. Usipuuze mtaji wa utambulisho wako.

Ushauri huu nafahamu ni mfupa mgumu kumeza kwa vijana wengi ambao maamuzi yao hutegemea mahitaji ya soko la ajira.

Ingawa si vibaya kujua soko linahitaji nini, bado unahitaji kuchukua tahadhari kama anavyoeleza Bahiya Abdi, mhadhiri na mwanafunzi wa shahada ya uzamivu Chuo Kikuu cha Kikatoliki Mwenge (MWECAU):

“Epuka kusikiliza mawazo ya watu na kufanyia kazi bila kufikiri kwa kina na kusikiliza moyo wako. Usichague masomo ya kusoma kwa kuangalia upatikanaji wa ajira kwenye hicho unachosoma kwa wakati uliopo kwani soko la ajira linabadilika.” Pamoja na umuhimu wa kujitambua na kufanya maamuzi yanayozingatia wito unaojisikia ndani yako, bado kuna vikwazo vingi unavyohitaji kuvivuka.

Matakwa ya wazazi

Ufanye nini kama kile unachokitaka wewe sicho wanachokitaka wazazi wako? Ridhaa ya wazazi wako ni suala la msingi. Hawa ndio waliofanya jitihada za kukufikisha hapa unapotafakari kuchagua masomo. Heshimu hisia zao.

Nafahamu wakati mwingine wazazi wanaweza kulazimisha mtoto asome kitu kwa lengo la kukidhi matakwa yao. Hata katika mazingira unayohisi wanakutumia kutimiza ndoto zao binafsi, bado una wajibu wa kuwasikiliza.

Bahiya anasema: “Ongea na mzazi kwa heshima kumwelewesha kwa nini unataka kusoma hicho ulichochagua. Ukimheshimu mzazi wako na akaona unajua unakotaka kwenda, ni rahisi kushawishika. Kama huwezi kumshawishi, unaweza kutafuta watu unaojua wana ushawishi waongee nae.”

Ikiwa umefanya kila ulichoweza na bado wazazi hawaonekani kuelewa, pengine ni wakati wa kukubali kuzingatia maoni yao. Kumbuka wazazi wako wanaweza wasiwe na elimu kubwa lakini wameona vingi na wana uzoefu zaidi yako.

Hata katika mazingira ambayo unajua wazazi hawako sahihi, bado unayo fursa ya kufikia ndoto ulizonazo.

Namfahamu kijana mmoja aliyetaka kuwa mwandishi wa habari lakini wazazi walitaka awe daktari. Kijana huyu alilazimika kwenda kusomea udaktari kuepusha mgogoro na wazazi wake. Baada ya kumaliza udaktari, akarudi kwenye uandishi wa habari lakini safari hii akiandika zaidi habari za afya.

Ingawa kwa haraka haraka unaweza kufikiri alipoteza muda wake kusomea udaktari, lakini unaweza kuona udaktari huo ulivyomwezesha kuwa mwandishi bora kwenye eneo maalumu. Inaweza kuwa hivyo kwako. Watangulize wazazi wako, kisha jipange kufuata ndoto zako.

Hujafaulu vizuri kile ulichokitaka

Umefaulu baadhi ya masomo lakini si ‘combination’ inayokufikisha kule unakotaka kwenda, ufanyeje?

Mhadhiri Bahiya anashauri: “Kama si lazima kurudia mitihani, bado unaweza kusoma combination (tahasusi) iliyowezekana kisha huko mbele ya safari ukatafuta namna ya kwenda unakotaka kwenda.”

Huna sababu ya kuogopa. Wakati mwingine kusoma kitu tofauti na ndoto zako halisi kunaweza kukuandaa vizuri zaidi kufikia ndoto zako.

Uliza watu unaoona wamefanikiwa leo. Wengi wamepita njia ndefu tusizozifahamu. Kuna milima na mabonde. Ukiwa mvumilivu urefu wa safari ndio mwendo.

Pia, unaweza kusoma fani usiyoona umuhimu wake sasa, lakini baadaye ukagundua imekukaa vizuri kuliko ulivyodhani.

Hali ya uchumi hairuhusu

Unataka kufanya kazi fulani baada ya masomo yako lakini hali ya kiuchumi haitakuruhusu kusomea fani hiyo. Ufanyeje? Bahiya anao ushauri: “Nenda kasome kile kinachowezekana. Unaweza kusoma kitu usichokipenda sasa lakini ukishamaliza unakuwa na fursa ya kufanya kazi kwa muda. Ukiwa kwenye ajira unaweza kuwa kwenye nafasi nzuri zaidi ya kutumia kipato chako kusoma kozi unayoipenda.”

Njia nyingine ni kuchagua fani zinazopewa kipaumbele kwenye mipango ya Serikali. Unaweza kwa mfano, kusoma sayansi kwa sababu ni rahisi kupata mkopo wa utakapokuwa unajiunga na chuo kikuu.

Hata hivyo, chukua tahadhari unapofanya hivyo kwa sababu mipango ya serikali ina uwezekano wa kubadilika kukidhi mahitaji ya wakati fulani.

Kwa mfano, kwa miaka kadhaa, wanafunzi wengi wamechagua kusomea ualimu kwa sababu ya mahitaji makubwa ya walimu nchini. Bodi ya mikopo ya elimu ya juu imekuwa na sera zinazotoa kipaumbele kwa wanafunzi wa ualimu.

Hata hivyo, imefika mahali idadi ya walimu wanaosubiri ajira imezidi mahitaji yaliyopo. Walimu wengi hivi sasa wanamaliza vyuo na hawana uhakika na ajira. Katika mazingira kama haya, unaweza kuona namna gani mambo hubadilika kulingana na wakati.

Shule ya serikali au binafsi?

Umechaguliwa kusoma kwenye shule ya serikali lakini pia kuna uwezekano wa kwenda kwenye shule nzuri zaidi ya binafsi. Uende wapi?

Miaka ya nyuma tuliwashangaa wenzetu waliokwenda kusoma kwenye shule binafsi. Mazingira ya kujifunzia kwenye shule za serikali hayakuwa na tofauti kubwa na yale ya shule binafsi.

Siku hizi sio siri shule nyingi za binafsi zina mazingira bora zaidi ya kujifunzia kuliko shule za umma.

Changamoto hata hivyo, kwa mujibu wa sera za utoaji wa mikopo ya elimu ya juu zilizopo, wanafunzi waliosoma kwenye shule binafsi wanajikuta kwenye wakati mgumu.

Wakati wenzao waliotoka shule za umma wakiwa na uhakika wa mikopo hasa kama watachagua fani za kipaumbele, wao hujikuta wakilazimika kutafuta mikakati mingine ya kujisomesha.

Ikiwa una uhakika wa kupata namna nyingine ya kujisomesha kwa ngazi ya chuo kikuu, shule nzuri ya binafsi inaweza kuwa chaguo sahihi. Lakini kama unategemea mkopo wa Serikali, unahitaji kutafakari unapofikiria kuchagua kusoma kwenye shule binafsi.

Tuesday, March 20, 2018

Shule zizalishe watatua matatizo



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

Shule ni sehemu muhimu katika mustakabali wa Taifa.

Shule inachochea vipaji, vipawa na uwezo wa watu katika kukabiliana na changamoto za maisha yao katika jamii husika.

Shule ni wakala muhimu wa lugha, utamaduni, maadili, amani, umoja na kukuza uzalendo wa jamii husika.

Shule ni muhimu kama vile elimu kwa taifa ilivyo mhimili ambao huweza kujenga jukwaa imara la kudumisha upendo katika jamii kwa kujenga stadi za kutatua migogoro, kujenga umoja wa kijamii na mshikamano.

Upo umuhimu wa kuwa na elimu ya amani ambayo hulenga kuwasaidia wanafunzi kupata uwezo wa kuzuia na kutatua migogoro kwa amani inapotokea miongoni mwa watu, kati ya watu au baina ya makundi, kitaifa au kimataifa.

Malengo ya uwepo wa shule yanathibitishwa katika malengo ya elimu nchini ambayo baadhi yake ni kama haya yafuatayo:

Moja, kuelekeza na kukuza maendeleo, kuboresha haiba ya wananchi wa Tanzania, rasilimali zao na matumizi bora ya rasilimali hizo katika kuleta maendeleo ya mtu binafsi na ya kitaifa.

Mbili, kukuza upatikanaji wa fursa za kusoma, kuandika na kuhesabu na matumizi sahihi ya maarifa na stadi za kijamii, kisayansi, kiufundi, kiteknolojia, kitaalamu na aina nyingine za maarifa na ujuzi, kwa ajili ya maendeleo na kuboresha hali ya mtu na jamii.

Tatu, kukuza na kuendeleza kujiamini, kudadisi, weledi na kuheshimu utu wa mtu na haki za binadamu na kuwa tayari kufanya kazi kwa kujiendeleza na kwa maendeleo ya taifa.

Nne, kuwezesha na kupanua mawanda ya kujipatia maarifa, kuboresha na kukuza stadi za kiakili, kivitendo, uzalishaji na nyinginezo zitakiwazo katika kukidhi mabadiliko ya mahitaji kiuchumi.

Tano, kumwezesha kila raia kuelewa misingi ya Katiba ya nchi pamoja na kuthamini haki za binadamu na uraia, wajibu na majukumu yanayoendana nayo.

Sita, kukuza utashi wa kupenda na kuheshimu kazi za kujiajiri na kuajiriwa na kuboresha utendaji kazi katika sekta za uzalishaji na huduma.

Ni wajibu wa wasomi popote pale duniani kuja na majibu ya changamoto na matatizo yanayoikabili jamii yao; wanaposhindwa kufanya hivyo, wanakuwa kama wasaliti wa elimu yao na jamii. Shule ni kichocheo cha mawazo hayo yenye majibu.

Shule huanzia katika kaya, katika jamii ambayo hugusa mfumo wa elimu isiyo rasmi na yenye mtalaa usioonekana mpaka shule ambayo wengi husema huwakilisha mfumo wa elimu rasmi.

Zao bora la shule hupaswa kuonekana katika jamii kwa kuwa na watu walioelimika ambao huweza kuthubutu kuhoji mifumo kandamizi, kujiamini kusimamia ukweli ulio kweli daima na wala siyo ukweli wa kipindi fulani.

Pia, kushauri kama wataalamu wa eneo husika na huwa sehemu ya majibu ya matatizo yanayowakumba wao kama binadamu, matatizo ya jamii yao na zaidi matatizo ya ulimwengu kwa sababu nao ni sehemu yake.

Kinyume cha hayo ni wasomi kuonekana kuwa sehemu ya matatizo badala ya kuwa sehemu ya majawabu au suluhisho.

Aidha, kwa wasomi kutoona fursa mbalimbali za uzalishaji mali, ni uthibitisho wa kuwepo kwa tatizo la kuachana kwa mahitaji ya shule na mahitaji ya jamii ambapo hatari yake inawezekana jamii ikawa na wasomi ambao huishia tu kulalamika.

Uwezekano huo ni mkubwa wa kuwa na wasomi ambao hata wanapohitimu elimu ya juu, bado wanajikuta hawakidhi mahitaji ya kitaaluma yanayohitajika katika jamii na hivyo kuwalazimu kwenda tena kusoma kozi fupifupi ili kupata stadi.

Hili kwa hakika sio suala la kiafya kwa mustakabali wa nchi yetu.

Pia, jamii kujikita katika ushindani wa vyeti na ufaulu wa majaribio na mitihani mbalimbali kuliko kusisitiza katika umahiri wa stadi na maarifa na uwajibikaji; hizi ni baadhi ya changamoto zinazopaswa kujibiwa na elimu inayotolewa katika hatua mbalimbali za kielimu nchini.

Ni dhahiri shule zinapaswa kuwa kitovu cha elimu bora. Mathalani, katika karne hii ya sasa, ili kila mtu aweze kuboresha maisha yake na ya jamii yake, lazima awe na elimu.

Elimu hiyo iliyo bora ndiyo humwezesha mtu huyo kujitambua na kujimiliki yeye mwenyewe kwanza.

Pia humwezesha kuzikabili changamoto ambazo humsonga, humwezesha kuyatawala na kuyatumia mazingira yanayomzunguka ili kuboresha maisha yake na jamii kwa jumla.

Ndani ya utandawazi ambao huchagizwa na maendeleo na mabadiliko ya sayansi na teknolojia, elimu isiyotosheleza au isiyo bora, hutafsiriwa kuwa kichocheo cha umaskini na matatizo ya kimaadili na mengine mengi.

Wakati huohuo, elimu bora zaidi hupata tafsiri ya kuwa kichocheo cha maisha bora zaidi na uwajibikaji wa jamii kwa faida ya ulimwengu.

Hivyo, ili elimu iweze kuleta mabadiliko ya kweli kimaendeleo, ni lazima iwe elimu bora ambayo inalenga kumbadilisha mtu na kumwezesha kufikiri, kubuni, kujitambua, kuhoji, kudadisi, kupenda kazi, kuwa na mwenendo mwema na kuboresha afya na maisha yake binafsi na ya jamii.

Elimu ni ukombozi iwapo italenga kumpatia mtu uwezo wa kupambana na changamato zinazoikabili jamii na taifa kwa ujumla. Elimu inamjenga mtu kuwa raia makini na mzalishaji ndani ya nchi yake.

Ni vema mitalaa ya elimu na mafunzo katika ngazi mbalimbali za elimu, ikaendelea kuandaliwa kwa kuzingatia haki na kujenga Taifa lenye amani na utulivu.

Hii ni kwa sababu ubora wa elimu na mafunzo, unatokana na ubora wa mitalaa iliyopo, umahiri wa watekelezaji wa mitalaa hiyo, uongozi, usimamiaji, mazingira ya kutolea elimu na mafunzo, tathmini na rasilimali zilizopo.

Hivyo, jamii ya wasomi haina budi kuja na majibu ya changamoto mbalimbali zinazolikabili taifa na dunia kwa ujumla.

Hili litawezekana tu kwa shule kuwa sehemu ya kutengeneza wasomi wenye upeo na umahiri wa kutatua matatizo yaliyopo, yajayo na ambayo hayajawahi kuwepo.

Tuesday, March 20, 2018

Muktadha wa mawasiliano na athari zake

 

Uandishi ni taaluma kama zilivyo taaluma nyingine. Kazi rasmi zina namna yake ya kuandikwa.

Uandishi ulio rasmi hauna budi kuzingatia taratibu zote za uandishi na muundo maalumu wa andiko linaloshughulikiwa.

Kwa upande mwingine, uandishi au mawasiliano yasiyo rasmi yana namna zake za kufanyika pia. Marafiki huweza kuwasiliana kwa namna waonayo inafaa bila kuzingatia urasmi huo.

Lengo la makala haya ni kutaka kuweka bayana kuhusu umuhimu wa uandishi na mawasiliano rasmi, kwa namna ya pekee katika lugha yetu adhimu ya Kiswahili. Siku za hivi karibuni kumekuwa na tatizo kubwa, hususan miongoni mwa vijana kuhusu namna ya kuwasiliana. Wengi wanashindwa kutofautisha aina za mawasiliano wanayoyafanya ikiwa ni rasmi au sivyo.

Mathalani, wapo baadhi ya watu wanapoandika barua za kuomba kazi sehemu mbalimbali, hutumia lugha isiyo rasmi katika muktadha huo rasmi. Katika semina moja iliyohusiana na masuala ya uandishi, mtoa mada alitoa mfano huu:

“...watu siku hizi hawajui kuandika. Nikiwa nakaimu ofisi niliwahi kupokea barua ya mtu akiomba kazi iliyoanza hivi, ‘Mkurugenzi mpenzi sana endapo utanipa kazi hii nita...’” Maneno yaliyotumiwa ni ya Kiswahili fasaha lakini hayakutumika katika muktadha mwafaka.

Msamiati ‘mpenzi’ hauendani na barua za kikazi na pengine unaibua dhana tofauti kabisa katika maombi ya aina hiyo.

Siku za hivi karibuni kumezuka mtindo mwingine wa uandishi wa kuchanganya herufi na tarakimu. Wapo baadhi ya watu ambao hata wanapowasiliana na wazazi wao, wakubwa wao wa kazi na watu wengine waliowazidi umri, hutumia namna hiyo ya mawasiliano ambayo hadi sasa si rasmi.

Kwa mfano, mfanyakazi anaweza kumwandikia mkubwa wake wa kazi ujumbe huu: “Nipo Muhi2, nimelazwa 10a naomba ruhusa” yaani Muhi2 akimaanisha hospitali ya ‘Muhimbili’ na 10a akimaanisha ‘tena’.

Kama ilivyokwishasemwa awali, uandishi huo si rasmi na si wengi wanaoufahamu na kuupenda. Aidha, kwa kuwa uandishi wa namna hiyo hautambuliki katika mazingira rasmi, haufai hata kutunzwa katika kumbukumbu za kiofisi.

Kwa hivyo, aombaye ruhusa kwa msimamizi wake wa kazi anayejua umuhimu wa mawasiliano katika sehemu za kazi kwa namna hiyo, huenda hatajibiwa au kuhitajika atumie lugha rasmi na fasaha ili aweze kueleweka na kusaidiwa.

Kila wakati, mtumiaji wa lugha anapaswa kuangalia mtu anayewasiliana naye. Ikiwa ni rafiki wa kundi rika, mawasiliano huweza kufanyika kwa namna marafiki hao waonavyo inafaa.

Kwa sababu hiyo, mtu afanyaye mawasiliano awe makini mara zote, ajiulize anawasiliana na nani na kwa nini. Kwa kuzingatia hilo ataweza kuwasiliana kwa namna mwafaka. Vijana wanapaswa kuwa makini na suala hili kwa kuwa ndio wahusika wakubwa. Ikiwa mawasiliano unayoyafanya yanahusiana na masuala rasmi ya kazi na mengineyo, tumia msamiati rasmi na fasaha wa Kiswahili. Kabla ya kutuma barua au ujumbe rasmi, ni vyema kumwomba mtu mwingine unayemwamini asome na kutoa marekebisho ikibidi.

Kutofanya hivyo ni kujikosesha fursa au haki ambayo mmoja anastahili kupata kwani ujumbe usio rasmi aghalabu hupuuzwa katika sehemu rasmi.

Ni muhimu kufanya maandalizi kabla ya kufanya mawasiliano rasmi. Msamiati mwafaka utumike, katika muundo unaotambulika wa mawasiliano yanayoshughulikiwa.

Tuesday, March 13, 2018

Kajunguti; Shule inayovutwa kwenda mkiani

 

By Phinias Bashaya, Mwananchi pbashaya@mwananchi.co.tz

Unaweza kuwanyooshea kidole upendavyo walimu wa Shule ya Msingi Kajunguti, kwa matokeo mabaya ya kila mwaka kwa wahitimu wa darasa la saba.

Hata hivyo, utafanya hivyo kama hujui siri iliyopo nyuma yake.

Shule hii ambayo imewahi kushika mkia kwa matokeo ya darasa la saba mwaka 2015 kati ya shule 100 moja za wilaya hiyo, wakati huu inatajwa kuchangia kuporomoka kwa nafasi ya wilaya kitaifa.

Matokeo ya mtihani wa darasa la saba mwaka 2017 yanaonyesha kuwa shule hiyo ilikuwa nafasi ya 62 kati ya 65 ikiwa na wanafunzi 17 waliofanya mtihani na ngazi ya mkoa kuwa nafasi ya 405 kati ya shule 435.

Ni shule yenye wanafunzi wanaowakilisha kundi la wenzao wanaopambana na vikwazo kwenye maisha yao ya kusaka elimu.Ukosefu wa viatu miguuni unaonyesha taswira ya familia wanazotoka.

Ni ghala la mazao

Shule hii iliyozungukwa na pori ilianza kwa muda mwaka 1994, kwa ajili ya kuwasaidia watoto wa wafanyakazi wa mashamba ya mradi wa ‘Kajunguti Settlement’uliokuwa chini ya Kanisa la Kiinjili la Kilutheri Tanzania.

Majengo yanayotumika kama vyumba vya madarasa ilikuwa ni maeneo ya kuhifadhia mazao yaliyovunwa kwenye mradi huo, uliokuwa na lengo pia la kuwasaidia wananchi wasio na ardhi.

Huu ndio ulikuwa mwanzo wa kijiji kimoja cha Mushasha kuwa na shule mbili za msingi.Baada ya mradi kufungwa, majengo yaliendelea kutumiwa na wanafunzi wanaotoka vijiji jirani.

Kuna walimu wanne wanaoishi kwenye mazingira ya shule.Kila familia imepewa chumba kimoja kimoja ambavyo vilikuwa vinatumiwa na wasimamizi wa mradi huo uliohusisha pia kilimo cha miti.

Hakuna masomo wakati wa masika

Wakati wa mvua kubwa njia zote hufungwa na maji na wakati huo hakuna mwanafunzi ambaye hufika shuleni kuhudhuria masomo,ingawa walimu kwa kiwango fulani wanaweza kupambana na hali hiyo.

Wanafunzi wa shule ya msingi Kajunguti hutembea kwa wastani wa kilometa 10 kwenda shuleni.Wanakatiza kwenye mapori na mabonde yenye maji ambayo wakati wa mvua hutishia zaidi usalama wao.

Ni shule yenye wanafunzi 260 wanaotumia vyumba pungufu vya madarasa huku wa kike wakifikia 131na walimu saba ambapo eneo hili linaonekana kama kisiwa kutokana na kuwa mbali na makazi ya watu.

Hakuna vitabu

Suala la ukosefu wa vitabu ni kikwazo kingine kikubwa kwenye safari ya maisha ya kielimu kwa wanafunzi wa shule ya msingi Kajunguti ambao hawana vitabu vya kiada na ziada.

Hakuna maajabu yoyote ya ufaulu mzuri yanayotarajiwa kufanywa na wanafunzi wanaojiandaa kuhitimu darasa la saba mwaka 2018,kwa kuwa mpaka sasa walimu hawana vitabu vya mtalaa mpya.

Mwalimu Petronida Rugeyasira anasema juhudi zao zinatatizwa na vikwazo vingi kwa kuwa hata madarasa ya mitihani ambayo ni darasa la nne na saba hayafundishwi kwa kutumia mitalaa mipya inayotakiwa.

‘’Wanafunzi wanatakiwa kuandaliwa lakini hata kwa madarasa ya mitihani bado hatujapata vitabu vya mitalaa mipya.

Tunatakiwa tuwe na vitabu vya kufundishia na vile vya ziada kwa ajili ya kufanya rejea’’anasema Petronida.

Mwalimu Daud Kyeya anasema yeye anafundisha masomo ya Kiswahili, Hesabu na Sayansi na Jiografia.

Anasema kwa darasa la saba anakofundisha Jiografia, anatumia kitabu kimoja pekee huku akilazimika kuandika ubaoni ili wanafunzi wanukuu.

Shutuma kwa wazazi

Madai ya wazazi kushawishi watoto wao wasifanye vizuri kwenye vyumba vya mitihani ya kuhitimu darasa la saba, ndiyo jambo kubwa zaidi linalohusishwa na matokeo mabaya ya ufaulu wa kila mwaka.

Malalamiko haya yapo kwenye vinywa vya walimu,viongozi wa kijiji na hata wanafunzi wenyewe waliowahi kukiri mbele ya kamati ya shule kuwa walishawishiwa na wazazi wao.

Mwenyekiti wa kamati ya shule Majidu Haruna anasema tatizo hilo linachangiwa na mtazamo wa wazazi waliokata tamaa baada ya kuona wanafunzi waliotangulia kwenda sekondari wakiishia njiani bila kuhitimu.

‘’Wazazi wengi wanakata tamaa kwa kuona wanafunzi wengine waliokwenda sekondari wakishindwa kufikia malengo wanapoacha shule wakiwa sekondari, mzazi anakuwa na hofu ya kufungwa na kuona bora mtoto asifaulu’’anasema Haruna

Akiongea kwa niaba ya wazazi anasema kuna wanafunzi wengi safari yao imeishia kidato cha pili, kwa sababu mbalimbali na baadaye wazazi kutiwa msukosuko jambo linalowajengea hofu.

Mwalimu mkuu wa shule ya msingi Kajunguti Daud Kyeya anasema kilichowashtua zaidi ni kuona wanafunzi waliokuwa wanashika nafasi za kwanza darasani na kutegemewa kufaulu wakishika mkia.

Anabainisha wanafunzi hao walifuatiliwa na kuhojiwa na kukiri kushawishiwa, ingawa baada ya wazazi kuitwa mbele ya kamati ya shule walikana shutuma hizo wakidai kusingiziwa.

Suala la juhudi za wanafunzi kuhujumiwa na wazazi wao wakati wa mtihani wa kuhitimu pia linabainishwa na mwenyekiti wa kijiji cha Mushasha Geofrey Katenanila anayesema ni changamoto inayochangia matokeo mabaya.

Anasema kuwa uongozi wa kijiji unatambua kuwa unatumia majengo ya kukodi ndiyo sababu imekuwa vingumu kuendeleza eneo hilo kwa kuweka majengo mapya na tayari wanasaka eneo rafiki la kuhamishia shule hiyo.

Ofisa elimu wa shule za msingi wilayani humo, Linda Marandu hakutaka kutoa ufafanuzi kuhusu changamoto zinazoikabili shule hiyo kwa njia ya simu na badala yake kutaka afuatwe ofisni.

Ni eneo la uwanja wa ndege

Shule ya msingi Kajunguti iko eneo tambarare la Omukajunguti ambalo shughuli za kibinadamu zilizuiwa zaidi ya miaka 10 iliyopita kwa ajili ya maandalizi ya ujenzi wa kiwanja kikubwa cha ndege.

Hata hivyo zuio hilo liliondolewa mwaka jana mwishoni na Rais John Magufuli alipokuwa anazindua kiwanja cha ndege cha Bukoba, kwa kusema shughuli ziendelee na kuwa Serikali haiko tayari kulipa fidia ya zaidi ya 9 bilioni na bora zipelekwe kwenye kazi nyingine za maendeleo.

Kwa kuwa shughuli za kilimo zimeruhusiwa kuendelea baada ya miaka michache ijayo shule ya msingi Kajunguti inategemewa kuwa gizani zaidi ikizungukwa na miti.

Kwa kuwa shughuli za kilimo zimeruhusiwa kuendelea baada ya miaka michache ijayo shule ya msingi Kajunguti inategemewa kuwa gizani zaidi ikizungukwa na miti.


Tuesday, March 13, 2018

Nyerere na wajibu wa watoto kifasihi

 

By Erasto Duwe

Mwalimu Julius Nyerere, licha ya kwamba alikuwa na majukumu makubwa ya uongozi kitaifa na kimataifa, kwa upande wa utamaduni anajipambanua kuwa mpenzi kindakindaki na mwalimu wa fasihi ya Kiswahili.

Hilo linajidhihirisha kupitia kazi zake mbalimbali za kifasihi alizoandika n ahata hotuba.

Mwaka 1964 wakati wa kusherehekea miaka 10 tangu kuanzishwa kwa chama cha TANU, Mwalimu Nyerere alitoa hotuba iliyokuwa na ujumbe mahususi kwa watoto wa Tanzania.

Pamoja na kuwasisitiza kusoma kwa bidii, Mwalimu Nyerere alitoa ujumbe mzito wa kizalendo kwa watoto unaohusiana na fasihi.

Alisema: “...watoto wote wanaosoma shuleni na wale wasiokuwa na bahati hiyo, yawapasa kujifunza kazi za asili za wazee wetu. Mjifunze kwa wazee wenu na babu zenu hadithi, mashairi na historia ya watu wetu maana mambo mengi sana hayakuandikwa vitabuni na kama hamkuyajua basi yatasahaulika.”

Aliongeza: “Hadithi hizi ni sehemu ya urithi wetu, ni lazima mzijue na kuwafundisha wengine pia wazijue zisisahaulike kizazi hata kizazi.”

Kauli hiyo ya Mwalimu Nyerere inahusu moja kwa moja fasihi ya Kiswahili, yaani fasihi simulizi na fasihi andishi.

Kwa maelezo ya Mwalimu, vipengele hivyo vya kifasihi vinabeba tunu kubwa za maisha ya wanajamii. Mathalani, katika hadithi kuna historia, maadili, elimu, mafunzo na maonyo mbalimbali. Kwa watoto, usimulizi wa hadithi una umuhimu mkubwa na athari chanya katika maisha yao.

Mashairi, halikadhalika, yana dhima kubwa katika uelewa, maendeleo, ustawi na makuzi ya watoto.

Kwa kuwa mengi yaliyokuwa yakitolewa na wazee wetu kwa njia ya masimulizi hayakuwa yakiandikwa, njia kubwa na rahisi ya kuyarithisha ilikuwa ni kwa mapokeo kwa wakati huo yaani kurithishwa kutokana na masimulizi ya wazee. Mwalimu aliwasisitiza watoto kupata urithi huo kutoka kwa wazee wao.

Licha ya kusisitiza ushairi na hadithi, katika hotuba yake hiyo, Mwalimu aliendelea kueleza: “...yawabidi kujifunza michezo yetu ya Kiafrika, pamoja na kupiga ngoma na kuimba.”

Aliongeza:, “Vitu hivi ndivyo tunavyoweza kujivunia, na tunapokutana na watoto wa nchi zingine ambao hutaka kutufundisha namna wao wanavyocheza ngoma za kikwao, basi nasi pia tuweze kuwaonyesha michezo yetu.”

Katika nukuu hiyo, Mwalimu anaendelea kuzungumzia fasihi. Anataja ‘ngoma’ ambacho ni kipengele cha sanaa za maonyesho na nyimbo yaani ushairi.

Kwa maoni yetu, Mwalimu Nyerere aliona mbali. Fauka ya mapenzi makubwa aliyokuwa nayo katika fasihi ya Kiswahili, vipengele anavyovitaja vinabeba tunu ya uzalendo ndani yake. Anaposisitiza kupenda hadithi, nyimbo, mashairi na ngoma anatufundisha kuthamini utamaduni wetu.

Kwa kuwa utamaduni ndiyo maisha, tunapaswa kuvithamini vyetu na kujitambulisha kupitia vipengele hivyo vya utamaduni wetu. Mtu asiye na utamaduni wake hata kama akiwa kwenye nchi yake, hana tofauti na mtumwa.

Kwa hotuba hii ya Baba yetu wa Taifa, watoto wapende kujifunza kazi za kifasihi kutoka kwa wakubwa wao. Wasipuuze kwa kuwa kazi hizo zina mchango mkubwa katika makuzi yao.

Wazazi, wazee na jamii kwa jumla waone umuhimu mkubwa wa kuwarithisha watoto masimulizi pokezi kama vile hadithi.

Jamii na taasisi zake zienzi ngoma, nyimbo, mashairi na kazi nyingine za kifasihi kutokana na umuhimu wake katika maendeleo ya watoto na jamii kwa jumla.

Hotuba hii ya Mwalimu, itukumbushe kuwa kila mwanajamii ana wajibu wa kufanya katika kuienzi fasihi ya Kiswahili.


Tuesday, March 13, 2018

Ni aibu kuwa na shule pasipo vyoo

Hivi ndivyo hali ilivyo katika shule nyingi

Hivi ndivyo hali ilivyo katika shule nyingi nchini. Uhaba mkubwa wa matundu ya vyoo unazikabili shule. Picha ya Maktaba  

By Mwandishi Wetu, Mwananchi

Vyoo ni moja ya mahitaji muhimu katika maisha ya binadamu kama ilivyo chakula.

Kama tunavyokitazama chakula, iko haja pia ya kuvipa umuhimu vyoo katika mazingira yoyote ya binadamu.

Kwa wale wenye uzoefu na ujenzi watakubaliana na ukweli kuwa, hata kabla ya kuanza kujenga nyumba, moja ya mahitaji ya msingi ni kuwa na tundu au matundu ya vyoo kwenye eneo la ujenzi kwa minajili ya kuwasitiri wajenzi.

Hata hivyo, hali iko tofauti katika ujenzi wa baadhi ya shule nchini. Si jambo geni kusikia shule imefungwa kwa kipindi kisichojulikana kutokana na ukosefu wa matundu ya vyoo.

Licha ya changamoto hii kuripotiwa katika vyombo mbalimbali vya habari, bado inachukuliwa kama jambo lisilo na umuhimu.

Kwa mujibu wa miongozo ya Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia, tundu moja la choo linapaswa kutumiwa na wastani wa wanafunzi wasichana 20; na kwa upande wa wanafunzi wavulana, tundu moja la choo linapaswa kutumiwa na wanafunzi 25.

Lakini takwimu za elimumsingi mwaka 2013 zilionyesha kuwa, tundu moja la choo linatumiwa na wanafunzi wasichana 51 badala ya 20 na kwa upande wa wavulana tundu moja linatumiwa na wanafunzi 53 badala ya 25.

Kwa mujibu wa takwimu hizo kwa mwaka 2016, Mkoa wa Geita ndio ulioongoza kwa kuwa na uhaba mkubwa wa matundu ya vyoo.

Mikoa ya Kilimanjaro na Iringa pekee ndio mikoa iliyoonekana kuwa na afadhali katika idadi ya matundu ya choo, huku kiwango cha watumiaji ikikikaribia kile kilichowekwa na Serikali yaani tundu moja la choo kutumiwa na wasichana 20 na 25 kwa wavulana

Pamoja na takwimu hizi, bado tatizo ni kubwa zaidi kwani baadhi ya shule tundu moja la choo hutumiwa na wanafunzi zaidi ya 200 na shule nyingine hazina vyoo kabisa. Kwa mujibu wa takwimu hizo, kuna upungufu wa matundu ya vyoo kwa asilimia nyingi katika shule za msingi hapa nchini.

Kuongezeaka kwa idadi ya shule pamoja na wanafunzi wanaoandikishwa katika shule za msingi, ni moja ya mafanikio makubwa katika sekta ya elimu.

Lakini mafanikio haya yamesababisha uhaba mkubwa wa miundombinu ya shule hasa matundu ya vyoo.

Hivi karibuni nilitembelea baadhi ya shule katika wilaya kadhaa hapa nchini. Kimsingi changamoto hii ni kubwa kuliko tunavyofikiri, kwani imesababisha hata baadhi ya wanafunzi, hasa wasichana kuwa watoro kutokana na kukosekana kwa mazingira rafiki ya kujisitiri.

Katika shule nilizopita na kuzungumza na walimu pamoja na wanafunzi, vyoo vilivyopo vinahatarisha afya na hata maisha yao.

Vyoo vingi vilivyopo ni chakavu na havikidhi mahitaji halisi ya wanafunzi. Aidha, kutokana na uhaba mkubwa na uchavu wa vyoo hivyo, wanafunzi wengi hujisaidia vichakani au kwenye mashamba yaliyopo karibu na shule hali ambayo ni hatarishi kiafya.

Lakini pia changamoto hii inawaathiri zaidi wanafunzi wa kike hasa wale ambao walishafikia umri wa kuvunja ungo, wanaohitaji mazingira safi kujisitiri hasa wanapokuwa katika siku zao.

Inasikitisha zaidi pale ambapo hata walimu wanalalamika kukosekana kwa matundu ya vyoo ya kukidhi mahitaji yao. Hali hii inawafanya baadhi ya walimu kutumia vyoo vile vile vibovu wanavyotumia wanafunzi wao.

Madhara ya kukokuwa na matundu ya vyoo shuleni ni makubwa kuliko tunavyodhani. Walimu na wanafunzi niliozungumza nao walieleza uwepo wa magonjwa ya mlipuko kama vile; kuharisha, kutapika, minyoo na kudhoofu kwa afya za wanafunzi hasa wa madarasa ya awali, la kwanza na la pili kwani na wao hutumia vyoo hivyo hivyo vibovu.

“ Watoto kama wa darasa la awali, la kwanza na la pili,wanajisaidia huku wameshika chini. Kila siku watoto wasiopungua nane wanaugua na tunawaruhusu kwenda nyumbani, na wakienda nyumbani si wote wanaopelekwa hospitali,’’ alinieleza mwalimu mmoja.

Ukosefu ama uhaba wa vyoo, ni changamoto inayoonekana ya kawaida, lakini ni moja ya vikwazo vinavyochangia kushuka kwa uelewa wa wanafunzi darasani sambamba na ufaulu katika mazoezi na mitihani mbalimbali.

Ni dhahiri kuwa mtu anapokuwa amebanwa na haja kubwa au ndogo hawezi kutulia na kuzingatia katika kile anachokifanya.

Shime kwa Serikali, wananchi na wadau mbalimbali wa maendeleo, muda umefika sasa wa kuitatua changamoto hii kwa vitendo.

Kama ambavyo tumeweza kuunganisha nguvu zetu katika ujenzi wa maabara kwa shule za sekondari, nguvu hiyo pia itumike katika kuhamasisha ujenzi wa miundombinu ya vyoo, tukianzia na shule za msingi ambako kuna upungufu mkubwa.

Ni aibu kungoja vyoo vya muda vilivyopo vititie au visababishe maafa kwa watoto wetu ndipo tuchukue hatua.Hakuna muujiza wowote unaoweza kuleta mabadiliko kwenye elimu yetu.


Tuesday, March 13, 2018

JICHO LA MWALIMU : Hofu humkosesha mwanafunzi kujiamini



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

By Joseph Chikaka

Hakuna jambo baya na linaloweza kumtesa binadamu kama kukubali kutawaliwa na hofu.

Hofu ni kitu kibaya na inaweza kuua haraka na kwa wingi kuliko silaha yoyote ile.

Wapo watu wenye hofu na kila kitu wanachokifanya. Kwa mfano, utakuta watu hao wakiwa na hofu na vyakula wanavyokula, wakiwa na hofu na vinywaji wanavyotumia, wakiwa na hofu na mazingira wanayoishi.

Pia, wana hofu na vyombo vya usafiri na vyombo vya kupikia wanavyotumia. Wana hofu hata na nyumba za ibada wanazohudhuria na wakati mwingine wakiwa na hofu hata na watu walio karibu nao.

Wanafunzi nao wakiwa shuleni hugubikwa na hofu kama hizo ambazo kama walimu, walezi na wazazi hawatakuwa na macho ya kuzibaini, zinaweza kusababisha kutofikiwa kwa matokeo chanya yaliyotarajiwa.

Mathalani, wanafunzi wengi wamekuwa na hofu zifuatazo hasa kipindi kinachoelekea mitihani yao;

Hofu ya aina ya maswali watakayoulizwa, hofu ya siku yenyewe ya mtihani, hofu ya kukosa maswali anayoyajua na asiyoyajua kana kwamba kukosea katika kujifunza ni dhambi.

Pia, hofu ya kuonekana hawafahamu, hofu ya akiwa katika siku zake pengine na mazingira yasiyokuwa rafiki kwa wasichana; hofu ya fimbo kutoka kwa walimu au wazazi, hofu ya kuogopa kuchekwa na wenzake au walimu na zaidi hofu ya kulaumiwa.

Wanafunzi hawa waliojawa hofu hushindwa kuwa na utulivu wakati wa kujisomea na wakati mwingine kushindwa kufuatilia masomo kwa usahihi, hivyo kufanya mambo wasiyopenda kuyafanya.

Kwa mfano, Jajuja ni mwanafunzi ambaye alikuwa na hofu kubwa kila alipoingia mwalimu wa somo fulani. Hii ni kwa sababu mwalimu huyo hakuwa na kawaida ya kusema lini atatoa jaribio ambalo atarekodi alama zake.

Aliweza kufundisha na zikasalia dakika 10 anatoa jaribio la haraka haraka katika vitu alivyofundisha ama ambavyo hata bado hajafundisha. Bahati mbaya kila akitoa jaribio fupi la papo kwa papo, Jajuja huwa hayuko vizuri.

Hujawa hofu mpaka kijasho chembamba kinamtoka. Ilifika kipindi Jajuja alifurahi akisikia siku hiyo mwalimu hatoweza kufika darasani. Hii yote ilisababishwa na hofu.

Hofu kwa wanafunzi haichagui darasa; inaweza kuanzia shule ya awali, msingi, sekondari mpaka chuo. Katika elimu ya juu wakati mwingine hofu hukua zaidi na kuwa hatari, kwani wengine huhofia kufanya mtihani wa kurudia tena kozi aliyoishindwa. Wengine huhofia watakaposhindwa kufaulu tena kwa mara nyingine, watapaswa kulibeba tena somo hilo katika mwaka mwingine unaofuata.

Hofu hizi zote za mchakamchaka wa ratiba, uhusiano na nyingine, huwapa wanafunzi wakati mgumu wakiwa shuleni.

Hofu hiyohiyo ikizoeleka na kujijenga, huharibu mitazamo ya mwanafunzi kiasi cha kumwandama kijana huyo hata katika shughuli zake za kijamii, kiuhusiano na kiimani.

Hivyo, jamii haina budi kuona inajenga matumaini na kujiamini kwa wanafunzi kwa kuwapa nafasi ya kuwasikiliza na kuondoa mazingira ya changamoto zinazo onekana.

Baadhi ya mambo yanayoweza kumsaidia mwanafunzi kuondokana na hisia za hofu darasani na shuleni ni kama haya:

Moja, kuwa na ratiba binafsi ya kujifunza. Ratiba hii isiishie tu kuwapo bali iheshimiwe kwa kufuatwa na kutekelezwa.

Mbili, kupata muda wa kupumzika. Mchakamchaka wa masomo na vipindi darasani na kazi za nyumbani husababisha mwanafunzi kukosa raha ya mazingira ya shule. Ni wajibu kwa mwanafunzi kupumzika kabla hajaendelea na ratiba nyingine.

Tatu, kuzungumza changamoto zinazomkabili. Kama kuna somo mwanafunzi hajalielewa ni vema akauliza kwa wenzake na pia kwa mwalimu husika ili aweze kuona namna anavyoweza kumsaidia.

Nne, kupanga vema malengo yake. Malengo ya kimasomo ya siku, wiki, mwezi na muhula ni vema yakapangwa na kutekelezwa vema na wakati mwingine kuyapunguza na kuanza kutekeleza yale yanayohitaji muda mfupi kabla ya yale ya muda mrefu na ya kudumu.

Tano, kuchukua hatua kwa ngazi kwa ngazi kwa mfuatano maalumu wakati wa kukabiliana na changamoto za masomo na maisha.

Sita, kuwa na mazoea ya kufanya mazoezi ya viungo. Mwili wenye mazoezi huwa uko tayari kupambana na kuketi katika dawati kwa hadi saa nne. Hivyo mazoezi yanahitajika ili kufanya mifumo na viungo mbalimbali vya mwili kufanya kazi yake vema na ipasavyo.

Saba, kuwa na mtazamo chanya juu ya masomo na changamoto zinazojitokeza kuwa zitaweza kupatiwa ufumbuzi. Kipindi cha majaribio ya mitihani ni vema mwanafunzi akajifunza kukuza staha au kujiamini kwake kuliko kuwa na mawazo hasi yanayoshusha morali na kujiamini.

Nane, kuepuka matumizi ya vilevi kama pombe, madawa ya kulevya na uvutaji wa sigara ama bangi. Vitu hivi hutengeneza utegemezi na kushusha kiwango chao cha kutafakari na kuona mambo.

Jamii ina nafasi kubwa pia ya kuweza kuwasaidia wanafunzi dhidi ya maisha ya hisia za hofu, kwa kuwaamini kuwa wanaweza na kuwasaidia kutatua matatizo yanayoweza kuwasababishia wasijifunze vema.

Jamii itambue vipawa vyao na kuviendeleza. Kwa sababu wanafunzi hutofautiana katika uwezo wa kujifunza, kukumbuka na kuchanganua masuala mbalimbali wanayojifunza.

Wengine huchukua muda mfupi kuelewa mambo na wengine hupaswa kurudiarudia yale wanayojifunza ili waweze kupata mantiki yake. Hivyo, walimu na wazazi watambue hilo na kuwasaidia wanafunzi kulingana na uwezo wao na vipaji vyao.

Wapo walimu ambao wao binafsi wana uwezo mkubwa wa kuchanganua mambo, hivyo wasipore nafasi ya mwanafunzi kukosea na kuona ni dhambi, bali waichukulie kuwa ni sehemu ya kujifunza.


Tuesday, March 13, 2018

Mbinu za kuhusianisha masomo na kazi uipendayo



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Katika makala yaliyopita tulijifunza mambo kadhaa yanayoweza kuwa msaada unapofikiria ukasome nini kwa masomo ya kidato cha tano.

Mambo haya yalikuwa, mosi, unataka kufanya nini kwa siku za mbele? Pili, uwezo wako uko kwenye eneo lipi?

Ingawa maswali haya yanaweza kuonekana kuwa ni mepesi, mara nyingi yanahitaji msaada wa karibu kuyajibu kwa ufasaha kulingana na mazingira uliyonayo.

Wakati mwingine kile unachokiweza sicho unachotaka kukifanya na sicho unachojitambulisha nacho.

Mathalani, unaweza kucheza mpira wa kikapu. Muda wako wa ziada unapenda kuutumia kucheza mpira wa kikapu. Lakini unapotafakari kile unachotaka kukifanya kwa siku za mbele, hujioni ukicheza mpira wa kikapu ingawa unaona fahari kuwa mchezaji wa mpira wa kikapu.

Hapa kuna mawili. Inawezekana huna uhakika na kile unachokipenda kwa dhati au pengine umeathirika na matarajio ya jamii.

Wakati mwingine unaweza kumezwa na kile unachoamini kinahitajika kiasi kwamba unapuuzia kile ulichonacho ndani yako.

Lakini pia wapo wengine wanaomezwa na mwelekeo au mtazamo wa walio wengi. Hawa ni wale wanaosoma fani fulani kwa kuwa ndiyo inayokimbiliwa na watu wengi.

Wakati nasoma, nilikuwa mchoraji maarufu. Lakini nilipokuwa nikitafakari nikasome nini baadaye fani ya uchoraji haikuwa inanijia kichwani.

Maana yake ni kwamba wakati mwingine kuna vitu unaweza kuwa unavipenda lakini visitoshe kuwa utambulisho wako. Ndio maana unahitaji kutafakari swali la nne ambalo ni:

Mahitaji ya soko la ajira

Kisaikolojia mafanikio ya mtu kazini yanategemea namna anavyoweza kuhusianisha wito alionao ndani yake na mahitaji halisi katika jamii anamoishi.

Kwa msingi huo, wanasihi wa masuala ya kazi husisitiza mtu kuanzia ndani yake kwanza atambue kwa hakika yeye ni nani kabla hajatoka nje kuona nini kinahitajika na jamii.

Faida mojawapo ya kujitambua nini unacho ndani yako, ni kuwa na uwezo mkubwa zaidi wa kubadilisha mazingira yako bila kutegemea mwelekeo wa hali nyingine usizo na uwezo nazo.

Chukulia mtu aliyesomea teknolojia ya mawasiliano kwa sababu hicho ndicho anachokiweza na kukipenda.

Mtu huyu hahitaji kuajiriwa kama mhandisi ili aendeshe maisha yake. Ile tu kusoma kitu kilichoanzia ndani yake, anajiweka kwenye nafasi kubwa ya kuwa mbunifu na kujiajiri kuliko mwenzake aliyesomea kitukile kile lakini kwa kutumia kigezo cha soko la ajira.

Ukifuatilia historia ya watu wengi wenye mafanikio makubwa, unaweza kuona mara nyingi wanakuwa ni wale waliosomea mambo yaliyoanzia ndani yao na wakatengeneza mfumo wa kutatua changamoto zilizopo katika jamii. Hawa ndio wajasiriamali wakubwa.

Hata hivyo, si kila mmoja anaweza kufanikiwa kwa njia hii kwa sababu mara nyingi utalazimika kujiajiri.

Ndio maana tunasema kulingana na malengo uliyonayo, ni vyema kufikiri namna unavyoweza kusoma kitu kinachohitajika kwenye jamii ili umuhimu wako uonekane kirahisi baada ya masomo yako.

Kama unalenga kujiajiri, somea fani zinazokujengea ujuzi wa moja kwa moja wa kufanya vitu kulingana na eneo lako la utaalamu.

Epuka kusoma fani zinazokupa uelewa wa jumla tu usioweza kuutumia kutatua changamoto halisi.

Pia, kama unahitaji kuajiriwa epuka kusoma vitu kwa sababu tu unavipenda, lakini baadaye visiongeze thamani yako kwenye soko la ajira. Hapa nazungumzia umuhimu wa kujua mahitaji ya soko la ajira.

Katika hicho unachotamani ukakisomee siku moja, fikiria namna kitakavyokuwezesha kuongeza ushindani wako kwenye soko la ajira.

Fikiria idadi ya watu waliosomea fani hiyo na linganisha na nafasi za kazi zilizopo.

Nikupe mfano. Inawezekana unapenda falsafa. Jiulize, watu wangapi huajiriwa moja kwa moja kama wanafalsafa? Kama unataka kusomea sayansi ya siasa, jiulize, kuna idadi gani ya watu waliosomea sayansi ya siasa na uhusiano wa kimataifa ukilinganisha na nafasi zilizopo? Je, unaweza kujiajiri kwa kusomea sayansi ya siasa?

Pamoja na hayo, unapofikiria soko la ajira, ni muhimu kuwa mwangalifu. Soko la ajira lina tabia ya kubadilika kulingana na mahitaji ya jamii.

Kinachohitajika leo, kinaweza kisihitajike kesho.

Husianisha masomo yako na kazi

Mpaka hapo nimekupa maelezo ya jumla yanayokusaidia kubaini unataka kufanya nini.

Naelewa si kazi nyepesi ndio maana tunashauri uwasiliane na mnasihi wa masuala ya kazi akusaidie kukupa taarifa zinazolingana na mazingira yako.

Baada ya kujua unataka kufanya nini hatua inayofuata ni kuhusianisha kazi uitakayo na masomo utakayochagua.

Kama kwa mfano, umeamua kwenda kwenye fani za afya, yaani udaktari, uuguzi, ufamasia, maabara, basi unahitaji kupitia njia ya Fizikia, Biolojia na Kemia (PCB) kwa kidato cha tano na sita.

Jiografia ikiambatana na masomo ya Biolojia na Kemia (CBG), uelekeo wako unakuwa kwenye misitu, hifadhi za wanyama, sayansi kilimo, masuala ya chakula na fani zinazofanana na hizo.

Ikiwa unataka kufanya kazi za uhandisi wa mitambo, ujenzi, kompyuta, umeme na teknolojia za aina mbalimbali, angalia uwezekano wa kusoma masomo ya Fizikia, Kemia na Hisabati (PCM).

Ukiweka Jiografia kwenye Fizikia na Hisabati (PGM) uelekeo wako unakuwa kwenye fani za ubunifu wa majengo, sayansi za miamba na urubani ingawa pia bado unakuwa na nafasi ya kufanya fani zinazohusiana na teknolojia.

Inawezekana pia umebaini uelekeo wako ni stadi za jamii. Kwa mfano, kama unalenga kuwa mwandishi wa habari, mwanasheria, mtaalamu wa maendeleo ya jamii, lugha, ni vyema ukasoma masomo ya Kiswahili, Kiingereza, Kifaransa, Historia, Jiografia (HGL, HKL, KLF).

Lakini ukisoma somo la Uchumi katika hayo, au yale ya sayansi, yaani HGE, EGM, uelekeo wako ni kuwa mchumi, utawala wa biashara, mhasibu na fani nyingine kwenye sekta ya fedha.

Jambo la kuzingatia ni kwamba zipo fani ambazo wakati mwingine hazitegemei moja kwa moja ulisoma masomo gani kwa kidato cha tano na sita.

Mfano ni ualimu, jeshini, ofisa wa benki, usimamizi wa biashara, uchumi na stadi nyingine za maendeleo ya jamii. Itaendelea


Tuesday, March 6, 2018

Maswali yanayowatesa wanafunzi wa kike

Wanafunzi wa kike kama hawa pichani,

Wanafunzi wa kike kama hawa pichani, wanakabiliwa na vikwazo vingi vya kimaisha, ikiwamo unyanyasaji wa kijinsia. Picha ya Maktaba 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

“Ikiwa wewe ni mwanafunzi wa kike umepata mimba, halafu ukafukuzwa nyumbani, shuleni na mwanaume aliyekupa mimba hiyo akakukataa; utafanyaje?”

Swali hilo gumu ni kati ya mengi yanayowatesa wanafunzi wa kike na kuamua kuchukua hatua zinazoweza kuathiri maisha yao kwa kukosa majibu.

Shirika la Kimataifa la Equality Now lilikutana na maswali hayo lilipoamua kufanya utafiti wa sauti za wanafunzi wa kike walio na umri wa kati ya miaka 11 hadi 18.

Lengo hasa lilikuwa kujua changamoto wanazokumbana nazo, nje ya zile zinazojulikana na ambazo zimekuwa zikitajwa kama sababu ya kupata mimba katika umri mdogo na hatimaye kuacha masomo yao.

Katika mkutano wa shirika hilo ulioandaliwa kwa kushirikiana na Mtandao wa Elimu Tanzania (Tenment), wadau wa elimu nchini walichambua maswali 12 yanayowatesa wanafunzi hao ili kuja na suluhisho la kumaliza ukatili wa kijinsia, mimba na ndoa za utotoni.

Wanafunzi wengi wa kike hawajui nani anaweza kuwajibu hasa wanapokumbana na changamoto zinazotishia kuondolewa masomoni.

“Maswali yao hayana majibu, hawajui wafanye nini na wapi wapate majibu hayo. Hii ni sababu nyingine, ya kundi hili muhimu katika maendeleo ya taifa siku zijazo kuangamia,” anasema Mratibu wa sauti za watoto wa kike, wa Equality Now, Florence Machio.

Machio anasema walitaka kujua na kuandaa mkakati wa namna wanavyoweza kuwasaidia wanafunzi hao kutimiza ndoto zao za maisha.

Meneja miradi wa Tenment, Nikodemus Eatlawe anasema maswali mengi kwa wanafunzi hao yanatokana na ukweli kwamba, hawapati elimu ya afya ya uzazi, makuzi, jinsia na kujitegemea.

Wengi wanapokutana na mambo magumu huishia kufanya maamuzi hata yale yanayoweza kusababisha, utu wao ukapotea na mwisho kufukuzwa masomo.

“Maana yake tumewasahau watoto wetu, hatuwapi nafasi ya kuzungumza nao kwa sababu kila mtu katingwa,” anasema na kuongeza;

“Mwanafunzi anapokosa majibu ya maswali yake, anatafuta yake hata yale yanayoweza kumuathiri. Ni hatari.”

Machio anasema sio kwa Tanzania tu, nchi nyingi za Afrika, hazina sera na miongozo inayoweza kuwasaidia wasichana kujitambua.

“Mila na desturi zinawaweka mbali wanafunzi wengi wa kike, kuna maswali mengine tuligundua watoto wamejitwisha kwa muda mrefu na hawajui wafanyaje, ”

Fikiria unakutana na mtoto aliyewahi kubakwa na mtu wake wa karibu! Halafu anauliza afanye nini kwa sababu, alikataaa kusema,” anasema.

Ndoa za utotoni, mimba na mwisho kuacha masomo ni moja kati ya athari za watoto kukosa elimu ya afya ya uzazi na makuzi.

Mwaka jana kulikuwa na mjadala mpana kuhusu watoto wa kike wanaopata mimba shuleni kufukuzwa shule.

Eatlawe anasema japo kuna nia mbadala za kumsaidia mwanafunzi wa kike kuendelea na masomo yao wakati anapopata mimba, nguvu kubwa lazima ielekezwe kuhakikisha anaandaliwa mazingira mazuri ya kusoma.

Maswali magumu

Mratibu wa Tenment, Cathleen Sekwao anasema baadhi ya wanafunzi wametumbukia kwenye kwenye ngono, mimba zisizotarajiwa na hivyo kufukuzwa masomo yao na wengine, hata kupata maambukizi ya virusi vya Ukimwi kwa kutojua.

“Kama mtoto hajui h unadhani ataweza kujinasua kwenye mitego anayowekewa? Lazima tuje na suluhisho,” anasema.

Wadau hao wa elimu katika utafiti wao walikutana na mtoto wa miaka 11, aliyekuwa akijiuliza namna atakavyoweza kumweleza baba yake kuhusu kuvunja ungo ikiwa mama yake hatakuwepo nyumbani.

“Kwa hiyo mwanafunzi huyu wa miaka 11 anajua kuna kuvunja ungo, lakini anajiuliza anawezaje kumweleza baba yake? Kama angepata nafasi ya kupata elimu ya makuzi, swali hilo lisingekuwa gumu sana kwake.

Anafafanua kuwa wanafunzi wengi wa kike wanapopevuka, hushindwa kusema ukweli na kuwaficha wazazi wao hasa wakiume, wakihofia suala la mila na desturi.

“Huyu mtoto aliuliza kama baba yake ndiye yupo nyumbani wakati anapopevuka, mama yake hayupo, ni sawa kumweleza ukweli? Swali hili linaonekana kumsumbua na huenda lilimkuta. Lakini pengine alikaa kimya alipoona mabadiliko ya mwili wake,” anasema.

Swali jingine linalowatesa wanafunzi wengi wa kike ni sababu zinazowafanya baadhi ya walimu kutaka kufanya nao ngono.

“Mwanafunzi aliyeuliza hili swali inaonekana linamtesa sana kwa sababu aliuliza kwa hisia akisema; ‘Kwa nini sasa walimu hawa wa kiume wanataka ngono na wanafunzi wao’, inasikitisha,” anasema.

Mratibu huyohuyo aliuliza akiamini, mwalimu anapaswa kuwa mlezi mwenye hekima na maadili sasa pale anapoamua kufanya jambo kinyume na maadili yake, linawapa maswali magumu wasichana hawa.

Anasema swali jingine walilokutana nao ni sababu zinazowafanya wanaume kuwabaka watoto wa kike!

Analitaja swali jingine kuwa ni kujua kama msichana aliyekeketwa anaweza kushika ujauzito.

Anasema wanafunzi wengi wa kike wanajiuliza Serikali inaweza kuwasaidia vipi, pale wazazi wao wanapowalazimisha kuacha masomo na kuolewa.

Anasema wapo wasichana wengi wamejikuta wakiozwa kwa kulazimishwa wakati wakiwa masomoni na hawajui hatua wanazoweza kuchukua wakati suala hilo linapotokea.

“Je, mtoto akibakwa inafaa kufukuzwa nyumbani? Hili ni swali jingine linalowatesa,” anasema.

Nini kifanyike?

Wadau wa elimu wanasema mbali na kushughulikia suala la miundombinu shuleni ikiwamo mabweni, uhakika wa vifaa vya kujisitiri wakati wa hedhi, vyoo na maji, lazima suala la jinsia liingizwe kwenye mtalaa wa elimu.

“Watoto wawe huru na wajifunze tangu wadogo kuhusu masuala ya jinsia, hii itawaongezea uelewa,” anasema Nashivai Mollel, ambaye ni ofisa mhamasishaji wa jamii wa asasi ya Femina Hip.

Anasema lazima wazazi na walezi wajenge urafiki na watoto wao, ili wakati wanapokuwa na maswali hayo magumu iwe rahisi kuzungumza nao.

Kauli ya Serikali

Ofisa Maendeleo ya Jamii wa Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Watoto na Wazee, Anna Mhina anasema ni kweli kwamba, wanafunzi wa kike wakiweza kujibiwa maswali yao ya msingi wanaweza kukwepa mitego mingi ambayo mwisho wake huwa ni kuwaangamiza kielimu.

“Serikali inatambua kwamba mtoto wa kike anahitaji elimu ya afya ya uzazi, elimu ya jinsia na uangalizi wa karibu sio tu anapoanza kukua au anapokua, hata wakati akiwa mdogo,” anasema.

Anasema Serikali kwa kutambua changamoto hizo imeshaandaa mpango kazi wa kupinga ukatili dhidi ya watoto.

“Kwa hiyo walimu shuleni, maofisa maendeleo ya jamii wa ngazi zote kuanzia vijiji wana kazi ya kuwasaidia watoto na kuwaelewesha wazazi umuhimu wa kuwa karibu nao,” anasema.

Mhina anasema sio tu jukumu la Serikali isipokuwa wadau wote wanapaswa kushiriki katika kuhakikisha mtoto wa kike anaanza masomo yake na kumaliza salama kama ilivyo kwa mtoto wa kiume.


Tuesday, March 6, 2018

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Fasihi ya Kiswahili na umuhimu wa wasia