Tuesday, November 14, 2017

Watoto yatima wanavyofaidi fursa za elimu

Watoto wengi yatima wamekuwa wakinufaika na

Watoto wengi yatima wamekuwa wakinufaika na fursa za elimu katika shule mbalimbali nchini. Picha ya Maktaba 

By Nuzulack Dausen, Mwananchi ndausen@mwananchi.co.tz

Katika kipindi ambacho baadhi ya watoto wenye wazazi wote wakideka na kupata mahitaji yote ya kifamilia na fursa za elimu, kuna watoto yatima zaidi ya 700,000 wanaosoma shule za msingi nchini wakiwa hawana uhakika wa kupata huduma za msingi.

Uchambuzi wa takwimu za msingi za elimu Tanzania mwaka 2016 (Best 2016) uliofanywa na gazeti hili unaonyesha kuwa Tanzania ina watoto yatima 731,536 ambao wamepoteza mzazi mmoja au wote wawili ikiwa ni sawa na watoto takriban tisa kwa kila 100 wa darasa la kwanza hadi la saba.

Mikoa yenye kiwango kikubwa cha watoto yatima nchini ni Iringa yenye watoto 14 kwa kila 100 (asilimia 14.4) ikifuatiwa na Njombe watoto 13 (asilimia 12.7), Mbeya watoto 11 na Pwani watoto 10 kwa 100 ambayo ni sawa na asilimia 10.4.

Hata hivyo, ipo baadhi ya mikoa yenye kiwango kidogo cha wanafunzi yatima ikiwa ni chini ya wastani wa kitaifa wa watoto tisa kwa kila 100 (asilimia 8.5). Mikoa hiyo ni pamoja na Manyara, Kigoma, Singida, Mtwara na Lindi.

Katika kundi hilo la wanafunzi yatima, takriban robo au asilimia 23 wamepoteza wazazi wote wawili, hivyo kutegemea zaidi msaada wa walezi au wasamaria wema.

Mbali na yatima wa darasa la kwanza hadi la saba, kwa mujibu wa takwimu hizo zilizotolewa mapema mwaka huu kuna wanafunzi wa elimu ya awali 125,141 ambao wamepoteza mzazi mmoja au wote wawili, huku zaidi ya theluthi mbili wakiwa ni wale wenye mzazi mmoja.

Mwanza inaongoza kwa kuwa na yatima wengi katika elimu ya awali kwa kuwa na watoto 10,848 ikilinganishwa na Katavi yenye wanafunzi yatima 1,168.

Wadau wa malezi na haki za watoto, wanaeleza kuwa yatima ni miongoni mwa makundi ya watoto walio hatarini kutengwa katika jamii na kukosa fursa muhimu katika maisha zikiwemo za kielimu, kijamii na kiafya.

Asasi ya kiraia ya Save the Children inaeleza kuwa pamoja na kwamba hawajafanya utafiti kujua chanzo halisi kilichosababisha baadhi ya mikoa kuwa na yatima wengi, tafiti nyingine zilizowahi kufanywa zinaonyesha vyanzo vikuu ni umaskini, magonjwa kama ukimwi, kifua kikuu na malaria, vifo vya kinamama wakati wa kujifungua na mifarakano katika ndoa.

Japo huenda kuna sababu lukuki zinazobabisha baadhi ya mikoa kuwa na yatima wengi, Mwananchi limebaini kuwa mikoa mitatu inayoongoza kuwa na yatima wengi katika shule za msingi ya Iringa,

Njombe na Mbeya pia inaongoza kwa kuwa na kiwango kikubwa cha watu wanaoishi na virusi vya ukimwi kwa mujibu wa takwimu za utafiti wa viashiria vya Ukimwi na Malaria (THMIS) wa mwaka 2011/12.

Njombe inaongoza kwa kuwa na watu wengi wenye virusi vya ukimwi kwa kuwa na asilimia 14.8 ukifuatiwa na Iringa kwa asilimia 9.1 na Mbeya kwa asilimia tisa. Ikumbukwe kuwa wakati huo, wastani wa kitaifa wa watu wenye VVU ulikuwa ni asilimia 5.1.

Changamoto za wanafunzi yatima

Tofauti na watoto wenye wazazi wote, yatima hukabiliwa na changamoto lukuki kutokana na baadhi kukosa walezi imara na wenye mapenzi mema, jambo linalofanya wakose haki zao na fursa nyingi za kujiendeleza.

“Tafiti zinaonyesha kuwa yatima huwa na changamoto za kifedha na vikwazo vingine vya kupata elimu, hivyo huwa katika hatihati ya kukosa elimu bora ambayo ingewapa fursa ya kujikita kwenye taaluma zinazohitaji ujuzi wa juu na kupata ajira zinazolipa zaidi,” anasema mtafiti wa Save the Children, Anitha Martine.

Mbali na elimu, anasema yatima wapo hatarini kupata msongo wa mawazo na matatizo ya kisaikolojia kutokana na kukosa malezi kikamilifu, hasa wale wasiokuwa na walezi wa uhakika na kufanya watoto hao washindwe kufurahia utoto wao na kuishi kwa afya.

Martine ambaye pia ni mchambuzi wa masuala ya watoto, anasema yatima pia hukumbana na changamoto ya ulinzi katika familia na jamii, jambo linalowafanya wawe waathirika wakubwa wa mimba na ndoa za utotoni ambazo huwakosesha pia fursa za kimasomo.

Hata hivyo, watoto hawa wanaweza kulelewa katika mazingira mazuri ambayo yatawafanya wapate fursa nyingi kama wenye wazazi wote wawili.

Mkurugenzi wa huduma za watoto wa shirika lisilo la kiserikali la C-Sema, Emmanuel Michael anasema kuna umuhimu wa kutoa elimu kwa jamii ili iweze kutambua umuhimu wa haki na ustawi kwa watoto yatima na namna ya kuwalea kama watoto wengine.

“Hii itasaidia watoto hawa waweze kukua na kutimiza ndoto zao na kujenga jamii yenye usawa,” anasema.

Hata hivyo, anasema jamii pekee haitafanikiwa kama hakutakuwa na utekelezwaji wa sheria, sera na miongozo mingineyo inayohusu maslahi na ustawi wa watoto kama vile sheria ya mtoto.

“Ni lazima kurekebisha sheria hasa zile ambazo zinamkandamiza mtoto kama vile sheria ya ndoa, ambayo kwa namna moja inaweza kuchangia kwa watoto yatima hasa wale wa jinsia ya kike kujikuta wakikumbwa na janga la ndoa na mimba za utotoni,” anasema.

Ili kuwasaidia watoto wakiwamo yatima iwapo wamekumbwa na masaibu ya kuvunjiwa haki wakiwa shule au maeneo mengine, Michael anawaomba wananchi kupiga simu namba 116 ambayo ni ya bure.

Yatima na elimu

Serikali katika ngazi mbalimbali imesema inachukua hatua ya kuwatambua na kuwalinda yatima, ikiwamo njia mahususi ya kuwatambua iliyosaidia hadi kupatikana kwa takwimu za wanafunzi yatima shuleni.

Katika mkoa wa Mbeya ambao ni wa tatu kwa kuwa na yatima wengi katika shule ya msingi, kuna mpango wa kuanzisha mfuko wa elimu wa mkoa unaolenga kuwawezesha wanafunzi wote wanaosoma katika mazingira magumu hususan yatima.

Mkoa huo ulikuwa na yatima 41,956 mwaka jana kati ya wanafunzi 181,845 ambao ni sawa na asilimia 12.7 ikiwa ni mara moja na nusu ya wastani wa kitaifa wa asilimia 8.5 ya yatima waliopo katika shule za msingi za umma na zile zisizo za Serikali.

Ofisa elimu wa Mkoa wa Mbeya, Paulina Ndigeza, anasema yatima ni wengi katika mkoa huo kiwango ambacho huenda kikazidi hata takwimu hizo zilizotolewa na Ofisi ya Rais-Tamisemi mapema mwaka huu, jambo lililofanya watafute njia ya haraka kuwasaidia.

Hadi sasa, Ndigeza anasema kuna utaratibu wa kuwasaidia watoto yatima kupitia halmashauri ambazo huwatambua waliopo na kuwawezesha, ili waweze kuendelea kimasomo na kupata fursa nyingine muhimu za kimaisha.

Hata hivyo, mamlaka za Serikali za Mitaa pekee haziwezi kutatua changamoto zinazowakabili, ili kuwafanya yatima wapate fursa sawa na wale wenye wazazi wote wawili.

Ili kuwalinda na kuwawezesha watoto wanaoishi katika mazingira magumu, Serikali mwaka huu imeanza kutekeleza mpango wa kitaifa wa kutokomeza ukatili dhidi ya wanawake na watoto utakaotekelezwa kwa miaka mitano.

Msemaji wa Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto, Erasto Ching’oro anasema malezi ya watoto yatima ni mtambuka kwa kuwa yanahusisha taasisi na watu mbalimbali wakiwamo wanajamii, jambo ambalo linasisitizwa na mpango huo ulioanza Julai.

Ching’oro anasema halmashauri hufanya utambuzi wa yatima wote waliopo shule na wasiokuwepo, familia wanazotokea na mahitaji yao ili kuona namna inavyoweza kuwasaidia ikiwamo katika masuala ya kielimu na pia kuwaunganisha na wadau wengine kama asasi za kiraia wapate misaada zaidi.

“Katika haki tano za msingi kwa watoto, elimu ni moja wapo, ndiyo maana huwa tunafanya utambuzi katika kila familia ili tujue mahitaji yao na kuangalia namna ya kuwasaidia, ‘’ anasema na kuongeza:

“Nakiri huenda kuna upungufu katika utoaji taarifa za upatikanaji wa huduma zinazotolewa kwa watoto hao kwa wananchi, lakini tunajitahidi kushirikiana na taasisi mbalimbali kuwapatia huduma muhimu wanazohitaji.’’

Tuesday, November 14, 2017

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Tunahitaji kuwa wazalendo katika Kiswahili

 

By Erasto Duwe

Uzalendo ni dhana inayofafanuliwa katika ‘Kamusi ya Kiswahili Sanifu’ kuwa ni hali ya mtu kuwa tayari kuifia nchi yake.

Katika makala haya uzalendo unachukuliwa kuwa ni hali ya mtu kuwa na mapenzi katika lugha ya Kiswahili na kuwa tayari kuitumia katika mazingira mbalimbali, hata yale ambayo isingekuwa rahisi kufanya hivyo.

Kutokana na ukweli kwamba Wakoloni walifanikiwa kutusadikisha kuwa kila kitu chetu ni cha kishenzi, jambo hilo limeendelea kutuathiri hadi leo hii. Athari hiyo imeiathiri jamii yetu kwa miongo kadhaa hadi sasa.

Tunu zetu bora za utamaduni kama vile mila, desturi, lugha kwa kuzitaja kwa uchache, zimekuwa zikionekana kuwa za kishenzi.

Kinyume chake jambo lolote linalohusiana na Wakoloni hao hata kama halina maana yoyote kwetu, limekuwa likitukuzwa na kupewa thamani ya pekee. Hiyo ni kasoro kubwa ambayo lazima tuikiri wazi.

Kwa upande wa lugha adhimu ya Kiswahili, kumekuwa na mitazamo kadhaa miongoni mwa wanajamii. Lipo kundi la wasomi linaloshadidia Kiswahili kuenziwa na kutumiwa katika nyanja mbalimbali muhimu katika jamii yetu.

Aidha, kuna kundi jingine la wasomi ambalo linaweka ukinzani mkubwa dhidi ya matumizi ya Kiswahili katika maeneo hayo mbalimbali muhimu. Mvutano wa makundi ya wasomi umekuwa na athari pia katika kuwaathiri Watanzania wengine ambao hawaingii katika makundi hayo tajwa ya wasomi.

Wapo wanaoamini kwamba Kiswahili hakina thamani kama zilivyo lugha za kigeni hususan Kiingereza.

Watu hao nao wamekuwa wakishadidia thamani na umuhimu wa lugha za kigeni kwa kukibeza Kiswahili hata kama lugha hizo za kigeni hawazijui huku wakitumia Kiswahili katika mawasiliano yao yote.

Aidha, lipo kundi linalokithamini Kiswahili kwa kuunga mkono kauli za wasomi wanaokishadidia Kiswahili. Hao wanatamani pia kuwa Kiswahili kipewe majukumu makubwa zaidi ikiwamo kutumika kufundishia katika nyanja zote za elimu.

Ikumbukwe kwamba ‘Kiswahili ni chetu, lugha za kigeni ni zao.’ Hata siku moja lugha hizo za kigeni hazitarejelewa kwamba asili yake ni Tanzania au Afrika Mashariki.

Dunia nzima inatambua kwamba, kitovu cha Kiswahili ni Tanzania ama Afrika Mashariki. Kwa hivyo, hilo ni jambo la kujivunia, na kwa sababu hiyo tunapaswa kukienzi Kiswahili, kukitoa kilipo na kukipeleka mbele zaidi ili kwamba ile dhana ‘sisi ni kitovu cha Kiswahili duniani’ idhihirike.

Hakuna lugha iliyo bora zaidi kushinda nyingine. Kila lugha ni bora kwa watumiaji wake kwa kuwa inawawezesha kukidhi mahitaji yao.

Wenye mtazamo kwamba Kiswahili kipo nyuma bado, wamekosa taarifa za sasa mintarafu nafasi na hadhi ya Kiswahili duniani.

Hata hivyo, kukiongelea vibaya kilicho chako badala ya kutafuta nafasi ya kukikwamua ni kukosa uzalendo na ni utumwa wa kimawazo.

Wakati baadhi yetu wakiwa na mawazo dufu dhidi ya Kiswahili, wageni kutoka mabara mbalimbali wanakisaka kwa udi na uvumba kutokana na umuhimu wake.

Viongozi wetu wa nchi wamekuwa mfano wa kuigwa katika hili. Rais wetu, John Magufuli ameonyesha uzalendo wa hali ya juu.

Tofauti na ilivyokuwa imezoeleka awali, sasa tunashuhudia Rais wetu akitumia Kiswahili mbele ya wageni wa kimataifa wasiokijua Kiswahili. Kufanya hivyo kuna mchango mkubwa katika maendeleo ya lugha yenyewe. Kiswahili kinazidi kupanda hadhi na kinazidi kutangazwa kote duniani. Uzalendo huu ndio unaohitajika.

Kila mmoja akiwa na mapenzi ya namna hii, Kiswahili kitazidi kutukuka. Tuige mfano wa uzalendo katika Kiswahili kutoka kwa Rais wetu, shime!

Tuesday, November 14, 2017

Fundi ujenzi alivyokatisha ndoto za Secelela

Msichana Secelela Juma akiwa amembeba mwanae

Msichana Secelela Juma akiwa amembeba mwanae aliyezaa na mwanaume aliyekuwa na uhusiano nae wakati akisoma sekondari. Picha na Habel Chidawali 

By Habel Chidawali,Mwananchi hchidawali@mwananchi.co.tz

“Sijawahi kuwaza kitu kingine zaidi ya kazi mbili hadi leo, moja ni udereva wa magari makubwa na kazi ya pili ni kuwa muuguzi katika hospitali zenye wagonjwa wengi kutoka vijijini, lakini ndiyo basi tena,”

Ni simulizi ndefu ya msichana Secelela Juma (17) binti ambaye anashuhudia ndoto yake ikiyeyuka kwa sasa, licha ya kujitia moyo kuwa suala la udereva anaweza kupambana hadi alifikie.

Secelela ambaye kwa sasa anaitwa mama John, anaanza kutaja sababu za kupotea kwa ndoto yake ni fundi ujenzi ambaye alikutana naye Julai 2015 wakati akiwahi shuleni. Alikuwa akisoma kidato cha pili katika Shule ya Sekondari Ihala ya mjini Mpwapwa.

Anasema umbali wa shule ulimfanya apatiwe msaada wa usafiri wa pikipiki ili kumwahisha na ilifanyika hivyo lakini wakiwa njiani, mtoa msaada alibadil mazungumzo na kuanza kumtaka kimapenzi, huku akiahidi kuendelea kumpa lifti ya kuwahi shule wakati wowote.

“Siku ya kwanza nilipata ukakasi kidogo kumjibu, siku iliyofuata niliamua kumkubalia na siku hiyo hiyo jioni tulianza uhusiano wetu,” anasema.

Msichana huyo ni miongoni mwa wasichana waliotoa ushuhuda kwenye mafunzo ya kujitambua ambayo yaliendeshwa na shirika lisilo la kiserikali la Utu wa mtoto (CBF) kwa wasichana walioolewa au kuzaa chini ya umri. Alionyesha ujasiri mkubwa wa kuwafundisha wenzake 25 mbinu za kujikinga na wanaume wakware.

Katika simulizi yake anasema hakuwahi kuwaza kujifunza kitu kinachoitwa mapenzi na hakutarajia kufanya katika umri wake, lakini alijikuta akitumbukia kwa sababu ya lifti.

Nini kilitokea

Secelela anasema, alipomaliza masomo ya msingi, alichaguliwa kujiunga na shule ya sekondari Ihala wakati yeye akiishi kwa wazazi wake mtaa wa Igovu mjini Mpwapwa ambako ni mbali na shule aliyopangiwa.

Anasema umbali huo ulikuwa ni changamoto ya kumfanya akutane na vishawishi vingi kutoka kwa wavulana wa mtaani na hata watu wazima. Kila alipokwenda shule au aliporudi nyumbani, hakukosa kukutana na mtu aliyemweleza habari za uhusiano ya kimapenzi.

Kwa maelezo yake, alijitahidi kuwa mvumilivu na mtu mwenye misimamo lakini mwishoni akajikuta ametumbukia kwenye shimo ambalo liliharibu maisha yake kwa jumla.

Anaeleza kukutana na mvulana ambaye alizoea kumuona mtaani hapo, ingawa kwa sasa ana muda mrefu hajamwona zaidi ya kuwasiliana kwenye mitandao. Alianza kama mtu mwema kabla ya kumgeukia na kuwa mpenzi wake kwa muda mrefu.

Aacha shule

Secelela alikwenda shuleni hadi novemba Mwaka 2015 alipofanya mtihani wa taifa wa kidato cha pili na kisha wakafunga shule, huku wakingoja matokea ya kuingia kidato cha tatu.

Hata hivyo, hakuwahi kukanyaga kidato cha tatu kwani walipofungua shule, aliona aibu kwenda kuungana nao kwa kuwa alishakuwa na mimba kubwa.

“Yaani kabla hatujaitwa kwenda kupimwa shuleni, mimi nilikuwa wa kwanza kujiondoa mwenyewe ingawa matokeo nilisikia kuwa nilikuwa nimefaulu na kutakiwa niendelee na kidato cha tatu, ‘’ anasema na kuongeza:

“..nilivyoanza kuhudhuria kliniki nikawa nakutana na wenzangu wengi ambao tulikuwa darasa moja ama walikua na watoto au wana mimba .”

Maisha baada ya kuacha shule

Hali ilikuwa shubiri nyumbani baada ya wazazi wake kuanza kumsimanga kila wakati kuwa amewatia aibu akiwa ni mtoto wao wa mwisho kati ya watoto watano, jambo lililomfanya awaze hata kujidhuru kabla ya kutoroka nyumbani na kwenda kuishi kwa kwa ndugu.

Aliishi nje ya familia yao kwa miezi mitatu lakini mimba ilipofikia miezi 8 aliamua kurudi kwa wazazi wake na kuomba msamaha.

Mwisho wa ndoto yake

Secelela anasema giza nene katika maisha yake lilianzia hapo na kufifisha ndoto yake aliyoanza kuiwaza tangu shule ya msingi kwamba wakati mmoja aje kumiliki leseni ya kuendesha magari makubwa ndani na nje ya nchi.

Licha ya kujipa moyo kuhusu udereva kwamba anaweza kutumia elimu yake ya kidato cha pili na kujifunza, anasikitika kuwa pengine magari atakayoendesha ni ya ndani ya nchi na siyo nje ya nchi.

Kuhusu ndoto ya uuguzi, anasema: ‘’ Ndoto hiyo ni kama imekufa kifo cha aibu kwa kuwa siwezi tena kufikia hatua ya kuwa muuguzi katika zanahati zinazokusanya kinamama wa vijijini ambao nilitamani kuwahudumia. Sasa nawaza kumiliki mgahawa au duka la vyakula ambavyo vinahitaji mtaji.’’

Hatari kwa wasichana wadogo

Selelela anasema kuwa, wasichana kati ya miaka 15 hadi 17 ndiyo kundi linalodanganywa kwa sehemu kubwa na wanaume, kwani bado hawana uwezo mkubwa katika kujibu mashambulizi ya kuepuka vishawishi pale wanapodanganywa.

Sababu nyingine anatajwa ni kuwa wanaume hawaoni tabu kugharimia wasichana wadogo ambao kimsingi hawana mahitaji mengi. Ndiyo maana hata wavulana wadogo nao wamekuwa wakiwarubuni.

“Msichana anatamani chipsi, wakati mwingine kiwi ya viatu tu au nauli au nguo ambavyo wavulana wenye vipato vya chini pia wanaweza kumudu kuvipata,” anaeleza.

Tuesday, November 14, 2017

JICHO LA MWALIMU : Sifa ya mwanafunzi ni taaluma na nidhamu



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

By Joseph Chikaka

Licha ya kuongezeka kwa idadi kubwa ya shule na vyuo nchini,  kumekuwapo na changamoto kwa jamii kubaini ipi ni shule ama chuo kilicho bora.
Wengi wamekuwa wakifanya uchaguzi wa shule kwa ajili ya watoto wai kutokana na kutazama ufaulu katika matokeo ya mitihani ya taifa.
Kwa mujibu wa Kamusi Kuu ya Kiswahili toleo la pili, taaluma ni ujuzi au maarifa yanayopatikana kwa kusoma au kufundishwa darasani.
Wakati mwingine taaluma hutafsiriwa kwa kufananishwa na elimu.
Elimu ni jambo lolote analoambiwa mtu au jamii kwa lengo la kuelimishwa na kuelewa.
Mtu huweza kupata elimu kutoka sehemu mbalimbali ambazo zipo katika mfumo ulio rasmi au usio rasmi.
Nidhamu ni staha, heshima, taadhima au tabia njema aliyonayo mtu mbele ya watu katika jamii anayoishi.
Pia, nidhamu ni utaratibu wa kuendesha jambo kulingana na maelezo au maelekezo yaliyotolewa.
Kwa mwanafunzi au mwanachuo, taaluma na nidhamu haviwezi kutenganishika; ni kama chanda na pete.
Ili mwanafunzi aendelee kufanya vizuri kitaaluma na katika maisha yake ya baadaye, anapaswa kuwa na nidhamu.
Nidhamu humwezesha kushirikiana na watu wengine bila tatizo; humsaidia katika kazi  na kuwa raia mwema mwenye mchango kwa maendeleo endelevu ya taifa lake.
Sifa za mwanafunzi bora
Mwanafunzi bora anapaswa  kuwa na nidhamu; kuwa mdadisi na mbunifu; kuwa na ushirikiano na wenzake na kuwa na mazoea ya kuwahi shuleni.
Nidhamu siyo tu kwamba huhitajika  kwa mwanafunzi awapo shuleni tu,  la hasha. Nidhamu inapaswa kuwa kipaumbele cha kila mtu.
Kimsingi, mtu hawezi kutenganisha mafanikio yoyote na nidhamu, kwani ni kiini cha utiifu katika kukamilisha mipango ambayo mtu amejiwekea.
Mwanafunzi anapokuwa shuleni au chuoni kuna mambo mengi anayopaswa kuyakamilisha kabla ya muhula, mwaka au miaka kuisha.
Watunga mitalaa huandaa idadi ya masomo au kozi kulingana na muda, hivyo wanafunzi hawana budi kutambua kuwa kila sekunde, dakika, saa, siku, wiki, mwezi au mwaka ni muhimu vikatumika kinidhamu ili kuweza kukamilisha malengo yao ya kitaaluma.
Wapo baadhi ya wanafunzi wanaozembea katika miaka ya mwanzo kabla ya kufikia mwaka ule wa kufanya mitihani wa mwisho au wa taifa.
Ni vizuri wakafahamu kwamba mafanikio yao ya kitaaluma hujengwa kwa jitihada ndogondogo za muda mrefu na sio kungojea mtihani ndio wachukue hatua za maandalizi.
Watu wengi waliofanikiwa na wanaoendelea kufanikiwa kama viongozi au wafanyabiashara mashuhuri, wote  huwa na nidhamu katika utendaji wao wa kazi.  Hawa aghalabu wana nidhamu ya matumizi mazuri ya fedha zao au nidhamu ya kufuata miiko na maadili ya taifa.
Watu wengi huwa na ndoto za kufanya mambo makubwa maishani, lakini, huishia kutekeleza kwa kiwango cha asilimia 50. Ni   nidhamu pekee ya kuamini kile wanachofanya kwa usahihi kwa wakati sahihi, ndio huwasukuma kuendelea kuzisogelea ndoto zao mpaka wanapozitimiza.
Kwa mfano, kama ambavyo inafahamika kuna wakati wanafunzi hupaswa kuelekezwa na kufuatiliwa na walimu wao ili waweze kutimiza lengo la kuwapo shuleni kupata elimu bora.
Shule ni kama mfereji wa maji uliounganishwa kutoka mtoni au katika bomba kwa ajili ya kilimo cha umwagiliaji.
Mkulima alichimba mfereji wa maji kwa kuwa ana lengo ambalo ndilo humuongoza kutafuta maji hata kama ni kutoka umbali kiasi gani. Lengo lake ni kupata mazao bora.
Vivyo hivyo, jengo la shule huwaelekeza wanafunzi katika lengo la maisha bora. Wanafunzi wapate maarifa na kukua kimwili, kiakili, kijamii na kiroho. Hapo ndipo nidhamu yao pia huingia.
Kwa asili, maji husafiri kutokana na kani ya uvutani ya dunia (gravitation force) itakapoyataka yaende kama hakuna mfereji wa kuyaelekeza.
Vivyo hivyo, akili ya mwanafunzi hupenda  kujaribu kila jambo kwenda kila upande; hapo ndipo nidhamu huhitajika ili kumpa njia ipasayo kufuata kama ilivyo kwa mfereji wa maji.
Kuchimba mfereji na kulinda nidhamu shuleni si jambo rahisi. Kwani maji katika mfereji na wanafunzi shuleni au vyuoni, hujaribu kukwepa kuongozwa.
Maji yatajaribu kuvuja sehemu yenye ufa katika mfereji au kupanda kuta za mfereji huo kama hazina urefu wa kuyazuia. Wanafunzi nao watajaribu kukwepa maelekezo na sheria kama nidhamu haitawekewa mkazo ipasavyo.
Mwanafunzi ni kama maji na nidhamu shuleni ni kama kuta za mfereji wa maji. Maji yataenda vizuri na kwa matumizi yaliyokusudiwa, endapo yatafuata mfereji ulio imara na madhubuti.
Vivyo hivyo mwanafunzi atafanya vizuri katika masomo na maisha yake kama nidhamu itatiliwa mkazo shuleni.
Wanafunzi wana wajibu mkubwa katika kujenga maadili mema wakiwa shuleni. Na maadili haya yawe mazuri na yaliyojikita katika taratibu zinazokubalika na jamii nzima kwa faida ya taifa na vizazi vijavyo.
Mwanafunzi bora mwenye maadili mema hana budi kujenga utamaduni wa kujitegemea hasa katika masomo. Hili  husaidia kujenga moyo wa kujituma na kufanya kazi kwa bidii.
Mafanikio ya shule kuwa na nidhamu huchagizwa pia kutokana na uhusiano mzuri baina ya wazazi na walimu.
Wapo baadhi ya wazazi wanaolaumu na kuvunja moyo juhudi za walimu za kupambana na utovu wa nidhamu shuleni.
Wazazi hawa ama huwajia  juu walimu kukataa kuitikia  wito wanapoombwa kufika shuleni na kuelezwa tabia za watoto wao.  Wapo wanaofikia hatua ya kuwafanyia vitendo vya ubabe walimu, ikiwamo kuwadhuru.
Ni vema jamii kwa pamoja ikaendelea kuweka mkazo  kwamba taaluma inapaswa kuendana sambamba na nidhamu.
Hii itasaidia  kuwa na taifa lenye watu wachapa kazi, wabunifu, wenye mtazamo chanya na wenye nidhamu ya kulinda rasilimali za taifa kwa faida ya vizazi vijavyo.

Tuesday, November 14, 2017

ELIMU NA MALEZI : Elimu bora ilenge kuwawezesha wanafunzi kujitambua



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Bila shaka umewahi kukutana na mtu mwenye kiwango kikubwa cha elimu lakini anafanya mambo yasiyofanana na elimu aliyonayo.

Wakati mwingine kitu kilekile kingefanywa na mtu unayejua hajaenda shule hakishangazi.

Lakini kwa kuwa aliyekifanya ni ‘msomi’ basi swali linakuwa, “Hivi huyu naye amesoma? Kama kusoma kwenyewe ndio huku, kuna haja gani ya kusoma?”

Jamii kwa kawaida ina matarajio makubwa kwa mtu aliyekwenda shule. Kiwango cha elimu anachokuwa nacho, mtu kinaijengea jamii matarajio fulani kwake.

Elimu inachukuliwa kama chombo chenye uwezo wa kubadili maisha ya mtu katika ujumla wake.

Tabia ya mtu aliyesoma inatarajiwa kuwa bora zaidi ya mtu asiyesoma. Hapa tunazungumzia mambo madogo, lakini yenye umuhimu kama vile heshima kwa watu.

Mengine ni uwezo wa kuvumilia mawazo tofauti na namna anavyoweza kuwasilisha mawazo yake.

Jamii inayachukulia mambo haya kama kiashiria cha kupima ‘usomi’ wa mtu.

Ingawa ni kweli ubora wa elimu ya mtu unaweza kupimwa kwa upeo wake wa kuona na kutatua matatizo yanayoikabili jamii, mara nyingi jamii haishii hapo. Jamii huyapa uzito mkubwa mambo ya kawaida yanayogusa utu wa watu.

Watu mathalani, wanataka kuona namna gani elimu aliyonayo mtu imemjengea tunu muhimu za maisha kama uadilifu, uaminifu, kusema kweli na unyenyekevu.

Tunu hizi ndizo zinazochukuliwa kwa uzito mkubwa wakati mwingine kuliko utaalamu alionao mtu.

Inapotokea mtu amesoma na bado akawa mwizi, tapeli, mlaghai, mwenye majigambo, mlevi, mzinzi, kwa kawaida watu huanza kuwa na wasiwasi na elimu yake.

Mara zote mtu anapoonyesha tabia hizi, watu watajiuliza, “Elimu ina faida gani kama mtu anafanya mambo ya kijinga kama haya?”

Katika muktadha huu, mabadiliko ya maisha huchukuliwa kama kipimo muhimu cha ubora wa elimu aliyoipata mtu.

Pia, jamii inaamini mtu aliyesoma lazima aweze kumudu maisha yake. Usomi wake ni lazima uende sambamba na kuboresha mtindo wake wa maisha.

Huwezi kwa mfano, kusema umeelimika na bado ukabaki kuwa masikini.

Katika macho ya jamii, umasikini ni kiashiria cha mtu aliyeshindwa kuelimika.

Elimu inatarajiwa ikusaidie kutumia maarifa yako kujipatia au kujiongezea kipato.

Inapotokea mtu anakuwa na elimu kubwa lakini hana uwezo wa kubadili changamoto zilizopo kwenye jamii kuwa fursa, watu wanakuwa na wasiwasi naye.

Wakati mwingine, hali hiyo huifanya jamii iwabeze wasomi kwamba wamepoteza muda mwingi kujifunza mambo ambayo yameshindwa kuwasaidia wao wenyewe kuboresha maisha yao wenyewe.

Kwa mujibu wa jamii, kushindwa kumudu maisha yako ni kiashiria cha elimu isiyokidhi haja anayoweza kuwa nayo mtu.

Inawezekana mitazamo hii inawakilisha mtazamo hasi wa jamii dhidi ya elimu.

Tunafahamu kwa mfano, lipo wimbi la kujaribu kuifanya fedha iwe ndio kipimo cha heshima ya mtu.

Lakini ni kweli pia kwamba wasomi wenyewe kwa namna wanavyoonekana kupitia mchango walionao kwa jamii, ndio waliochangia kukuza mtazamo hasi uliopo kwa jamii dhidi ya elimu.

Lakini kwa kuwa matokeo ya elimu ni sharti yaiguse jamii ambayo ndiyo mnufaika wake mkuu, ni dhahiri jamii isipoguswa na matokeo hayo, maana yake ni kwamba wasomi wameshindwa kutekeleza wajibu wao kwa jamii.

Zipo sababu nyingi zinazochangia kuifanya elimu ishindwe kuwa na manufaa kwa watu na jamii kwa jumla. Mojawapo ya sababu hizo ni msisitizo wake kwenye eneo moja tu la taaluma.

Tangu mwanafunzi anapoanza darasa la kwanza mpaka chuo kikuu anatarajiwa ‘kuelimika’ kwa kipimo cha kufaulu mitihani.

Mzazi anategemea mtoto arudi nyumbani na cheti chenye alama za juu. Wakuu wa elimu wanapozungumzia kupandisha kiwango cha elimu, wanafikiria ufaulu wa mitihani.

Mtazamo huo wa kutukuza taaluma dhidi ya maeneo mengine ya kimaisha unashushwa kwa mwalimu ambaye naye kwa nafasi yake, anakuwa hana namna nyingi zaidi ya kufanya kazi ya ziada kufikia matarajio hayo kwa kuhakikisha mwanafunzi anafaulu kwa kiwango cha juu.

Mwalimu anakuwa hana muda wa kusikiliza shida za mwanafunzi, kumsaidia mwanafunzi kujenga tabia njema, kwa sababu jitihada zake zote zinalenga kukuza eneo moja tu la maarifa.

Hata hivyo, hili si kosa la mwalimu pekee. Jamii yetu kwa ujumla wake, inaamini elimu ni uwezo wa kiakili unaomfanya mwenye akili aonekane kuwa bora kuliko mwenzake ‘asiye na akili’ za darasani.

Matokeo ya mtazamo huu finyu wa elimu, ni kudumaza maeneo mengine muhimu ya maendeleo ya binadamu. Kwa mfano, siha zinazokuza utu na utimamu wa binadamu kama vile nidhamu, maadili, bidii ya kazi, uaminifu, afya ya akili na mwili, stadi za maisha na ukuaji wa kiroho hazipewi nafasi inayostahili.

Hali iko hivyo kwa sababu mitalaa yetu imebaki kuwa na kazi moja kubwa. Kupanua ufahamu wa mtu na kukuza uwezo wake katika kudadisi mambo wakati mwingine kuliko kujielewa na kuwa binadamu timamu.

Tunatumia muda mwingi kuyaelewa mambo yanayotuzunguka lakini tunasahau kumfanya ‘msomi’ huyu aingie ndani yake na kujitafakari yeye ni nani na nafasi yake ni ipi katika jamii.

Matokeo yake wanafunzi hukazana kupata alama A darasani lakini wanadumaa kwenye maeneo mengine muhimu yatakayowasaidia kufanikiwa kwenye maisha.

Ni vyema tukatambua kwamba ufaulu mzuri usiokwenda sambamba na kujengwa kitabia hauwezi kuwa na manufaa ya maana.

Tunahitaji kuweka msisitizo katika kukuza maeneo yote muhimu kwa maendeleo ya mwanafunzi.

Tujenge mfumo thabiti ulio rasmi utakaosaidia kuwalea vijana kimaadili na kiroho ili maarifa wanayoyapata yawasaidie kuwa binadamu wenye tija kwa jamii.

Sera zetu za elimu hali kadhalika, zisiishie kuelimisha akili za vijana wetu na kuwaacha hawajitambui wao ni nani na nafasi yao katika jamii.

Vinginevyo, elimu itabaki na kazi ya kumwandaa mtu atakayesubiri kuajiriwa ili apate fursa ya kutumia maarifa yake kuiba na kujiletea manufaa yake binafsi.

Blogu: http://bwaya.blogspot.com

Tuesday, October 31, 2017

Maajabu ya biashara ya maandazi, vitumbua darasani

 

By Beatrice Moses Mwananchi bkabojoka@mwananchi.co.tz

Kwa Adelina Stephano, mkazi wa Bukoba vijijini mkoani Kagera, upishi wa maandazi na vitumbua na wakati mwingine kuchoma mahindi, ndizo biashara zinazomwingizia kipato cha kila siku.

Japo biashara hizo ndizo anazotegemea kimaisha, lakini hafurahishwi nazo, kwani anaamini kama angepata fursa ya kusoma hadi chuo kikuu, pengine leo hii asingekuwa muuza maandazi na vitumbua.

“ Elimu yangu ni darasa la saba siyo kwamba sikupenda kuendelea na masomo lakini wazazi wangu hawakuwa na uwezo wa kunilipia ada, hivyo nimejikuta naishia kumudu shughuli hizi ndogo ndogo,” anasema.

Uzoefu wa maisha aliopitia Adelina ambaye pia ni maarufu kwa jina la Kokushubila, umempa hamasa ya kuwekeza katika elimu ya watoto wake watatu.

Unaweza kushangaa biashara anazofanya, lakini ari na hamasa ya kuwekeza kwenye elimu, vimemfanya awe tayari kulipa ada ya Sh1,612,000 kwa mwaka ili mwanawe Derick Mbezi asome katika shule anayosema inafanya vizuri kitaaluma.

Alifikia uamuzi huo baada ya kutambua kuwa elimu ni mtaji, hivyo amekuwa akihangaika kusaka ada kupitia shughuli zake za biashara ndogondogo.

Matokeo yampa furaha

Kama Wahenga wanavyosema; “penye nia pana njia” ndivyo ilivyotokea kwa Adelina, kwani nia yake imeanza kufanikiwa. Sasa ana furaha baada ya mwanawe huyo anayesoma katika Shule ya Msingi Rweikiza kupata wastani wa alama A.

Shule hii ni miongoni mwa shule 10 bora kwa mujibu wa matokeo ya mtihani wa kumaliza elimu ya msingi, yaliyotangazwa hivi karibuni na Baraza la Mitihani la Taifa (Necta).

“ Mwanangu alikuwa anasoma Shule ya Msingi Makonge ya Serikali, iliyopo kata ya Kanyangereko wilayani Bukoba. Wakati huo shule hizo waliziita yeboyebo, hazikuwa na matokeo mazuri kwenye mitihani ya taifa hivyo niliamua kumhamishia shule binafsi ya Rweikiza,” anaeleza.

Anasema kuwa uamuzi wa kumhamisha ulisababishwa na mambo kadhaa, ikiwamo ufaulu mzuri katika shule binafsi.

Anasema pia alibaini kuwa mazingira ya shule hiyo aliyokuwa akisoma mwanaye awali, ilikuwa inakabiliwa na changamoto nyingi, ikiwamo uhaba wa walimu, ambao ulisababisha watoto kutojifunza vyema hivyo kushindwa kumudu ushindani wa kimasomo na wenzao kutoka shule binafsi.

“Kufeli kwa wanafunzi wengi wanaosoma kwenye shule za serikali, hakumaanishi kwamba wao ni bongo lala, bali wamekosa fursa za kujifunza vyema ikilinganishwa na wenzao,” anasema mama huyo.

Kwake anaona ni vigumu kwa shule za Serikali kutatuliwa changamoto zinazozikabili, kwa sababu viongozi ambao wangepaswa kuzisimamia wengi wanasomesha watoto wao kwenye shule binafsi, hivyo hakuona matumaini kama shule hizo zitaboresha.

Jinsi alivyomudu kulipa ada

Anasimulia kuwa mwanzoni, alikusanya kiasi cha Sh500,000 kama mtaji wa kufanya biashara kubwa. Hata hivyo, akabadili uamuzi na kuamua kuzitumia fedha hizo kulipa ada ya mwanawe.

“Bahati nzuri utaratibu wa ulipaji wa ada uliopo katika shule hii ni mzuri, kwa sababu wanaruhusu kulipa kwa awamu nne; unaruhusiwa kulipa Sh403,000. Lakini kama wangetaka za mkupuo naamini isingewekana maana kulipa Sh 1,612,000 sio jambo jepesi kwangu,” anaeleza.

Huo ukawa mwanzo wa kumsomesha mtoto wake katika shule aliyoiamini kuwa ni bora kwa taaluma. Anasema kwa kupitia biashara ndogondogo anazofanya na mikopo kutoka vikundi vya vikoba, akajiwekea utaraibu wa kutunza fedha kwa ajili ya ada kila muhula unapofika.

Anavyojiandaa kumsomesha elimu ya sekondari

Pamoja na kuwa na furaha ya ufaulu mkubwa wa mwanawe, Adelina anaomba mwanawe achaguliwe kujiunga na shule bora ya Serikali, shule anayosema itamwepushia na mzigo wa kulipa ada kubwa kama ilivyokuwa awali.

Sera ya Elimu na Mafunzo ya mwaka 2014, inatamka kuwa Serikali itahakikisha elimu ya awali hadi kidato cha nne inakuwa ya lazima na ya bure katika shule za umma. Kwa Adelina, sera hii inampa ahueni kuwa angalau mzigo wa ada kubwa sasa hautomwelemea.

“Kwa kweli asipochaguliwa huko alipoomba nitaumia, kwa sababu sasa nimeyumba kibiashara. Niliugua uvimbe gharama za matibabu zikala sehemu ya mtaji wangu, nitashindwa kumudu kumlipia ada,”anaeleza.

Anasema hali ilipokuwa ngumu alilazimika kumtoa mwanaye bweni na kuingia kutwa shule akitembea umbali mrefu, hivyo anashukuru mwanaye alimuelewa na amefanya vyema kama wenzie.

Adelina Stephano akiwa nan mwanawe Derick Mbezi

Adelina Stephano akiwa nan mwanawe Derick Mbezi aliyepata wastani wa A katika mtihani wa darasa saba. Na Mpigapicha Wetu

Mwanawe azungumza

Derick anasema ndoto yake ni kuwa rubani na ameomba kuchaguliwa katika shule za sekondari za wavulana Ilboru, Mzumbe na Mpwapwa, kuendeleza safari ya ndoto yake hiyo.

“Nashukuru nimefaulu sikumbuki kukwazwa na chochote nilipokuwa shuleni,’’ anasema mwanafunzi huyo.

Maendeleo ya taaluma Shule ya Msingi Rweikiza

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi Rweikiza, Baraka Mwambinga anaeleza kuwa wamefanikiwa kushika nafasi ya tisa kitaifa, kwa sababu ya mambo mengi ikiwamo walimu kujituma ipasavyo.

Anasema walimu walikuwa na ari kwa kuwa walijengewa mazingira mazuri ya kazi kama maslahi bora, hatua ambayo imeiwezesha shule hiyo kuwa ya kwanza katika Wilaya ya Bukoba Vijijini na ya nne kimkoa.

Kwa upande wa wanafunzi, anasema walijawa na utayari wa kujifunza, huku wakipata huduma ya mahitaji yote muhimu.

“ Hii ni shule ya bweni, hivyo tulikuwa huru kuwapanga wanafunzi kujisomea na kufanya mitihani kila wiki,’’ anasema.

Tuesday, October 31, 2017

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Athari ya Mwalimu Nyerere na Karume katika Kiswahili

 

By Erasto Duwe

Viongozi mbalimbali hususan wa kisiasa, wana mchango mkubwa katika kustawi au kuporomoka kwa utamaduni wa jamii.

Hii inatokana na misimamo, sera, sheria na miongozo mbalimbali wanayoiweka. Ustawi wa lugha ya Kiswahili nchini Tanzania tunaoushuhudia leo hii ni matokeo ya jitihada za viongozi waasisi wa Taifa hili.

Tukiwa katika mwezi wa kumbukizi ya kifo cha Mwalimu Julius Nyerere, miongoni mwa mengi aliyoyafanya, suala la kuweka misingi imara ya Kiswahili kamwe halitasahaulika. Pamoja naye ni kiongozi mwasisi-mwenza Sheikh Abeid Amani Karume.

Ikumbukwe kwamba nchi nyingi za Kiafrika ambazo zilitawaliwa na wageni, ziliathirika vikubwa kiutamaduni hususan katika kipengele cha lugha.

Aidha, urithi ulioachwa na wakoloni pamoja na wageni hao umekuwa kama kilevi ambacho athari yake huonekana hata leo hii.

Mathalani, zipo baadhi ya nchi ambazo wageni hao wameacha lugha zao zikitumika na wenyeji walioachiwa lugha hizo, huzionea fahari na kuzikumbatia hata kubeza jitihada zifanywazo kuzienzi lugha za Kiafrika.

Historia ya Tanzania kwa upande wa lugha ni tofauti kidogo. Hii ni kwa sababu ya misingi iliyowekwa na Mwalimu Nyerere na Sheikh Karume, kama viongozi Tanzania.

Kiswahili ndiyo lugha iliyotumika kuyaunganisha makabila zaidi ya 120 katika harakati za kudai uhuru. Hata hivyo, Kiswahili kiliendelea kuenziwa na waasisi hao kwa kukipa nafasi muhimu kitaifa baada ya uhuru.

Nchini Uganda kwa mfano, Kiswahili kilijengewa dhana tofauti hivyo kutopewa kiapaumbele. Kiingereza kinakumbatiwa na kuchukuliwa kama lugha azizi mpaka leo hii.

Aidha, baadhi ya nchi za Kiafrika lugha zake za taifa ni zile zilizoachwa na wakoloni.

Tanzania hurejelewa kama kitovu cha Kiswahili duniani kwa sababu ya misingi iliyowekwa na Nyerere na Karume.

Viongozi hawa walifanya hivyo wakizingatia kwamba nchi haina budi kuwa na utamaduni wake yenyewe. Utamaduni unahusisha mambo mbalimbali, moja kati ya hayo ni lugha. Nyerere na Karume kwa kulitambua hilo, waliweka mkazo na uzito mkubwa katika utamaduni.

Yapo mambo mengi yaliyofanywa na waasisi hawa na hata kuifanya lugha ya Kiswahili leo hii iwe na sura iliyonayo.

Miongoni mwa hayo ni: Mwalimu Nyerere kuanzisha sera ya lugha ambayo haikuwa katika maandishi iliyotoa dira kwamba; ‘Kiswahili ni lugha ya Taifa na mojawapo ya lugha rasmi za Tanzania, na Kiingereza ni lugha kuu ya kigeni na lugha rasmi ya pili Tanzania.

Profesa Mugyabuso Mulokozi anatanabahisha kuwa, sera hii ilitekelezwa kwa vitendo na hatua kadhaa zilichukuliwa kutokana nayo.

Miongoni mwa hatua hizo ni pamoja na kukitangaza Kiswahili kuwa lugha ya Taifa (1962); kuanzishwa kwa Wizara ya Utamaduni (1962); TUKI (1964); Muungano wa Tanganyika na Zanzibar (1964); Bakita (1967); Kiswahili lugha ya kufundishia shule ya msingi (1968); Elimu ya Msingi kwa Wote (1972); Elimu ya Watu Wazima (1972-1985) na hatua nyingine nyingi.

Profesa Mulokozi anasema; “Matokeo ya sera hizi ni ukuaji wa lugha yenyewe ya Kiswahili kutokana na matumizi mapya na mapana zaidi. Kwa mfano, maneno mapya ya siasa na utawala kama vile kata, tarafa, ujamaa... yaliibuka.”

Aidha, anaongeza kuwa, maneno kama sayansi na teknolojia, elimu, uchumi na mengineyo yaliibuka na kupanuka kimatumizi.

Viongozi waige mfano wa Nyerere na Karume katika kukiendeleza Kiswahili kutokana na nafasi zao. Nasi raia tuzienzi jitihada za waasisi hawa kwa kukitendea haki Kiswahili.

Tuesday, October 31, 2017

Klabu za usalama shuleni kinga ajali za wanafunzi

Wanafunzi wakivuka barabara ya Kawawa jijini

Wanafunzi wakivuka barabara ya Kawawa jijini Dar es Salaam. Kuwapo kwa klabu za usalama kwa wanafunzi shuleni, kunaelezwa kama chachu ya kupunguza ajali zinazowakabili wanafunzi barabarani. Picha na Beatrice Moses 

By Beatrice Moses, Mwananchi bkabojoka@mwananchi.co.tz

Ajali iliyosabisha vifo vya wanafunzi 32 na walimu wao wawili wa shule ya Lucky Vicent ya Arusha mwanzoni mwa Mei mwaka huu ilishtua na kuhuzunisha wengi.

Wanafunzi hao waliokuwa wanakwenda kufanya mtihani katika shule ya Tumaini Junior ya Karatu, walifariki dunia wakiwa wamebakiza miezi minne kumaliza darasa la saba.

Mengi yalisemwa kuhusu chanzo cha ajali hiyo, ikiwamo mwendo kasi wa dereva na hali mbaya ya hewa. Wengine walidai kuwa breki za gari zilishindwa kufanya kazi.

Takwimu za ajali kutoka Kikosi cha Usalama Barabarani, zinaonyesha kuwa mwaka 2015 jumla ya watoto 135 wenye umri wa kati ya miaka 7 hadi 19 walikufa kwa ajali.

Kati ya hao wavulana walikuwa ni 88 na wasichana 47. Waliojeruhiwa walikuwa ni 351 ambapo wavulana walikuwa ni 131 na wasichana 120.

Mwaka 2016, taarifa inaonyesha kuanzia Januari hadi Septemba watoto 99 wenye umri wa kati ya miaka 7 hadi 19 walikufa kwa ajali wavulana wakiwa 61 na wasichana 38. Waliojeruhiwa ni 229 wasichana 69 na wavulana 160.

Inawezekana ni kweli ajali haizuiliki lakini chanzo cha ajali kinaweza kuzuilika iwapo umakini utaongezeka kwa watumiaji wote wa vyombo vya moto.

Ni kwa sababu hiyo, tangu mwaka 2014 Baraza la ushauri la watumiaji wa Mamlaka ya usafiri wa nchi kavu na Majini (Sumatra CCC), limekuwa likisimamia klabu za usalama shuleni ili kutengeneza wajumbe wa kujitolea kutoa elimu hiyo kwa jamii.

Ofisa elimu kwa umma wa Sumatra CCC, Nicholous Kinyariri anasema klabu hizo zinashirikisha wanafunzi ambao wanasaidia kufikisha ujumbe kwa njia rahisi kwa wazazi wao, wanafunzi wenzao, ndugu jamaa na marafiki.

Anasema kuwa tayari klabu zimeanza kuonyesha mafanikio kwa kuwa wanafunzi wanachama wamekuwa, wakiongoza kwa kutoa taarifa zinazosaidia magari yanayooendeshwa kwa kuhatarisha maisha, kukamatwa na kuchukuliwa hatua.

“ Pamoja na kwamba wengi wao hawamiliki simu, lakini wamekuwa wakitumia njia ya kuomba walezi waliopo kwenye shule zao au wazazi na wasafiri wengine kuhakikisha ujumbe unafika haraka mahali husika kwa hatua mara wanapoona viashiria hatarishi vya safari,” anasema Kinyariri.

Mpaka sasa anasema kuna wanachama 2,550 katika mikoa tisa, huku mpango uliopo ukiwa ni kuongeza mkoa mwingine hivi karibuni.

Anasema klabu hizo zinakuwa na wanafunzi 50 katika kila shule iliyochaguliwa kuwa kwenye mpango huo. Wanachukua idadi hiyo ili kuhakikisha wanafikisha elimu husika kwa kiwango cha uelewa uliokusudiwa.

“Kuna gharama katika kuanzisha klabu hizi ikiwa ni pamoja na kuwezesha mafunzo husika, kugharimia shughuli zinazofanywa ikiwamo kurekodi nyimbo za kuelimisha jamii zinazopigwa kwenye radio. Lakini sisi hatujali gharama hizo, tunachotaka ni kuona elimu hii inasaidia jamii,’’ anasema.

Anabainisha mwaka jana wanafunzi wanachama 700 walihitimu masomo yao, mwaka huu watahitimu 666. Ni wanafunzi anaosema watakuwa na muda mzuri wa kuelimisha jamii.

“ Tumekusudia pia wakati wa likizo kila mwanafunzi mwanachama atoe elimu na kipeperushi kwa watu 10 na atuletee namba za simu za aliozungumza nao. Hapo unaweza kuona tutakuwa tumefikia watu wengi,” anaeleza.

Matokeo chanya

Kamanda wa Kikosi cha Usalama Barabarani, Fortunatus Muslim akizungumzia kuhusu vilabu hivyo, anasema vinasaidia katika kutoa elimu ambayo inachangia katika kupunguza ajali ambazo zimesababisha wananchi wengi kupoteza maisha, huku wengine wakipata ulemavu na hivyo kuongeza idadi ya watu tegemezi.

Anasema kikosi chake kinaendelea kujiimarisha kwa kupambana na kuwadhibiti kwa mujibu wa sheria, madereva wazembe na wanaoendesha magari mabovu.

Mkaguzi wa magari na madereva, Inspekta Yohana Mjema,anasema klabu hizo ni suala jema kwa kuwa linasaidia wanafunzi kuwa makini wanapotembea kwa miguu au wakiwa ndani ya vyombo vya usafiri.

“ Nikiwa mmoja wa askari wa kikosi cha usalama barabarani, natambua kuna maeneo ambayo ni changamoto kwa watoto hasa katika kuvuka, maana mengine bado hayajawekwa alama,” anasema na kuongeza:.

“ Hali hiyo ni hatari kwa sababu kuna madereva wazembe wanaendesha bila tahadhari yoyote hata kwenye maeneo ya shule, hivyo kugonga wanafunzi. ‘’

Othman Juma ni mwanafunzi wa kidato cha sita katika Shuke ya Sekondari ya Benjamini Mkapa ambaye ni miongoni mwa wanachama wa klabu ya usalama wa barabarani. Anaeleza kuwa vinawasaidia kujengea uelewa mzuri wa alama za barabarani na haki za msingi za vyombo vya moto.

“ Ajali zimezima ndoto za wanafunzi wenzetu wengi kwa kuwasababishia vifo na wengine ulemavu, Nani ajuae wangeendelea kuishi wangekuwa kina nani na wangesaidia kwa namna gani maendeleo ya Taifa letu,”anasema.

Juma anasema kuwa amewahi kushuhudia ajali iliyosababisha kifo cha mwanafunzi katika eneo la Mbagala Mission aliyekuwa anavuka kwenye kivuko chenye cha pundamilia. Dereva alipita kwa kasi bila tahadhari na kusababisha ajali.

Tuesday, October 31, 2017

JICHO LA MWALIMU : Haiba ya mwalimu inavyochochea ujifunzaji



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

By Joseph Chikaka

Watu wengi wamekuwa wakichukulia haiba kuwa ni ule mwonekano wa kimavazi wa mtu.
Kwa mujibu wa kamusi mbalimbali za Kiswahili, haiba ni tabia nzuri, mwenendo wa kupendeza; haiba ni hali katika mtu inayofanya wengine wavutike naye ama mvuto wa heshima.
 Pia, haiba ni zile tabia zote za mtu ambazo huweza kumfananisha au kumtofautisha na mwingine.
Mtaalamu wa saikolojia, Christian Bwaya anaeleza kuwa haiba ni jumla ya tabia za mtu zinazotokana na kile anachofikiri, anachopenda, anavyojichukulia yeye mwenyewe, anavyowachukulia watu wengine na kadhalika.
Haya yote hujenga mwonekano wa mtu unaopimika (tabia) kama vile anavyoongea na watu, anavyodhibiti hasira zake, anavyovaa, anavyofanya maamuzi, anavyoweza kuwa mwaminifu, anavyoweza kutunza siri moyoni, anavyoweza kukabiliana na changamoto.
Kwa muktadha huo, haiba hujumuisha zaidi ya mwonekano wa nje; haiba ni mwonekano wa mtu kitabia, kimatendo, kimavazi na kimaongezi.  
Haiba huweza kubadilika kutokana na umri, mazingira na jinsi ambavyo mtu alilelewa na makuzi yake. Kuna mambo ambayo hufanya watu wakafanana haiba zao kama kuishi pamoja, mila na desturi, uhusiano wa familia na hata kusoma pamoja.
Pia, yapo mambo ambayo huweza kutengeneza haiba tofauti kama motisha anayopata mtu, mtazamo, uwezo wa akili wa kutafakari.
Haiba na ufundishaji
Mwalimu ana nafasi kubwa ya kuambukiza haiba yake kwa wanafunzi wake. Hivyo, haiba ya mwalimu huweza kuathiri tendo la ufundishaji na ujifunzaji darasani. Mwalimu anapokuwa na sifa zinazowavutia wanafunzi kama umahiri katika kufundisha somo lake, husababisha wanafunzi kupenda hilo somo na hivyo kulifanya vizuri katika mitihani.
Mwalimu mwenye utulivu wa mawazo na mwonekano mzuri, huzalisha wanafunzi wenye usawazo. Kinyume chake huambukiza na kuzalisha wanafunzi wasio na utulivu wa kifikra na mtazamo. Mojawapo ya kazi ya mwalimu ni kuhamasisha haiba zinazokubalika katika jamii kwa wanafunzi wake.
Tabia hujenga haiba ya mtu. Kwa mfano, mwalimu anayenyoa kiduku au anayevalia suruali kwa staili ya ‘mlegezo’ mbele ya wanafunzi wake huweza kuambukiza tabia hiyo kwa wanafunzi wake, ambao pia wakiunganisha na mbwembwe zao hali ya uvaaji shuleni na mitaani huwa tete zaidi. Pia, mwalimu anapotumia lugha ya staha huambukiza wanafunzi wake tabia inayofaa.
Kuna makundi mbalimbali katika jamii yanayopishana juu ya dhana ya umuhimu wa haiba katika taaluma ya ualimu.
Mathalani, wapo wanaodhani kwamba haiba haina umuhimu kama mwalimu anatekeleza tu jukumu lake la kuingia darasani na kufundisha na kuondoka. Tabia yake na mavazi yake hayana umuhimu.
Pia, lipo kundi la watu wengine ambao huona siyo vema kwa mwalimu kukosa haiba ya kiualimu. Hii ni kwa sababu haiba ya mwalimu husababisha mabadiliko chanya katika tabia ya mwanafunzi ambayo ndiyo lengo kuu la kujifunza.
Hivyo, ni vema walimu wakawa na tabia njema za kuigwa kuanzia wanavyoongea, wanavyotembea, wanavyowajibika na namna wanavyovaa yaani ule mwonekano wao wa nje.  Ikumbukwe kuwa  wapo wanafunzi ambao hujifunza hekima na utulivu wa akili kutokana na kile wanachokiona, kukigusa na kukisikia.
Umuhimu wa haiba ya mwalimu unabaki kuwa  muhimu bila kujali anafundisha ngazi ipi ya elimu. Kwa mfano, kuliwahi kutokea mhadhiri mmoja wa kike katika chuo kikuu kimoja ambapo mavazi yake hayakuwa ya staha kwa maadili ya Kitanzania na chuo kikuu hicho kiasi cha kusababisha hata wahadhiri wenzake kulalamika kuhusu mavazi yake.
 Cha ajabu alipoitwa na mkuu wa chuo na kuonywa kuhusu uvaaji wake huo, alimjibu kwamba yeye alikuwa ameingia mkataba na chuo wa kufundisha na si kumuamulia mavazi gani avae au asivae. Hili lilisababisha chuo  kuongeza kipengele cha haiba katika mkataba wao wa ajira.
Baadhi ya walimu wanaeleza kuwa baadhi ya changamoto wanazokutana nazo na kufanya kazi hiyo ionekane ngumu kwao na kutokuwa na mvuto, ni mazingira magumu na duni ya kufanyia kazi na idadi kubwa ya wanafunzi darasani.
Pia kuna tatizo la baadhi ya watu wasio na sifa ya ualimu kusomea fani hiyo, hawa wakisukumwa zaidi na sababu za kiajira.
Haiba pia huendana na  mtu kujitambua. Kujitambua ni hali halisi ya kuelewa kuwa mtu anaishi kama mtu binafsi na tofauti na mtu mwingine.
Kujitambua kunahitaji ukweli na uthubutu kuhusu mtu anavyofikiri, anavyohisi na kukubali ukweli anaouona kuhusu yeye.
Mwanzo wa kujitambua ni mtu kuelewa kuwa yeye ni mtu binafsi na tofauti, na kufahamu jinsi anavyohusiana na watu wengine pamoja na mazingira yake.
Kujitambua hutegemea jinsi mtu anavyojibu kwa uhakika maswali kama, “Mimi ni nani, niko wapi na  ninataka kwenda wapi maishani?”
Majibu sahihi na ya wazi kwa maswali hayo humwezesha mtu kupanga kwa urahisi mwelekeo wa maisha yake na kutambua uwezo alionao. Ni mtaji wa kumfikisha mtu katika mafanikio yake.
Mwanafunzi aliyejitambua hufahamu mwelekeo wa maisha yake na kuwa na dira ya kufikia malengo yake.  Hawi mtu dhaifu, na asiye na thamani. Hujitunza, hujiheshimu na kuheshimu wengine. Kutojitambua husababisha mtu kutokuwa na msimamo.
Hivyo, ni wajibu wa mzazi na mwalimu kumsaidia mwanafunzi ili ajitambue yeye ni nani, ameumbwa kwa makusudi gani na ana thamani gani?
Atambue kwamba yeye ni mtu wa pekee na wa thamani  machoni mwa Mungu; na hakuna binadamu aliyeumbwa kwa bahati mbaya, wala aliyelazimisha azaliwe na wazazi waliomzaa.
 Kitaaluma, mwalimu anawajibika kukuza haiba za wanafunzi wake kwa kuwajali na kukuza uhusiano mkubwa baina yake na wanafunzi, wazazi, familia, jamii na kada nyingine.

Tuesday, October 24, 2017

Anna : Hata sijui nilivyofaulu darasa la saba!

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

“Nikuulize swali mwenyewe. Hivi kwani mimi nilifauluje? Najiulizaga kila siku ila hata sipati jibu, sijui nilifauluje”.

Achana na makosa ya kisarufi ya maneno nilifauluje (nilifaulu vipi) na naulizaga (nauliza), kimsingi, swali lenyewe halikuwa rahisi kulijibu.

Ni swali aliloniuliza Anna Matonya (16), ambaye alipaswa kuwa mwanafunzi wa kidato cha kwanza katika shule ya Sekondari ya Magaga iliyopo wilayani Bahi katika Mkoa wa Dodoma.

Imepita takriban miezi miwili tangu aamue kuacha shule, anataka kufahamu namna alivyoweza kufaulu mtihani wa darasa la saba mwaka jana baada ya kuhitimu katika Shule ya Msingi Chifutuka.

Hatua yake ya kuamua kuacha masomo inatokana na madai yake kwamba akiwa shuleni hakuwa akielewa chochote darasani.

Siyo kwamba hajui kusoma na kuandika, La hasha! isipokuwa analalamika aliwezaje kufaulu darasa la saba kwa kuwa hakuwa na uwezo wa kuyamudu masomo.

Lakini akiwa sekondari mzigo ukazidi kumwelemea hasa pale lugha ya Kiingereza ilipokuwa ikitumika kufundishia. Anasema haelewi.

Anasema anaumizwa kushika mkia katika matokeo ya mitihani yake na kusababisha kupewa adhabu huku akichekwa na wanafunzi wenzake.

“Afadhali shule ya msingi nilijifunza kwa Kiswahili na sio sekondari, maana nikienda darasani siambulii kitu,”anasema na kuongeza:

“Kila siku nakuwa wa mwisho, walimu wakifundisha sielewi hata kidogo. Wakiongea Kiingereza ndio kabisa kama napotea, ndio maana nimeamua kukimbia shule”.

Anna anasisitiza kwamba haelewi ilikuwaje jina lake likawa miongoni mwa majina 31 ya wanafunzi walioanza kidato cha kwanza mwaka huu.

“Tupo 31 darasani, kila tukifanya mitihani nakuwa wa mwisho na kuchapwa viboko, kwa hiyo sitaki tena kusoma bora nimsaidie mama kazi za nyumbani,” anasema.

Anasema amejitahidi kusoma kwa bidii ili walau aendane na wenzake, lakini bado aliambulia nafasi ya mwisho jambo lililomkatisha tamaa ya kuendelea na masomo.

Anasimulia kwamba alijaribu kuwaambia wazazi wake kuhusu mwenendo wake kielimu, lakini hawakumwelewa na badala yake walimsihi aendelee na shule kwa kuwa ndio msingi pekee wa maisha yake.

“Hakuna aliyenisikiliza, baba na mama wote wanataka niendelee kusoma sekondari, sasa nitasomaje wakati sielewi chochote? Mimi sitaenda tena ila ningekuwa naelewa ningeendelea,”anasema na kuongeza:

“Nilienda porini, sikuogopa chochote kwa sababu nimechoka kuchekwa kwa kuwa wa mwisho darasani”.

Muundo wa mtihani wakosolewa

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi Chifutuka, Daniel Mchomvu anasema muundo wa maswali ya kuchagua unaotumika sasa katika mtihani wa taifa wa darasa la saba, ndio unaosababisha wanafunzi wengi wasio na uwezo kufaulu akiwamo Anna.

“Unaweza kumkuta mtoto anabuni jibu na kufaulu, ndio maana wanaokwenda sekondari wengi hawana uwezo kama binti huyu amejikuta haendani na wenzake,”anasema.

Wadau mbalimbali wa elimu wanasema mabadiliko ya muundo wa mtihani huo, ndio unaosababisha kuwapo kwa wanafunzi wanaochaguliwa sekondari huku baadhi wakiwa hawajui stadi za msingi za kusoma na kuandika.

Mwenyekiti wa Chama cha Hisabati nchini (MAT/CHAHITA, Dk Said Sima anasema, Serikali ifanyie kazi maoni ya wadau ya kubadilisha mfumo huo kwa sababu unaua taaluma ikiwamo somo la Hisabati kwa sababu wengi wanaofaulu hawana uwezo.

Mchambuzi wa masuala ya elimu, Frank John anasema kilichosababisha mfumo huo kuanza kutumika ni matumizi ya mashine wakati wa kusahihisha. Ni mfumo uliowekwa makusudi kwa ajili ya kurahisisha kazi ya usahihishaji

Anasema: “Ni mfumo mbaya usiomuandaa mtoto. Hii ni hatari kwa Taifa.’’

Hata hivyo, Ofisa Elimu Sekondari wa Wilaya ya Bahi, Hassan Mohamed anatetea muundo wa mitihani hiyo kwamba haina ubaya wowote. “Asiyejua kusoma na kuandika hawezi kujibu. Nchi zaidi ya 13 zinatumia utaratibu huu kwa hiyo sio muundo mbaya,”anasema.

Wazazi wasononeka

Akiwa miongoni mwa wanafunzi wasichana waliopangiwa vyumba mtaani katika kijiji cha Magaga, wazazi wake wanasema wamekuwa wakimpatia binti yao mahitaji yote.

“Mwanangu ananisikitisha sana, huyu ndiye niliyemtegemea walau, nilijua akisoma atawasaidia wadogo zake lakini ndio kama unavyosikia,” anasema baba yake Julius Matonya, mkazi wa kijiji cha Chikopelo.

Ilimlazimu Matonya kuwaomba walimu, viongozi wa serikali ya kijiji na majirani zake waongee na binti yake ili aendelee na masomo lakini haikuwezekana.

Ofisa Mtendaji wa Kata ya Chifutuka, Gasper Mhembano anakiri kushiriki katika kumashwishi Anna aendelee na masomo, lakini anasema ushauri wake pia uligonga mwamba kwani alikataa kata kata.

Baada ya kuona analazimishwa kuendelea na masomo, Anna aliamua kukimbilia porini ambako alikaa huko siku mbili kuepuka karaha ya kutakiwa aende shule.

Wapita njia ndio waliomuona Anna akiwa amejilaza porini. Walimfuata na kumbembeleza arudi nyumbani, akakubali.

Mama mzazi wa Anna, Peris Matonya anasema jamii inayowazunguka iliamini kwamba binti yake huyo ameacha masomo ili aolewe na kwamba alipotoroka wengi walidhani kwamba amekimbilia kwa wanaume.

Hata hivyo Anna mwenyewe anasema: “Sitaki kuolewa mimi ila pia sitaki shule maana sielewi darasani”.

Mama huyo anasema kazi pekee anayoweza kuifanya mwanawe baada ya kuacha masomo ni kupika pombe. “Mimi napika pombe kama unavyoniona, amerudi nyumbani hakuna namna atanisaidia hii kazi tu,”anasema.

Kwa upande wake, Anna anaona bora akasome shule ya fundi, lakini wazazi wake wanasema kwa sasa hawana fedha za kumsomesha kwa kuwa waliwekeza kwenye elimu yake ya sekondari hivyo asubiri hadi watakapopata fedha.

Mwalimu Mkuu Msaidizi wa shule hiyo, Daudi Gingi anasema sio Anna peke yake, baadhi ya wanafunzi wa kidato cha kwanza wanaopelekwa baada ya kufaulu huwa hawana uwezo.

Matonya anakiri kuwa maendeleo ya binti yake shule ya msingi hayakuwa mazuri, lakini matokeo ya kufaulu mtihani wa darasa la saba yalimtia moyo kwamba huenda alibadilika.

“Nilijua atafeli kwa sababu alikuwa anapata 10 au 20…alipofaulu nilimshukuru Mungu nikawekeza akili zangu kwenye shule yake matokeo yake anatuambia kwamba haelewi,”anasema.

Necta yatoa neno

Ofisa mitihani mwandamizi wa Baraza la Mitihani Tanzania (Necta), Yustine Balyuha anasema mfumo huo unapitiwa upya ili kuona namna ya kuubadilisha.

“Tunapitia upya kuona namna tunavyoweza kubadili mfumo huu, japo sio rahisi kwa mtoto asiyejua kufaulu kama inavyosemekana,”alisema katika mkutano wa wadau wa hesabu uliofanyika hivi karibuni.

Tuesday, October 24, 2017

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Fasihi ya Kiswahili na ajira kwa wasomi

 

By Erasto Duwe

Kazi ni kazi ilimradi mkono uende kinywani,” ni msemo wa Kiswahili unaosisitiza watu kufanya kazi yoyote halali ili kujipatia kipato cha kukidhi mahitaji yao muhimu maishani. Kumekuwa na tabia ya kulalamika miongoni mwa wanajamii kuhusu kukosekana kwa ajira hususan kwa vijana waliohitimu masomo yao katika vyuo na vyuo vikuu.

Vijana wengi wa kileo wanapokuwa vyuoni huwa na ndoto nyingi. Huwaza kupata kazi nzuri mara baada ya kuhitimu masomo yao.

Aidha, wengi huwaza kumiliki nyumba za kisasa, magari mazuri na fedha nyingi.

Kwa jumla, huwaza kuwa na maisha ya kifahari kupitia elimu yao. Pamoja na fikra hizo zote, chanzo cha fedha wanachokitegemea ni kuajiriwa.

Ni wachache miongoni mwao wanaowaza kujiajiri. Baada ya kuhitimu, ajira zinapokosekana, vijana hubaki wakiilaumu Serikali.

Riwaya ya Utubora Mkulima iliyoandikwa na Shaaban Robert na kuchapishwa mwaka 1968 inatubungua bongo tuwe na mtazamo tofauti.

Katika riwaya hii msanii anamchora mhusika Utubora kuwa kijana mwenye elimu ya chuo kikuu, aliyekuwa karani kwa bwana Ahmed.

Kijana huyu anachorwa kuwa mchapakazi hodari aliyependwa sana na tajiri wake. Hata hivyo, Utubora hakuona kuwa ajira hiyo ni jambo la kuling’ang’ania. Tamaa yake kubwa ilikuwa kujiajiri mwenyewe na kujipatia kipato kitokanacho na kazi ya ubunifu wa akili yake.

Utubora alikata shauri la kwenda kuishi Mrima (kijijini) akakae shambani karibu na pahali alipokuwa akikaa mama yake. Akiwa huko alijishughulisha na kilimo. Alilima na kufuga mifugo mbalimbali. Moyo wake ulikuwa radhi na wenye furaha katika shughuli zake za kilimo alizokuwa akizifanya. Pamoja na hilo, alifanikiwa kujenga uhusiano mzuri na kila mmoja.

Tumetumia mfano wa kitabu hiki ili kuonyesha kuwa licha ya kuwako kwa ajira za kuajiriwa kuna upande wa pili wa ajira. Kama tulivyokwisha kueleza hapo awali, vijana wengi siku hizi huwaza kuajiriwa.

Ikiwa hawapati ajira hizo, huendelea kubaki mtaani wakisubiri ajira zitoke hata kwa miaka kadhaa. Kilimo kwa baadhi ya vijana huonekana kama ni shughuli ya watu wa tabaka fulani lisilowafaa wao.

Ipo haja ya vijana wasomi kujifunza kutoka kwa msomi mwenzao Utubora (mkulima). Kijana huyu hakuwa na tatizo la ajira lakini pamoja na sababu nyingine za kurudi Mrima, yeye alipenda zaidi kujiajiri mwenyewe. Maisha ya mjini hayakuwa na la pekee kwake.

Alifurahi kuitumia elimu yake ya darasani katika kile alichojipangia mwenyewe yaani kujishughulisha na kilimo. Laiti vijana wangalikuwa na ubunifu wa kutumia elimu yao kubuni ajira binafsi huenda leo hii maisha ya vijana wasomi yangalikuwa na sura tofauti.

Ile hali ya kusubiri ajira za ofisini kwa miaka kadhaa na kulalamika ingepungua. Vijana wanaohitimu ‘wajenge ofisi’ zao katika shughuli za kujitegemea wenyewe kama vile kilimo cha kisasa na viwanda vidogovidogo na hivyo kutoa nafasi za ajira kwa wengine.

Vijana wanaokimbilia mijini kutoka vijijini nao wanalo la kujifunza kutoka kwa Utubora. Mijini ambako vijana wengi hufikiri kuwa maisha ni rahisi, hali ni kinyume chake!

Kila kitu hutegemea fedha. Kutokuwa na fedha husababisha vijana wengi kujiingiza katika wizi na kufanya shughuli haramu hivyo kuhatarisha maisha yao. Msanii Shaaban Robert kwa kumtumia Utubora anataka kuieleza jamii kuwa shughuli za uzalishaji au ujenzi wa jamii kiuchumi, huweza kufanyika kwa namna yoyote halali na popote si lazima iwe mjini.

Tuesday, October 24, 2017

Ndoto ya Chiswanu kumiliki kiwanda cha viti vya walemavu

Erasto Chiswanu akionyesha kiti kinachotumia

Erasto Chiswanu akionyesha kiti kinachotumia umeme, alichokitengeneza kwa ajili ya matumizi ya walemavu wa miguu. Picha na Asna Kaniki 

By Asna Kaniki, Mwananchi akaniki@mwananchi.co.tz

Hivi sasa ubunifu ndiyo njia pekee inayoweza kumkomboa kijana aliyemaliza masomo yake.

Kwa vijana waliomaliza elimu ya juu hawahitaji tena kuajiriwa kwani, ubunifu kwao ni ajira pekee.

Katika ulimwengu huu wa sayansi na teknolojia ubunifu, unatajwa kama chachu ya watu hasa vijana katika kujipatia ajira.

Erasto Chiswanu aliyemaliza masomo ya uhandisi wa umeme katika Taasisi ya Teknolojia Dar es Salaam, (DIT) anasema ubunifu kwake ni ajira tosha.

Kijana huyu ameunda kiti cha walemavu kinachotumia umeme. Anasema kiti hicho hakihitaji kusukumwa bali hujisukuma chenyewe kwa kutumia mfumo huo wa umeme.

Anasema kiti hicho alichokitengenezwa mwaka huu, kimemgharimu kiasi cha Sh 2.7 milioni kuanzia maandalizi hadi kukamilika kwake.

Anasema lengo la kubuni kiti hicho ni baada ya kuona kuwa watu wenye ulemevu wanapata shida kutafuta msaada wa kusukuma kiti wanapohitaji kutembea kutoka sehemu moja kwenda nyingine.

Kiti hicho kinatumia betri na kina uwezo wa kutembea umbali wa kilometa tano hadi saba kwa saa.

“Kwa matumizi ya hapa mjini mgonjwa anaweza kukitumia kwa muda mrefu bila kuisha chaji, lakini hata kama kitatumika kwa umbali mrefu ikitokea kikazimika betri inaweza kuchajiwa tena na kuendelea kufanya kazi” anasema. Anasema ubunifu huo ambao kwake ulikuwa mgumu, umekuja baada ya kuona karibu kila kitu kimeshabuniwa, hivyo alitaka kuwa tofauti na wengine.

“Nilijiandaa mapema kuwa nitatengeneza kitu cha aina yake. Nilipokuwa mwaka wa tatu fikra zangu zililenga kubuni kiti hiki maalumu na cha kisasa kwa ajili ya walemavu” anasema na kuongeza’

“Kwanza nilifikiria kuhusu walemavu, wazee na wagonjwa wanavyoshindwa kutembea sehemu mbalimbali kwa kukosa kitu cha kumsaidia.”

Baada ya kupata wazo hilo, anasema alipeleka mapendekezo yake kwa mwalimu juu ya utengenezaji wa kiti hicho.

Kazi na jasho

Haikuwa kazi rahisi kwa Chiswanu kukamilisha kiti hicho, kwani anasema kila mara aliwaza kiti hicho kiwe katika mfumo upi.

“Mwaka jana Novemba, nilianza kuwaza, kwamba sawa kiti kitajiendesha kwa kutumia umeme, lakini wasiwasi wangu ni jinsi ya kukikamilisha, maana kiti hiki ndiyo mara ya kwanza kubuniwa hapa nchini vingine vinapatikana Afrika ya Kusini na India.

“Nilianza kufikiria kichwani ni namna gani hicho kiti kinaweza kutumika, nikawaza vifaa gani nitumie, kiwe cha aina gani, kiwe na muonekano gani” anasema.

Changamoto

Chiswanu anasema kama sio kujipa moyo na kuonyesha jitihada zake asingeweza kukamilisha mradi wake kwani hata walimu iliwachukua muda kuelewa alivyowapelekea pendekezo lake. Anasema changamoto kubwa aliyokumbana nayo ni mtaji.

“Vifaa vinauzwa kwa bei ghali na ndiyo maana vingine nimetumia vya kawaida kwa kuwa nilikosa mtaji,’’anasema.

Matatizo ya kiufundi nayo yalichangia kukwamisha umalizaji wa haraka wa kiti hicho, kwani anasema alilazimika kurudia mara nne hadi kukamilika.

Akatishwa tamaa

Chiswanu anasema changamoto nyingine aliyokumbana nayo ni baadhi ya wanafunzi wenzake kumkatisha tamaa.

“Wakati nahangaika, wanafunzi wenzangu walishauri niachane na hicho kiti kwani kitanigharimu kiasi kikubwa cha fedha. Mimi niliichukulia kama changamoto kwani nilitegemea wao waniunge mkono na kunitia moyo” anasema.

Kuhusu mafanikio, anasema: “Nimeweza kujulikana kupitia ubunifu wangu, hasa tunapokwenda katika maonyesho mbalimbali kila mtu amefurahia ubunifu wangu,”.

Matarajio

Chiswanu ana ndoto ya kuwa na kiwanda kikubwa, ili aweze kutengeneza viti vingi ambavyo atasambaza katika maeneo tofauti.

“Sio siri uhandisi upo kwenye damu na lengo langu ni kusaidia wasiojiweza, kwani wazee, wagonjwa na walemavu wanashindwa kutembea maeneo mbalimbali kwa kukosa mtu wa kusukuma viti vyao” anasema.

Kwake dhamira siyo kutengeneza viti hivyo, bali pia kutoa mafunzo kwa vijana wengine.

Wito kwa Serikali

Anatoa rai kwa Serikali kuwawezesha wanafunzi wabunifu, kwa kuwawezesha rasilimali fedha katika kutekeleza miradi mbalimbali ya kiubunifu

“Mimi naamini endapo Serikali itatushika mkono kwa kutenga bajeti kwa ajili ya ubunifu tutafika mbali na vijana hatutohangaika kutafuta ajira baada ya masomo” anasema na kuongeza:

“Nchi nyingi zinafanya ubunifu na kwa kiasi kikubwa zinanufaika kwa ubunifu huo, hivyo ni jukumu la Serikali kuhakikisha kuwa nchi inasonga mbele kwa kutumia teknolojia mbalimbali kama hii niliyofanya.”

Tuesday, October 24, 2017

JICHO LA MWALIMU : Shule inavyoweza kuchochea utalii



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

By Joseph Chikaka

Kumekuwapo  changamoto kubwa kwa wazawa katika kufanya utalii wa ndani ama wa nje ya nchi.
Watanzania wamekuwa wakisemana vibaya kuwa hawana utamaduni wa kufanya utalii.
Sababu kadhaa zimekuwa zikitajwa kuwa kikwazo cha watu kufanya ziara za kitalii, ikiwamo umasikini, kutojengewa utamaduni huo tangu awali (shuleni/vyuoni, na katika familia).
Nyingine ni gharama kubwa za viingilio na kutokuwa na taarifa za kutosha kama vile maeneo  yenye vivutio na namna ya ufikaji wake.
Utalii ni kitendo cha mtu kwenda kutembelea na kujifunza nchi na maumbile yake kijiografia.
Pia, utalii ni hali ya kusafiri huku na huko ili kuyafurahia mandhari.
Wengine husema kwamba hata kile kitendo cha wenyeji kusaidia au kushughulikia watalii na kuwahudumia nacho ni utalii.
Pia, utalii unahusisha kusoma desturi, tabia, utamaduni, miiko, matambiko na historia ya nchi au sehemu husika. Kuna aina mbalimbali za utalii kama vile  utalii wa kibiashara, kidini, mikutano, mapumziko, utamaduni,  historia na mazingira.
Utalii wa ndani ni kule kutembea kutoka mahali pamoja hadi pengine ndani ya nchi husika.
Tabia ya watu kuthamini na kufanya utalii wa ndani huweza kuchochewa sana kuanzia ngazi ya shule na vyuo.
Hii ni kwa sababu, shule ni wakala mkubwa wa mabadiliko na maendeleo endelevu. Mfano wa utalii rahisi kufanywa na jamii husika ni utalii wa baiskeli na wa kutembea kwa miguu.

Shule inawezaje kuwa wakala wa utalii wa ndani?
Ziara za mafunzo ni mbinu au njia mojawapo ya kujifunza na kufundishia shuleni au vyuoni.
Mwanafunzi hupata uelewa mkubwa anapotazama mazingira ya nchi kwa uhalisia. Madhumuni ya  utalii wa ndani hutofautiana kati ya sehemu moja ya utalii na nyingine.
Kuna uwezekano mkubwa wa shule kuandaa ziara za kimafunzo kwa madarasa tofauti katika kila kipindi cha likizo za masomo.
Kamati  za ziara za shuleni, hupaswa kuratibu maandalizi hayo kwa kutuma walimu kwenda kuona sehemu watakazopata malazi na chakula, watakazotembelea, na kama kuna shule wangependa kufanya nayo mtihani wa pamoja wa kujipima na kujua kiasi cha gharama.
Kama shule haziwezi kuandaa ziara hizi kupitia kamati maalumu za ziara, zinaweza kuomba huduma hiyo kutoka kampuni za utalii.
Kuna faida kadhaa za kutumia kampuni za utalii ili kufanikisha safari ya utalii au ziara za kimafunzo, ikiwamo kuokoa muda wa walimu kwenda kufanya mchakato wa maandalizi ya ziara husika.
 Aidha, kunapotokea dharura yoyote ile safarini, ni rahisi kampuni kushughulikia kwa kuwa kila siku wako katika michakato hiyo na ndiyo sehemu ya kazi zao.
Ikumbuke hata hivyo kuwa kutumia kamati za shule, pamoja na mambo mengine kunasaidia kupunguza gharama. Kampuni pamoja na kutoa huduma, bado zinafanya kazi hiyo kwa mrengo wa kibiashara unaolenga kupata faida.
Ni kwa vipi sasa  shule na vyuo zinaweza kuwa mabalozi wa utalii wa ndani? moja, kuwapa ufahamu na uelewa wanafunzi. Hii huwezesha jamii kufahamu kuhusu faida za utalii wa ndani na jinsi   wanavyoweza kuufanya.
Wanafunzi ni mabalozi wakubwa wa mabadiliko katika jamii. Wanapopata elimu huweza kuifikisha kwa wazazi na walezi kisha kwa jamii nzima.
Pia, wanafunzi ni wazazi wa kesho, watarithisha maarifa hayo kwa vizazi vijavyo.
Kwa kupitia shule na vyuo, tabia ya kupenda kufanya utalii wa ndani inaweza kukuzwa, kwa sababu ya uhamasishaji kutoka kwa wadau mbalimbali wenye uelewa wa utalii na kampuni zote zinazojishughulisha na utalii.
Mbili, mamlaka ya hifadhi za taifa huweza kutia chachu utalii wa ndani kwa kutoa punguzo za viingilio kwa wanafunzi na wanachuo, siyo tu katika kipindi cha sherehe za sabasaba na nanenane; ambapo wanufaika wengi huwa wale tu ambao walipata fursa ya kutembelea maonyesho hayo.
Tatu, shule kueleza fursa zinazoweza kuwanufaisha wanajamii ambao wameizunguka hifadhi ya taifa.
Kumekuwapo changamoto kadhaa kutoka kwa jamii zinazoishi jirani na maeneo ya hifadhi, ikiwamo kutoona  moja kwa moja  faida za utalii.
Hivyo, jamii hiyo huweza kusababisha mikwamo kwa watalii kama vile kutowapa ushirikiano stahili.
Nne, kupitia uhamasishaji kutoka vyombo vya habari na mawasiliano. Vyombo vya habari na mitandao ya kijamii, vinaweza kuhamasisha utalii wa ndani.
Tano, mitalaa yetu ya elimu katika ngazi zote ziweke suala la utalii wa ndani kama suala mtambuka.
Ikiwezekana suala la utalii wa ndani lichopekwe katika masomo mbalimbali.
Mtaalamu wa masuala ya utalii na uhifadhi wa tamaduni, Ismail Swalehe, anaeleza kuwa sekta binafsi inayojishughulisha na utalii kama kampuni za utalii, bado hazijachangia kwa kiasi kikubwa katika kuhamasisha jamii ya Kitanzania kufanya utalii wa ndani tofauti na wanavyofanya kwa watalii kutoka nje.
Anaeleza kuwa ni wakati sasa wa mamlaka husika kuziwezesha kampuni binafsi na vyama vya kijamii vinavyokuza utalii.
Shule nazo ziwajengee wanafunzi misingi ya kupenda na kuthamini utalii wa ndani tangu wakiwa watoto na vijana.
Siyo rahisi kwa mtu ambaye hakujengewa tabia ya kutumia kipindi cha likizo kwa kufanya ziara au utalii, akategemewa tu kuibuka ukubwani na kuanza kufanya.
Hata kama ana rasilimali na uwezo, bado hatoweza kufanya kwa sababu jambo hilo siyo sehemu ya utamaduni wake.
Hivyo, ni wajibu wa kila shule na chuo kuhakikisha kuwa wanafunzi wake wanapata fursa nyingi za kufanya utalii wa ndani mara nyingi iwezekanavyo.
Shule na vyuo zijenge tabia ya kutumia likizo kufanya ziara za kitalii. Kufanya hivi ni  kuchochea ari ya utalii wa ndani na kulinda na kuzithamini rasilimali zetu.

Tuesday, October 24, 2017

ELIMU NA MALEZI : Umuhimu wa kumpunguzia mtoto shinikizo la kufaulu



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Ufaulu wa mitihani umepewa nafasi ya pekee katika mfumo wetu wa elimu.

Shule zetu hazina namna nyingine ya kumwelimisha mtoto zaidi ya kumtaka akusanye, akumbuke na kutumia maarifa aliyonayo kujibu maswali ya mtihani.

Ingawa ustawi wa jumla wa binadamu hautegemei eneo hilo moja la ukusanyaji na utumiaji wa maarifa, shule zetu zinaonekana kuamini kuwa pasipo mtu kuwa na maarifa mengi, hawezi kufanikiwa.

Kasumba hii imetuathiri hata sisi wazazi. Tunafikiri, kwa mfano, ni lazima mtoto afaulu masomo kwa kiwango cha juu ili afanikiwe. Matarajio haya makubwa yanatufanya tuwaweke watoto kwenye shinikizo kubwa mno la kufaulu, tukiamini ufaulu ndio kigezo cha ustawi wao katika maisha.

Matokeo yake, tangu mtoto anapoingia shuleni mpaka anamaliza, anajikuta katika mazingira ambayo kimsingi hana kazi nyingine zaidi ya kumridhisha mwalimu na mzazi wake.

Wazazi tunataka kuona mtoto ana uwezo wa kukusanya na kukumbuka maarifa. Mazoea haya yanaibua changamoto kadhaa za kimalezi kwa watoto.

Kulea tabia ya ushindani

Shule zetu zinathamini wanafunzi wanaofanya vizuri na kudhihaki wale wanaoonekana dhaifu. Mtoto anayefanya vizuri darasani, kwa mfano, ndiye anayependwa na walimu, ndiye anakuwa maarufu, na ndiye anayepata zawadi ya kuwa bora kuliko wengine. Hili ni tatizo na nitaeleza kwa nini.

Kwa muda mrefu, tuliamini kumzawadia mtoto mdogo aliyefanya vizuri kuliko wenzake ingekuwa si tu motisha kwake kuongeza jitihada za kufanya vizuri kwa mara mwingine tena, lakini pia ingewafanya watoto wengine kuweka bidii zaidi kwa matarajio ya kupata zawadi kama aliyopewa mwenzao.

Hata hivyo, tafiti nyingi zikiwamo za Profesa Carol Dweck wa Chuo Kikuu cha Stanford, zinaonyesha utamaduni huu wa kuwapongeza watoto kwa namna inayobagua uwezo wao, una kasoro nyingi zinazoweza kukuza mitazamo mibovu kwa watoto.

Kwa mfano, mtoto aliyezoea kuongoza darasani na kusifiwa anaweza kugeuka kuwa mtumwa wa sifa.

Utumwa huu wa sifa unamweka kwenye hatari ya kuwa na tabia ya kuelekeza nguvu kwenye eneo linalomfanya ajione bora na hivyo kukwepa maeneo mengine ambayo, pengine yanaweza kuwa muhimu katika maisha. Ikiwa mathalani, mtoto anajua walimu na wazazi humsifia kwa kufaulu vizuri, mtoto huyu anaweza kukwepa kushiriki kazi za ndani ambazo anajua haziwezi kumgusa mzazi wake.

Pia, kupongezwa kwa kuwazidi wengine kunaweza kumkatisha tamaa mtoto hasa pale inapotokea ama anafanya vizuri, lakini hakuna mtu anayejali au kuna mtoto mwingine anayeonekana kumzidi kinyume na vile alivyozoea.

Lakini vile vile, kwa upande wa watoto wanaoshuhudia mwenzao akizawadiwa kwa kuwazidi mara kwa mara, wengi hunyong’onyea na kuanza kujiona kama watu duni wasio na uwezo wa kufanya vizuri kama wenzao.

Tafsiri yake ni kwamba, kwa watoto wadogo, hakuna sababu ya msingi ya kuwawekea mazingira ya kuwashindanisha kiuwezo, hali inayoweza kuwaingizia dhana ya kushindana hata katika mazingira ambayo hakuna sababu yoyote ya ushindani.

Kudumaza vipaji

Changamoto ya pili ya shinikizo hili kubwa la taaluma kwa watoto, ni kudumaza vipaji ambavyo kimsingi hakuna namna ya kuvipima kwa kutumia mitihani.

Kwa kuwa shughuli karibu zote zinazoendelea darasani zinalenga kujenga eneo moja tu la kukusanya na kukumbuka maarifa, mtoto hawezi kuwa na motisha ya kufanya vitu vingine visivyohusiana na masomo.

Matokeo yake mtoto anapokuwa shuleni anakuwa hana kazi nyingine zaidi ya kusoma, kuandika na kuhesabu. Anaporudi nyumbani, hali kadhalika, anakutana na mzazi anayeamini kazi ya msingi ya kufanya kwa mwanae ni kuzingatia masomo.

Mtoto anayeishi kwenye shinikizo la namna hii anapojaribu ‘kuchepuka’ kidogo ili kukuza vipaji visivyotambuliwa na mitihani rasmi ya darasani, anajikuta kwenye mgogoro na mwalimu na mzazi.

Kwa sababu hii, watoto wetu wengi ambao pengine wangeweza kuwa na vipaji vya kila aina, wanaishia kufanya vitu ambavyo mara nyingine havifanani navyo.

Kudumaza ukuaji

Shinikizo hili kubwa la kufaulu masomo pia linaathiri mtindo wa kawaida wa maisha ya mtoto. Kwa mfano, shule inayotaka mtoto awe bora kitaaluma, kwa kawaida itamnyima fursa ya kushiriki shughuli zisizo za kimasomo, lakini ambazo kimsingi zingeweza kuwa muhimu katika makuzi.

Kwa sababu ya kusoma kwenye shule inayotaka kuongoza kwenye mitihani, mtoto huyu mdogo, hatopata mtu wa kumfundisha kujifanyia usafi wake binafsi, kufagia, kushiriki kazi za mikono kwa sababu tu mitihani ambayo ndio kipimo cha ubora wa shule haina vipengele vinavyopima utu wa mtoto na hata ushiriki wake kwenye kazi za mikono.

Pamoja na uzuri wa kufaulu masomo, mtoto mdogo wa shule ya msingi, kwa hakika anahitaji kufaulu pia hata kwenye maeneo mengine yenye nafasi muhimu ya kumsaidia kupata mafanikio katika maisha.

Mbali na kupata alama 95 darasani, kwa mfano, mtoto huyu anahitaji kujifunza umuhimu wa kujali hisia na mahitaji ya wengine, tabia ambayo angeweza kujifunza vizuri zaidi kupitia michezo kuliko vitabu vilivyotajwa kwenye mtalaa.

Kasoro hii ya mfumo wa elimu kutilia mkazo eneo la ufahamu na maarifa kuliko maeneo mengine, imefanya watoto wengi wakose fursa pana ya kujengwa kiroho, kimaadili na hata kupata stadi nyingine muhimu za kimaisha.

Ushauri

Natambua shauku kubwa waliyonayo wazazi kuona watoto wanashika nafasi ya kwanza darasani. Hata hivyo, kama tulivyoona kwa ufupi, shauku hiyo ya kuwa na watoto wenye ‘akili’ isiwafanye watoto wakajikuta wakibanwa mno na hivyo kukosa muda wa kujifunza stadi nyingine za maisha.

Aidha, tunazo sababu za kutosha kuvumilia hata pale tunapoona watoto wetu hawafanyi vizuri darasani. Hakuna ushahidi wa kitafiti unaothibitisha kuwa ufaulu wa sekondari na vyuoni unategemea ufaulu mkubwa wa ngazi za chini.

Miaka ya awali ina umuhimu mkubwa katika kujenga sura ya maisha atakayoishi mtoto. Tunahitaji kuweka msisitizo mkubwa kwenye kujenga utu, kuwakuza kiroho na kuwafundisha stadi za maisha, kwa sababu hayo ndiyo maeneo yatakayoamua mustakabali wao.

Tuesday, October 17, 2017

Simulizi ya msomi aliyerudia mtihani wa kidato cha nne mara nne

 

By Abeid Poyo aabubakar@mwananchi.co.tz

Hebu pata picha ya mtu anayejikwaa barabarani tena sehemu ileile aliyoumia jana na juzi, lakini bado yumo; haoni shida wala kukata tamaa au kufikiria kuchepukia barabara nyingine.

Kila anapojikwaa, hujizoazoa na kuamka. Ujasiri wa kupambana na hali yake hadi kuzishinda changamoto zilizoelekea kuwa kikwazo katika maisha yake, umemfanya kuwa mmoja wa watu wa kupigiwa mfano.

Mtu aliyejikwaa mara kadhaa na hatimaye kupata ufumbuzi, ni Clement Fumbuka ambaye sasa ni mtaalamu wa ufugaji kwa ngazi ya elimu ya juu. Na ili watu wajue kukata tamaa katika maisha ni kosa kubwa, Fumbuka ametunga kitabu kiitwacho “Jijenge kimawazo: Anguka mara 7 simama mara 8”.

Kitabu hiki kinaakisi maisha yake; maisha ya kutokata tamaa maishani. Laiti angekuwa na aibu ya kusimulia yaliyomtokea miaka 13 iliyopita au angekuwa mchoyo, angeinyima jamii ya Kitanzania siri ya mafanikio ya kielimu aliyo nayo.

Fumbuka anatudhihirishia kuwa maisha ni mapambano, hakuna kukata tamaa maishani. Mikasa aliyokutana nayo katika safari yake kielimu leo inatumika kwa wengi kama funzo lenye kushibisha.

Kufikia kuwa mtu mwenye elimu ya chuo kikuu na kipaji cha uandishi wa vitabu, Fumbuka “alianguka chini mara nne, na akasimama”. Hapana, hakuanguka chini bali alishindwa mtihani wa kidato cha nne mara nne na bado alirudia kwa bidii hadi akafaulu.

Kitabu cha hamasa

Unaweza kukiita kitabu chenye mafundisho ya hamasa kuhusu harakati za kuzikabili changamoto za maisha. Ametumia saikolojia, mafundisho ya kidini, ufundi wa lugha na mifano kadhaa kuelezea kwa nini binadamu hapaswi kukata tamaa.

Mbali ya kitabu “Jijenge kimawazo: Anguka mara 7 simama mara 8” kinachosimulia harakati za maisha, pia ametunga vitabu vingine kama “Hujashindwa ndoto yako” (2015), “Mtunze kuku akutunze”(2016) kinachozungumzia ufugaji wa kuku.

Safari yake kielimu

Kitabu chake kinasadifu maisha binafsi. Hakuandika kitabu mithili ya riwaya za kufikrisha, bali kudhihirisha kwamba mtu anaweza kuanguka mara saba na akasimama mara nane kwa ujasiri na sasa ni mtaalamu wa mifugo, elimu aliyoyapata kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA).

Mwaka 2004 kwa mara ya kwanza alifanya mtihani wa kumaliza kidato cha nne katika Shule ya Sekondari Geita na kujikuta akifutiwa matokeo kwa sababu anazosema hakuzifahamu.

“Sikujua kama nilifaulu au la. Kutokana na sababu za kiuchumi, sikuweza kufuatilia chanzo cha kufutiwa, kwani wazazi hawakuweza kugharimia ufuatiliaji,” anasema

Huu ukawa kama mwanzo wa kinachoweza kusemwa kama nuksi. Baada ya hapo alijaribu mara kadhaa kurudia mtihani huo lakini hakufanikiwa.

“Niliamua kujisajili katika kituo cha kujiendeleza watumishi walioko kazini na elimu ya watu wazima (Klasta)). Hapo nilifanya mtihani kama mtahiniwa binafsi. Mazingira hayakunipa nafasi nzuri kujisomea na kujiandaa vema kama ilivyo kwa mtahiniwa wa shule,” anasema.

“Sikuwa na tatizo lolote niwapo kwenye chumba cha mtihani. Changamoto za kawaida wakati mwingine zilijitokeza lakini hazikuwa tatizo kubwa kunikatisha tamaa. Nakumbuka mara ya kwanza kufanya mtihani katika kituo cha Klasta, msimamizi wa mtihani alinipa mtihani wa Engineering Physics badala ya Basic physics. Baada ya saa moja na nusu tangu mtihani uanze, msimamizi alishtuka na kunifuata. Alifika na kunitaka radhi kuwa mtihani alionipa siyo wangu, bali amekosea kunipa mtihani wa mtu mwingine ambaye alikuwa anafanya mtihani wa somo hilo,” anasimulia.

Anasema wakati wote wa kurudia mitihani mwaka hadi mwaka, ndugu, jamaa na marafiki waliungana naye mwanzoni, lakini mwishowe walimchoka wakiamini ni sawa na mtu anayetwanga maji kwenye kinu au alikuwa fungu la kukosa.

“Marafiki wengi walianza kuniambia niachane na shule kwani maisha si lazima niwe nimesoma tu. Ndugu zangu walianza kunishauri nifanye biashara. Kaka yangu mmoja alijitokeza na kutaka kunipa mtaji nianze biashara. Wazo lake sikulikataa lakini nilimwambia anitunzie mtaji nikishindwa kabisa ndipo anipe mtaji huo. Niliendelea tena kulipia mtihani kila mwaka hadi nilipofaulu na kupata vigezo vya kuendelea na kidato cha tano,” anaeleza.

Fumbuka anakumbuka mtihani wake wa kwanza alipoanza kurudia matokeo yalikuwa; Kemia (B), Biolojia (D), Fizikia (D), Jiografia (D), Kiswahili (D), Uraia (D), Kiingereza (D), Hisabati (D) na Historia (F).

Ndoto yake anasema ilikuwa kusoma tahasusi za PCB au PCM, hivyo kwa matokeo hayo akawa na deni la kutafuta angalau alama C katika masomo ya Fizikia na Biolojia.

Mwaka 2006 akarudia masomo matatu: Fizikia, Hisabati na Biolojia. Matokeo yakawa Biolojia (C), Fizikia (D) na Hisabati (D) hivyo bado akawa anadaiwa angalau C moja ya kumpa sifa ya kujiunga na kidato cha tano.

“Baada ya matokeo hayo nilipata matumaini mengine, nikaamua kwenda kusoma ‘Pre-form five’ (masomo ya kujiandaa kwa kidato cha tano) katika sekondari ya Buluba iliyopo Shinyanga, huku najipanga kurudia tena kusafisha matokeo yangu.

‘’Shule niliyokwenda kusoma, haikuwa na tahasusi za PCB na PCM, badala yake kulikuwa na CBG (Kemia, Biolojia na Jiografia). Niliamua kusoma CBG mwaka 2007 na wakati huohuo nililipia tena mtihani wa kidato cha nne na kufanikiwa kupata C ya Jiografia. Alama hii ikanipa sifa ya kusomea CBG na hivyo nikawa na ruhusa ya kwenda kidato cha sita,” anaeleza.

Huo ukawa mwanzo wa safari ya kuelekea kuipata shahada ya kwanza aliyonayo sasa. Baada ya kuhitimu masomo ya kidato cha sita alijiunga na Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo mwaka 2009.

Fumbuka ambaye sasa ni mfanyakazi katika Chuo cha Kilimo na Mifugo cha Kilacha mkoani Kilimanjaro anasema, jinamizi la kufeli halikumwandama hadi alipofanikiwa kuhitimu masomo mwaka 2012.

Tena chuoni alikuwa msaada mkubwa kwa wanafunzi wenzake. “Kutokana na uwezo wa kueleza kitu mpaka mtu akaelewa haraka, wanafunzi wenzangu walipenda niwafundishe na pengine waliniomba niende chuoni kuwasaidia kipindi cha likizo, walipokuwa wakirudia mitihani,” anasema

Moyo wa kutokata tamaa

Siku zote anasema aliamini kuwa angefanikiwa kufikia kiwango cha elimu alichokitamani ndiyo maana matokeo mabaya katika mitihani hayakuwa sababu ya kumkatisha malengo yake.

“Kila matokeo ya mtihani yalipotoka yalinipa akili mpya kurudi tena darasani kuendelea na mapambano, huku akilini nikiwa na msemo; ‘Mapambano ni sehemu ya maisha, kushindwa au kushinda kupo kwenye mikono ya Mungu),” anaeleza.

Moja ya vitu vilivyomsukuma kutokata tamaa katika safari yake ya elimu ni kuchukia maisha duni na kutaka kutafuta suluhisho la kuwa na maisha bora nyumbani. Sababu nyingine anasema ni nguvu iliyomvuta kutimiza malengo yake kama vile kuona watu waliofanikiwa kupitia ndoto yake na kumtia moyo kuwa atafanikiwa kama wao.

Sababu ya tatu anaeleza ni; “Nguvu ya ndani ya nafsi. Nguvu hii ilikuwa kubwa kuliko sababu zote zilizonifanya kuendelea kurudia mitihani. Nguvu hii haikukauka moyoni, kila mara nilisikia mahojiano ya nafsi mbili moyoni.”

Anasema nafsi moja aliisikia ikilalamika kwa mateso mengi na kutaka kukata tamaa na nafsi nyingine ilikuwa inahoji kama ataamua kukata tamaa kusoma, je hatakuja kujutia maamuzi hayo hapo baadae? Na kama anaamini tangu mwanzo kuwa elimu ndiyo silaha muhimu kuliko chochote katika maisha yake, je atatumia silaha gani kuyakabili maisha?

“Watu wengi walitokea kunikejeli na kunibeza lakini sikuona majibu ya maswali haya tofauti na kuhakikisha nimefikia elimu ninayoitaka.’’

Mazingira ya nyumbani

Kama ilivyo kwa jamii nyingi za Kitanzania mazingira ya nyumbani kwao katika kijiji cha Nkungulu wilayani Kwimba hayakuwa rafiki kwake.

Kila siku alikwenda shambani lakini alihakikisha kila ifikapo jioni anakwenda kulala Kwimba mjini ambako ni umbali wa kilomita nane kutoka kijijini. Alifanya hivyo kutunza akili ya kutobadili fikra za kusoma.

Changamoto nyingine iliyomkabili ni ya kukosa fedha za kugharimia masomo yake, hali iliyomlazimisha kufanya shughuli kama kuchoma mkaa na kukata kuni.

Wito wake kwa Watanzania

Fumbuka anawasihi Watanzania kufanya maamuzi na kusimamia ndoto ya malengo wanayojiwekea.

“Binafsi pamoja na kupanga kufanya mambo mengi, mengi yalichelewa kufanikiwa, lakini hakuna jambo ambalo nilipanga na kulisimamia likaja tofauti. Nimekuwa mtu wa kumshukuru Mungu kwa kutimiza ndoto zangu na malengo mbalimbali ambayo nilijiwekea. Subira, uvumilivu na kujituma katika mipango ni mambo matatu ambayo kwangu yamenifanya nifikie malengo,” anasema.

Wasifu na familia

Anasema, “Nyumbani tulizaliwa watoto 14 tukiwa wote ni watoto wa baba mmoja na mama mmoja. Hadi sasa tulio hai ni watoto 13, mimi ni mtoto wa 12. Katika watoto wote, mimi pekee nimefanikiwa kufika elimu ya juu. Wawili walifanikiwa kuhitimu kidato cha nne lakini hawakuendelea, wengine 10 waliishia darasa la saba.”     

Tuesday, October 17, 2017

Ubunifu wa kuvutia wa wanafunzi shule ya kata

 

By Asna Kaniki, Mwananchi akaniki@mwananchi.co.tz

Kwa kawaida, mwanafunzi anayejitambua hategemei anachofundishwa na mwalimu pekee, bali kujiongeza kwa kuwa mbunifu.

Katika ulimwengu huu wa sayansi na teknolojia, ubunifu unaweza kumsaidia katika soko la ajira pindi anapohitimu.

Wanafunzi Naimah Mohammed na Stephano Chacha kutoka Shule ya Sekondari Vingunguti, wameamua kuishi kwenye uhalisia huu.

Pamoja na umri wao mdogo, vichwa vyao vinachemka baada ya kubuni mashine ya kupalilia inayotumia nishati ya jua.

Ubunifu wao unaweza kutajwa kama kielelezo cha umuhimu wa shule za kata zilizosambaa kila kona ya nchi. Wamewatoa kimasomaso wanafunzi wenzao, hasa dhidi ya baadhi ya watu wanaozitazama shule za kata kwa jicho la pembeni.

Wanafunzi hawa wenye ndoto ya kuja kuwa wahandisi baadaye, walitengeneza mashine hiyo Mei mwaka huu kwa lengo la kuwarahisishia wakulima na kutatua changamoto za kilimo zinazowakabili wakulima nchini.

“Kabla ya hapo tulifikiria kitu gani tutengeneze, tukakubaliana kubuni kitu ambacho kama kitaungwa mkono kitakuwa na manufaa katika jamii,”anasema Naimah.

Baada ya kubaini kuwa changamoto inayowakabili wakulima wengi nchini, ni kulima kilimo cha kizamani hasa kutumia jembe la mkono, fikra ikawa ni kutengeneza mashine rahisi ya kupalilia.

Kifaa hicho kimetengenezwa kwa vifaa vitano ambavyo ni paneli ya nguvu ya jua, swichi, mota na betri. Kinatumia jembe lenye meno mithili ya msumeno sehemu ya kulimia.

“Hili jembe lina mfumo wa kifaa ambacho kinabebwa mgongoni kama begi. Kifaa hiki kinabeba vifaa vyote vinavyotumia nishati ya jua, sehemu ya pili ni jembe,’’ anasema na kuongeza;

‘Ni jembe la kawaida lakini lina meno sehemu ya kulimia na mpini wake kwa juu tunaweka swichi ambayo ikibonyezwa jembe linapalilia; kazi ya mkulima ni kushikilia tu.’’

Wanasema mashine hiyo ina uwezo wa kupalilia eneo la ekari moja kwa siku mbili au tatu. Aidha. inaweza kutumika kujaza udongo kwenye mashina ya mazao kama vile karanga.

Naimah ambaye ni mwanafunzi wa kidato cha pili katika shule hiyo iliyopo Vingunguti jijini Dar es Salaam,anasema jembe la mkono lina athari kwa wakulima, hivyo wanapaswa kubadilika na kuanza kutumia vifaa vya kisasa.

“Mkulima anapotumia jembe la kawaida itamlazimu kuinama, katika hali ya kawaida mtu anapoinama kwa muda mrefu lazima atapata maumivu ya mgongo, hivyo hata uzalishaji unapungua kwa kuwa atatumia muda mrefu kupalilia shamba” anasema.

Kubuni mashine hiyo siyo mwisho wa safari yao, kwani wanasema wanatarajia kubuni kitu kingine kikubwa ikiwa watawezeshwa.

Chacha anasema baada ya ubunifu wao huo kushinda katika mashindano ya wanasayansi bora chipukizi yaliyofanyika Agosti mwaka huu, huo ni mwanzo mzuri wa kutangaza kifaa chao.

Wito kwa Serikali

Chacha anatoa rai kwa Serikali kuwaunga mkono kwa kuufanyia kazi ubunifu wao na hata kuwawezesha kifedha.

“ Jembe hili linaweza kumsaidia mkulima moja kwa moja, kwa hiyo ubunifu unaongeza maendeleo ya nchi,”anaeleza.

Anasema kupitia jembe hilo ambalo ni rahisi kutumia na lisilotumia gharama yoyote zaidi ya nishati ya jua, wananchi wataongeza kipato kwa kulima mazao mengi, na jamii nzima itanufaika.

“Mashine hii tuliyoigundua ni mbadala wa kutumia jembe la mkono, nchi za wenzetu wanatumia hizi teknolojia kwa ajili ya kilimo, hivyo hata sisi mashine hii kama itapewa kipaumbele inaweza kuwa suluhisho katika sekta ya kilimo,” anasema.

Benitho Sutta ni mwalimu wa somo la Fizikia shuleni hapo. Anasema baada ya kupokea wazo kutoka kwa Naomi na Chacha, aliahidi kutoa ushirikiano ili kufanikisha wazo lao la kutengeneza kifaa cha kipekee nchini.

Anasema wazo lao ni la kipekee kwani limejikita kutatua changamoto katika sekta ya kilimo nchini.

“Wanafunzi wengi wanakimbilia masomo ya sanaa na hicho ndicho kinachowakwamisha wengi kwa kigezo kuwa masomo hayo ni mepesi, lakini ukweli ni kwamba masomo ya sayansi yanaweza kumweka mwanafunzi katika nafasi nzuri ya kujiajiri kupitia ubunifu,” anasema.

“Nimegundua kuwa wanafunzi wengi ni wabunifu; wana mawazo mengi kichwani lakini yanakuwa kama michezo ya kuigiza kwa sababu namna ya kuyaleta katika hali halisi inakuwa ngumu kuyatekeleza,”anasema na kuongeza:

“Mfano jembe hili limegharimu kiasi kikubwa cha fedha kwa ajili ya kununua vifaa mbalimbali na kupeleka kwa fundi kuchomelea, kwa hiyo kiasi kikubwa cha fedha kimetumika.

Chacha na Naimah wanalia kutotembelewa na kiongozi yeyote wa kuwapa moyo au kuwasaidia kuhusu ubunfu wao.

Mwalimu wao anasema kama wangepata msaada wangefanya vizuri zaidi katika ubunifu na kutengeneza mashine nyingi zinazoweza kutumika nchi nzima.     

Wednesday, October 18, 2017

‘Homework’ zinavyodumaza ukuaji wa watoto

 

        Ukiwauliza wazazi kitu gani wanafikiri kikisitizwa mapema zaidi kwa watoto kitawasaidia kufanikiwa, wengi watakwambia elimu.

Ni kwa kwa sababu hiyo, wazazi hasa wasomi wanaharakisha kuwapeleka shule watoto wenye umri mdogo.

Ninawafahamu watoto wengi wa miaka minne wanaosoma darasa la kwanza. Wazazi wao wanafanya hivyo, wakiamini mtoto akisoma mapema, maana yake uwezekano wa kufanikiwa maishani unakuwa mkubwa.

Shuleni pia, watoto hawa wanakutana na walimu wanaofanya kila linalowezekana kuhakikisha wanafaulishwa mitihani.

Mbali na mtoto kufundishwa mambo mengi yanayomzidi umri wake, kuna hili la walimu kuwapa watoto kazi nyingi wanazotakiwa kuzikamilisha baada ya muda wa masomo (home work).

Faida ya kazi za nyumbani

Kazi za nyumbani zina nafasi ya kutengeneza daraja kati ya mazingira ya shule na nyumbani. Kimsingi, mwalimu anatarajia kumfanya mzazi awajibike kutengeneza mazingira ya kitaaluma nyumbani.

Kufanya hivi kunamlazimisha mzazi kujenga tabia ya kufuatilia maendeleo ya mwanawe kimasomo, na hivyo kutilia mkazo kile ambacho mwalimu amekifundisha darasani.

Hoja nyingine ya watetezi wa kazi hizi, ni kumfundisha mtoto tabia ya kuwajibika.

Inaeleweka kwamba mtoto anaporudi nyumbani na kazi, akili yake inakuwa na kazi ya kuhakikisha wajibu aliopewa na mwalimu shuleni unakamilika.

Profesa Harris Cooper, wa Chuo Kikuu cha Duke amefanya tafiti nyingi kuhusiana na utamaduni huu. Anasema; “Kazi za nyumbani ni utaratibu mzuri wa kujifunza. Kuna faida kadhaa, lakini faida hizo zinategemea umri wa mtoto.”

Kwa watoto wa madarasa ya awali (yaani shule ya awali na msingi), anafikiri inatosha shughuli ya mtoto kujifunza iishie darasani.

Mwalimu akitumia muda wake vizuri darasani, hana sababu yoyote ya kumpa mtoto kazi za ziada, kwa sababu hakuna uhusiano wa moja kwa moja kati ya wingi wa kazi za nyumbani na mafanikio ya mtoto kitaaluma.

Nikijitolea mfano mimi mwenyewe, sikumbuki ni lini niliwahi kukaa nyumbani nikifanya kazi za shule nikiwa nasoma shule ya msingi. Baada ya masomo, ratiba ya nyumbani ilikuwa ni kumsaidia mama kufanya kazi.

Baadaye nilipata muda wa kucheza na kwa kuwa nilitumia muda wa shule vizuri, hatimaye nilifanikiwa kitaaluma.

Tafiti tofauti

Etta Kralovec, ambaye ni profesa wa elimu katika Chuo Kikuu cha Arizona anasema; “Utafiti uko wazi kabisa kwamba saa mbili za kufanya kazi za shule baada ya muda wa shule, zinatosha kwa mtoto mkubwa (wa sekondari.) Lakini kwa mtoto mdogo (shule ya msingi), kazi za nyumbani hazina faida ya maana.”

Binafsi nimekuwa nikifuatilia kazi ambazo watoto wengi wa madarasa ya chini wanapewa kuzikamilisha nyumbani. Nyingi, kwa kadri ninavyoziona, hazina ulazima wowote zaidi ya kujaribu kumwaminisha mzazi kwamba kuna kitu kinafanyika shuleni.

Kwa mfano, kazi nyingi ni za kukariri kwenye vitabu, ambavyo mara nyingi havijapitiwa kwa makini na wataalam kujiridhisha ikiwa vinafaa kwa watoto wadogo.

Baadhi ya vitabu vina masimulizi yenye maudhui yasiyolingana na umri wala utamaduni wetu, lakini ndio vitabu ambavyo watoto wetu wanatumia muda mwingi kuhangaika navyo kukamilisha kazi za nyumbani.

Athari kwa ukuaji

Mtoto anayeanza shule, anahitaji kusaidiwa kupenda kujifunza na kuona shule ni mahali pazuri. Utamaduni huu wa kuwapa watoto kazi nyingi, hata hivyo, unawafanya watoto hawa waanze kuchoka shule.

Fikiria mtoto wa miaka mitatu anayehitaji kucheza, anajikuta kwenye mazingira ambayo kuna mtu anamlazimisha kujua kujumlisha na kutoa.

Ingawa ni kweli mtoto anaweza kujifunza kwa lazima, lakini kufanya hivyo kunaweza kumdumaza mtoto kwenye maeneo mengine muhimu ya ukuaji. Mfano mdogo, watoto wengi hujikuta kwenye migororo mikubwa na wazazi wao kwa sababu tu hawajafanya kazi za shule.

Badala ya kukaa na kuwafundisha watoto wao maadili, tunu za maisha na kuwakuza kiroho na hata kujenga mawasiliano ya karibu, wazazi wengi wanaishia kufokeana na watoto kwa sababu tu hawajakamilisha kazi.

Mara nyingi watoto hawafanyi kazi hizi si kwa sababu ni wavivu, jeuri au si wasikivu. La hasha! Mara nyingi sababu ni ukweli kwamba tumewaingiza kwenye mduara wa shinikizo la kitaaluma mapema zaidi kuliko umri wao.

Kujenga utegemezi

Fikiria mtoto ameshindwa kufanya kazi alizotakiwa kuzifanya kwa uzembe. Katika mazingira kama haya, mzazi anageuka kuwa afande anayehakikisha kazi zote zimefanyika hata kama mtoto mwenyewe kimsingi haoni maana ya kile anachotakiwa kukifanya.

Inapotokea mtoto hana uwezo wa kuzifanya, badala ya mzazi kubeba wajibu wa kukazia yale ambayo mtoto alijifunza shuleni, mzazi anaamua kuzifanya mwenyewe kwa niaba ya mtoto, ili mwalimu shuleni asione mtoto hana mtu wa kumsaidia anaporudi nyumbani.

Hapa tunatengeneza tatizo jingine la mtoto kujenga utegemezi kwa watu wazima na kumnyang’anya mtoto tabia ya kuwajibika kwa mambo yanayohusu.

Ingawa kumsaidia mtoto kukamilisha kazi zake inaweza kuonekana kama mchango chanya wa mzazi kwa mtoto, tabia hii inaweza kupanda mbegu ya kuwategemea watu wengine hata atakapokuwa mtu mzima.

Ushauri

Shughuli zisizo za kitaaluma moja kwa moja zina nafasi kubwa ya kumfundisha mtoto vizuri zaidi kuliko kazi za nyumbani.

Kwa mfano, kuwasomea na kuwasimulia watoto hadithi ni namna bora zaidi ya kuwafundisha watoto mambo wanayoyahitaji katika maisha yao ya kila siku. ada ya shughuli ya kujifunza shuleni, ni vyema nyumbani pawe sehemu ya kumfanya mtoto ashiriki shughuli nyingine akiwa na familia yake.

Pia, tuweke mazingira ya mtoto kutumia akili yake katika kuyachunguza mazingira yake kupitia michezo na kazi za mikono.

Shughuli hizi tunazoziona hazina maana, zina nafasi kubwa ya kukuza uwezo wa mtoto kukumbuka, kuzingatia, kufikiri kwa haraka, kukaa na wenzake na hata kuvumbua vipaji vyake ambavyo wakati mwingine hatuvigundui kwa sababu muda wote tunataka afanye hesabu, asome na aandike.     

Tuesday, October 10, 2017

Safari ya miaka 35 ya Mukoba katika ualimu

 

By Phiinias Bashaya, Mwananchi pbashaya@mwananchi.co.tz

Alianza kama mwalimu wa shule ya msingi, akastaafu akiwa na kumbukumbu ya kuwa kiongozi wa juu wa wa shirikisho la wafanyakazi nchini.

Haikuwa kazi rahisi kufika hapa alipo. Maisha ya ualimu wa Gratian Mukoba aliyestaafu hivi karibuni yalianza mwaka 1982 katika Shule ya Msingi Mwavile, Wilaya ya Misungwi mkoani Mwanza.

Alijipambanua kama mtetezi wa haki na hata kuchaguliwa kuwa Rais wa Chama cha Walimu nchini(CWT) na baadaye Rais wa Shirikisho la Vyama vya Wafanyakazi Tanzania (TUCTA).

Katika maisha yake ya kazi Mukoba, amefundisha jumla ya shule saba katika mikoa ya Mwanza, Kagera na safari yake kuishia katika Shule ya Sekondari Benjamin Mkapa ya jijini Dar es Salaam.

Mwandishi wetu Phinias Bashaya, amefanya mahojiano naye kuhusu safari yake ya miaka 35 akiwa mwalimu na kiongozi wa walimu nchini.

Swali: Kipi umejifunza kama mwalimu miaka yote ya utumishi wako?

Jibu: Nimejifunza kuwa elimu haithaminiwi kwa kiwango kinachotakiwa. Mazingira ya kujifunzia na kufundishia yamekuwa sio rafiki kwa watoto na walimu wao. Walimu wanakabiliwa na ukosefu wa nyumba, vifaa vya kutolea elimu, kutopandishwa vyeo, kutopandishwa mshahara, kutorekebishiwa mshahara mara wanapopanda madaraja, kutolipwa madeni yao kwa wakati na mengineyo.

Swali: unaridhika na hadhi waliyonayo walimu wa Tanzania?

Jibu: Siridhiki na hadhi ya walimu kwa sababu miaka ya 1960, walimu waliheshimika. Walilipwa mishahara mizuri hivyo walimiliki magari, wakajenga nyumba bora na kusomesha watoto wao. Wananchi au jamii ilikuwa ikiwaheshimu walimu. Na wao walitumikia wito wao kwa moyo mmoja huku wakijibeba na kujielewa. Waliendelea kujinoa ili wawe imara kitaaluma, lakini kwa sasa ualimu umepoteza heshima yake.

Swali.Walimu wanachukuliwa kama kundi la watumishi waoga wanaolalamika tu badala ya kuchukua hatua; jambo hilo lina uhalisia wowote?

Jibu.Hili lina ukweli fulani kwani hata pale tulipofuata sheria zote za nchi tukafikia hatua ya kufanya mgomo baada ya milango ya mazungumzo kufungwa, bado wanachama wengi waliogopa vitisho vya mwajiri wakaenda kazini. Bado kunatakiwa kujengwa moyo wa kujiamini kwa walimu na hili litatokana na kiwango cha kujielewa na kujua thamani halisi ya kazi yao.

Swali. Ni kitu gani kilikusukuma kuwania nafasi za uongozi kwenye Chama cha Walimu

Jibu. Tangu utoto wangu nachukia uonevu au haki kupotea. Msukumo huu umo ndani yangu, nahisi ndio umekuwa nguvu nyuma ya harakati zangu za kuipigania kila siku.

Swali. Walimu walikuamini na kukuchagua kuwa Rais wao, unadhani matarajio yao kwako yametimia?

Jibu. Kuongoza walimu kulitokana na jinsi nilivyojipambanua kupigania haki kuanzia shuleni Kahororo wilaya ya Bukoba na shule nyinginezo. Baada ya kuongoza sehemu hizo, walimu wa nchi nzima waliniamini na kunichagua kwa mara ya kwanza mwaka 2002 kuwa makamu wa Rais wa CWT na 2007 kuniamini zaidi na kunichagua kuwa Rais wa CWT na 2014 wafanyakazi wote kunichagua kuwa Rais wa TUCTA (Shirikisho la vyama vya wafanyakazi Tanzania).

Swali.Ni mambo gani mapya yamefanyika katika uongozi wako ambayo ungependa yakumbukwe na kuendelezwa?

Jibu. Katika uongozi wangu yamefanyika mengi. Siwezi kusema kuwa ni mimi mwenyewe kwani taasisi huongozwa na timu. Nishukuru Mungu kwa kunikutanisha na timu nzuri niliyofanya nayo kazi na kuweza kupata mafanikio yaliyoipambanua CWT kama chama kikubwa na chenye nguvu kulinganisha na vingine.

Mambo makubwa ni ujenzi wa ofisi za mikoa na wilaya, ujenzi wa jengo la uwekezaji la Mwalimu House, ununuzi wa vifaa vya kutendea kazi kama magari na samani za ofisi. Pia, nimeacha wigo wa madaraja ya walimu umepanuliwa kwa madaraja mawili zaidi kwa kila ngazi.

Swali.Umewahi kuongoza mgomo wa walimu nchi nzima kudai masilahi yao, unadhani ulifanikiwa kushinikiza kile mlichokidai?

Jibu. Niliongoza migomo miwili mwaka 2008 na 2012, tulifanikiwa kiasi kwani kila mgomo ulipoisha walioshiriki kikamilifu waliongeza ujasiri na wale walioogopa kushiriki waliona kuwa inawezekana.

Hatukupata kile tulichokidai kwa ukamilifu, kwani mwajiri mara zote aliumaliza mgomo wetu kwa kutumia mahakama ambayo haikutupatia kile tulichokuwa tunadai, hivyo kuacha hali isiyo njema kwa upande wetu.

Swali. Mliwezaje kukaa meza moja na Serikali kumaliza mgomo?

Jibu. Hatujawahi kukaa mezani na Serikali kumaliza mgomo, migomo mitatu ya 1993, 2008 na 2012 yote iliisha kwa vitisho na walimu kurudi kazini huku wameinamisha vichwa chini.

Swali. Nini chanzo cha kuwapo kwa makundi yenye mtizamo tofauti kwenye chama yaliyokuwa yanashinikiza kujitenga na kuanzisha chama kipya cha walimu?

Jibu. Chanzo cha makundi ndani ya chama ni sheria inayoruhusu uanzishwaji wa vyama, vingine ni yale niliyoyaeleza hapo juu ya kuwa na waajiri tofauti. Pia, ipo hali ya ubinadamu; kuna mtu anaona akianzisha chama atapata uongozi hasa baada ya kugombea na kushindwa.

Swali. Hadi unaondoka kwenye uongozi wa CWT, kundi linalotaka kujitenga bado lipo au changamoto hiyo imetatuliwa?

Jibu. Bado lipo na linajinasibu kwa kueleza kuwa nchi nyingine zina vyama vinane hata zaidi. Mimi nimekwenda nchi nyingi, pale penye utitiri wa vyama na mashirikisho sikuwahi kusikia faida kwa wafanyakazi zaidi ya malalamiko na sehemu nyingi vyama vimekuwa vikiungana na kuacha kugawana nguvu ili viweze kumkabili mwajiri kwa nguvu moja na sauti moja.

Swali. Kwa nini CWT iliamua kuanzisha benki ya walimu?

Jibu. Katika dira yetu mwanzoni tulijiwekea malengo makuu matano likiwamo la kupigania hali bora ya uchumi wa wanachama hao

Sasa uanzishwaji wa benki ni kutekeleza lengo hili la kuwaimarisha wanachama kiuchumi. Hii inatatua pia tatizo la riba zisizo rafiki zinazotolewa na taasisi za fedha ambazo kwa kiwango kikubwa zimejinufaisha kwa kuwakopesha walimu na kuwatoza riba kubwa hadi asilimia 300.

Swali. Unalizungumziaje suala la elimu bure kwa wanafunzi na mazingira ya walimu kufundisha nchini?

Jibu. Suala la elimu bure kwa wanafunzi ni zuri, linaondoa kumfungia milango mtoto aliyezaliwa kwenye familia masikini ambazo zingeshindwa kumudu karo na mahitaji mengine ya shule. Hata hivyo, utaratibu huu umeleta changamoto kwani madarasa mengi yanajaa mno, huku ni kumweka majaribuni mwalimu ambaye kwanza hana motisha.

Labda nieleze hapa kuwa siku zinavyokwenda ndivyo binadamu anavyopaswa kutayarishwa kwa ubora zaidi. Kinachobeba uzito siyo idadi ya watu waliopo duniani kwa wakati fulani bali ubora wao. Uharibifu wa mazingira kwa kiasi kikubwa unatokana na upungufu wa watu bora unakwenda kuleta madhara makubwa mno.

Ni bahati mbaya kwamba gharama ya vita duniani kwa mwaka ni mara nane ya gharama ya kutolea elimu. Kama mataifa na Tanzania ikiwamo yatashindwa kubadilisha mizani hiyo hapo juu, dunia itaendelea kujiandalia angamizo lake.

Swali: Ni mambo gani katika elimu ungetamani yawe na msingi wa kudumu badala ya kutegemea utashi na matamko ya wanasiasa?

Jibu: Ningetamani kuufanya ualimu uwe kazi ya heshima namba moja kama ilivyo katika za Ujerumani na Finland. Kwa kufanya hivyo ualimu utavutia vijana wenye uwezo wa kutayarisha watoto kwa ubora unaotakikikana.

Ningetamani mazingira ya kufanyia kazi ya ualimu yaboreshwe ili wote wafundishaji na wajifunzaji waweze kutimiza kwa ukamilifu malengo ya kuelimisha na kuelimika.

Tuesday, October 10, 2017

Emmanuel na ndoto ya kuongoza mtihani wa Taifa

Emmanuel John akiwa na baba yake John Buseme,

Emmanuel John akiwa na baba yake John Buseme, baada ya kuibuka mwanafunzi bora katika mahafali ya kuhitimu darasa la saba Shule ya Kwema Modern ya Kahama mkoani Shinyanga. Picha na Shija Felician 

By Tausi Mbowe, Mwananchi tmbowe@mwananchi.co.tz

Kila aliyekuwapo katika hafla ya mahafali ya miaka 16 Shule ya Msingi Kwema Morden iliyopo mjini Kahama, Shinyanga alitamani kumuangalia pale jina lake lilipokuwa likitajwa mara kwa mara.

Mbele ya umati wa wazazi, walimu na wageni waalikwa waliofika shuleni hapo kwa ajili ya mahafali hayo, jina la Emmanuel John lilisikika kwa zaidi ya mara tano.

Awali mwanafunzi huyo aliitwa kwa ajili ya kupokea zawadi baada ya kuongoza katika somo la Hisabati kisha ikafuata Maarifa ya jamii, Kiswahili na masomo mengine. Mwishowe akaibuka mshindi wa jumla katika masomo yote.

Haikuishia hapo hata ilipotajwa zawadi ya mwanafunzi bora aliyefanya vizuri katika michezo, jina lake likachomoza tena na kuitwa jukwaani baada ya kushika nafasi ya kwanza.

Wakati sherehe hizo zikiendelea, nilishangazwa na kipaji cha mwanafunzi huyo ambaye wakati huu tena alipanda jukwani na kucheza ngoma nzuri akishirikiana na wanafunzi wenzake.

Ngoma hiyo ya Kisukuma maarufu kwa jina la gobogobo ilitoa burudani nzuri, lakini kivutio kikubwa ilikuwa ni kwa Emmanuel ambaye alionekana kucheza kwa ustadi mkubwa.

Jambo hilo lilinusukuma na kutaka kujua historia ya mwanafunzi huyo kwa undani, lakini pia anawezaje kufanya vizuri katika masomo na hata masuala nje ya taaluma.

Kwake, siri ni hii: ‘’… siri ya kukufanya vizuri ni kufanya kila kitu kwa kikamilifu na kutopuuzia ninachojifunza. Lakini kubwa zaidi ni kumtanguliza Mungu katika kila kitu,’’ anasema mwanafunzi huyo kwa uso wa bashasha.

Lakini Emmanuel anasema jambo lingine linalosababisha kufanya vizuri ni uwepo wa miundombinu bora ya kujisomea shuleni hapo, huku walimu ambao wamekuwa msaada mkubwa kwake wakichochea mafanikio hayo.

“Hapa shuleni mazingira ni rafiki , walimu wapo wa kutosha, lakini wamekuwa wakitufundisha kwa upole na urafiki mkubwa jambo linalotuongezea hamasa ya kupenda shule.

Akizungumzia historia yake, Emmanuel anasema tangu alipoanza masomo ya chekechea amekuwa akishika nafasi ya kwanza na mara moja tu alianguka na kushika nafasi ya pili jambo lilomkosesha furaha.

“Nakumbuka nilikuwa darasa la tatu baada ya matokeo nikajikuta nimeshika nafasi ya pili, roho iliniuma sana sikuwa na amani hata kidogo na wakati wote nilikua mnyonge nikitafakari namna ya kurudi katika nafasi yangu.”

Anakiri kwamba kufanya kwake vibaya kwa mwaka huo ni matokeo ya kutozingatia masomo na baada ya kugundua hilo alihaidi kubadilika mpaka atakapo maliza elimu yake.

“Lengo langu ni kuongoza katika mtihani wa kitaifa na naamini kwa uwezo wa Mungu nitafanikisha kwani ni jitihada na nimejiandaa vyema kwa hilo,”anasisitiza.

Baba mzazi wa mwanafunzi huyo, Jonh Buseme anasema anaamini palipo na nia pana njia na kwamba anachofanya kwa sasa kumuombea kwa Mungu ili ndoto za mwanawe zitimie.

“Siku zote amekuwa akiamini katika kufanya vizuri, lengo lake ni kuongoza kitaifa ndiyo maana anafanya juhudi ili kufanikisha hilo.”

Hata hivyo, Buseme anasema Emmanel ambaye ni mtoto wake wa pili ni tofauti na watoto wake wengine wanne. Huyu amekuwa na tabia tofauti za kupenda kusoma na kusali sana.

“Huyu bwana kabla hajaanza kufanya chochote ni lazima asali, nafurahishwa na tabia yake ya kupenda kumtanguliza Mungu kabla ya kitu chochote na ndiyo maana naamini atafanikisha ndoto zake.”

Ratiba yake ya kila siku

Kutumia ratiba kwa usahihi ni siri nyingine ya mafanikio kwenye masomo yake darasani. Anasema kila siku huamka saa 11.00 asubuhi.

“Nikiamka tu jambo la kwanza ni kusali ili kumshukuru Mungu kwa kuniamsha salama na kumuomba aniongoze siku nzima kisha najiandaa na ikifika saa 11.30 naingia darasani kusoma kwa muda mchache kabla ya kuungana na wenzangu kufanya usafi wa kawaida wa asubuhi,”anaelezea.

Awapo darasani, anasema humsikiliza mwalimu na kufanya kazi zote anazoachiwa kufanya.

Hajawahi kumiliki simu

Kwake Emmanuel simu na mitandao ya kijamii ni adui mkubwa wa maendeleo yake na kwamba hatarajii kuimiliki mpaka pale atakapofikisha umri wa utu uzima.

‘’Unajua wanafunzi wengi wanashindwa kufanya vizuri kutokana na kumiliki simu za mikononi, hivyo muda mwingi badala ya kuutumia kusoma wanautumia katika mitandao ya kijamii na kujikuta wakipotea,”anasema na kuongeza:

“Mitandao ya kijamii ina faida, lakini pia ina hasara kubwa kwa wanafunzi maana wengi hawajui jinsi ya kuitumia na kujikuta wakitumbukia katika masuala ya kuiga mambo yasiyofaa.’’

Mkurugenzi ataja siri ya mafanikio

Mkurugenzi wa Shule hiyo, Paulini Mathayo anasema siri kubwa ya kufanya vizuri kwa shule yake ni uwepo wa miundombinu bora ya kufundishia. Lakini pia mwanafunzi anapougua, hupata huduma bora.

“Niliamua kujenga kituo cha afya kwa ajili ya kutoa huduma kwa wanafunzi wangu, lakini pia motisha kwa walimu na wanafunzi wangu ni jambo la msingi,’’ anaeleza.

Anatoa mfano wa matokeo ya mwaka jana ambapo shule hiyo ilitoa wanafunzi wanane kati ya 10 walioingia katika 10 bora kitaifa.

Tuesday, October 10, 2017

Kuharakisha kumpeleka shule mtoto kunaweza kumdumaza



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Mwanzoni mwaka huu, niliamua kumpeleka mwanangu wa miaka mitatu shuleni.

Katika umri huo mdogo, kwa kweli tulitamani mtoto angebaki nyumbani. Lakini kwa kuwa mimi na mke wangu tunalazimika kwenda kazini asubuhi, tuliona ni vyema mtoto akapata mahali salama pa uangalizi.

Hata hivyo, hatukutarajia mtoto mdogo kiasi hicho akajifunze kusoma, kuandika wala kuhesabu. Tuliichukulia shule kama sehemu salama zaidi ya malezi kwa mtoto kuliko kumwacha nyumbani na msichana wa kazi.

Kutofurahia shule

Siku chache baada ya mtoto kuanza kuhudhuria shule, tulianza kuona mabadiliko. Kwanza, mtoto alirudi nyumbani akiwa amechoka na hivyo alilala mapema zaidi kuliko ilivyokuwa kawaida yake. Hatukupata wasiwasi kwa sababu usingizi wa kutosha ni mojawapo ya mahitaji muhimu kwa afya ya mtoto.

Tulianza kupata wasiwasi mtoto alipoonekana kukosa shauku ya kwenda shule. Kama wazazi tulifikiri shule ni mahali pa furaha zaidi kwake hasa kwa sababu anakutana na wenzake wa umri wake.

Kingine tulifikiri kwa sababu shuleni angepata muda wa kucheza michezo mingi isiyopatikana katika mazingira ya nyumbani, hivyo kwa vyovyote angekuwa na msisimko wa kwenda.

Kwa hiyo hali hiyo isiyotarajiwa ya mtoto kutofurahia shule ilitustua kidogo kama wazazi hasa kwa sababu wakati mwingine aligoma kabisa. Fahari ya kuvaa nguo za shule, kubeba begi kama dada yake haikutosha kumpa sababu ya kutamani kwenda shule. Wakati mwingine ilibidi kufanya kazi ya ziada kumshawishi.

Mzigo wa masomo

Niliamua kufanya uchunguzi mdogo kubaini kitu gani hasa kilisababisha yote hayo. Nikagundua mambo kadhaa. Kwanza, ugeni wa mazingira. Kama ambavyo baadhi ya sisi watu wazima huhitaji muda kuzoea mazingira mageni, ndivyo inavyotokea kwa watoto wadogo.

Kitendo cha kuondoka nyumbani, mahali anapopachukulia kuwa salama zaidi kwake, na kwenda kukaa saa nyingi mahali pengine akiwa na watu asiowafahamu vizuri, kinaweza kumfanya asifurahie. Hata hivyo, nilitarajia angezoea mazingira yale baada ya muda kwa sababu si tu walezi wake shuleni walikuwa wachangamfu kwa watoto, lakini pia wingi wa watoto wa umri wake sambamba na upatikanaji wa vifaa vya michezo, ungemsaidia kufurahia vitu vingi zaidi kuliko kama angebaki nyumbani.

Baadaye nikagundua utaratibu wa malezi katika kituo hicho ulikuwa na kasoro. Watoto wale wadogo walifundishwa masomo ambayo, kwa hali ya kawaida, hufundishwa kwa watoto wa darasa la kwanza wenye miaka kati ya sita na saba.

Mtoto wa miaka mitatu, kama huyu wa kwangu, alilazimika kuanza kujifunza ‘alfabeti’, ‘tarakimu za Hisabati’ na hata kuanza kukariri baadhi ya maneno kwa lugha ya Kiingereza. Malezi yalitilia mkazo zaidi kwenye taaluma kuliko michezo.

Matarajio ya sisi wazazi

Nilimuuliza mkuu wa kituo hicho kujua mtazamo wake kuhusu jambo hilo. Akajibu:, ‘Hapa tunawaandaa vizuri ili watakapokwenda darasa la awali wasipate shida. Kwa hiyo tunahakikisha wanapotoka hapa wawe wanajua kusoma, kuandika na kuhesabu. Vilevile, tunawafundisha lugha ya Kiingereza ambayo ni muhimu kwa masomo ya darasa la kwanza.’

Mwalimu huyu, kwa jinsi alivyoongea, alionekana kuamini kuwa msisitizo mkubwa kwenye masomo una manufaa kwa watoto kwa sababu uliwaandaa kufanya vizuri katika ngazi za juu. Nikataka kujua kwa nini wasingesubiri watoto wafike ngazi husika ili wajifunze kile wanachotarajiwa kujifunza.

Hakunificha sababu, kwani alisema: ‘Nyinyi wazazi ndio wateja wetu na hicho ndicho mnachotaka. Ukimleta mtoto wako hapa, unatarajia ajue kuongea Kiingereza, asome na aweze kuandika na kufanya hesabu. Vyote hivyo ndani ya muda mfupi.’

Nikakumbuka wakati ninatafuta nafasi ya darasa la kwanza kwa binti yangu wa kwanza. Haikuwa kazi rahisi. Watoto wanaotarajia kuanza darasa la kwanza ilibidi wafanye mtihani wa kupima uwezo wao wa kusoma, kuandika kwa Kiingereza na walipaswa kuwa na uwezo wa kufanya mahesabu.

Kimsingi, walimu wa darasa la kwanza waliopaswa kuwa na kazi ya kufundisha mambo hayo matatu, nao walitarajia kuletewa watoto ambao tayari wameshajifunza yale wanayopaswa kuwafundisha baada ya kuwapokea shuleni.

Kwa hiyo nikaona mwalimu alikuwa sahihi. Matarajio makubwa ya wazazi yanachochea jitihada kubwa za walimu kukidhi matarajio hayo. Kwa bahati mbaya hali kama hiyo inachangia kumlazimisha mtoto mdogo wa miaka miwili au mitatu kujifunza mambo ambayo wakati mwingine hayalingani na umri wake.

Makuzi yanayosahaulika

Nikirudi kwa mtoto wangu huyu wa miaka mitatu, mara nyingi alirudi nyumbani akiwa na ‘kazi nyingi za nyumbani.’ Walezi wake shuleni walifanya hivyo kwa nia njema ya kuturidhisha sisi wazazi walioamini tunataka kuona matokeo mazuri ya fedha tunazolipa kama ada ya ‘masomo.’

Kazi hizi, pamoja na nia njema ya waliozitoa, zilikuwa na mchango mkubwa katika kumchosha akili. Kazi hizi kwa kweli hazikuzingatia uwezo wa mtoto. Katika umri wake wa miaka mitatu, shughuli ya maana anayoihitaji zaidi ingekuwa michezo.

Kupitia kucheza, mtoto angejifunza mambo ambayo yangekuwa msingi wa maisha yake kuliko kukazaniwa kushika masomo. Michezo, mathalani, ingemfundisha umuhimu wa kushirikiana na wenzake, kuelewa wenzake wanafikiri nini, kuchangamsha ufahamu wake na kwa ujumla, kufurahia utoto wake.

Lakini kwa sababu ya ‘fikra za maendeleo’ watoto hawa wamenyimwa fursa ya kuuishi utoto wao na badala yake wanakabiliwa na shinikizo la kufanikiwa kupitia ‘ufaulu.’

Sisi wazazi wenye ‘fikra za kimaendeleo’ kwa kweli hatutarajii mtoto acheze, akosee, afeli, ajifunze. Kilicho muhimu kwetu ni mtoto ‘kushika masomo’ na kujua Kiingereza.

Matokeo yake watoto wanajikuta wakitumia muda mwingi kwenye kazi ambazo wakati mwingine zinawazidi umri. Haya yote yanafanywa kwa gharama ya maeneo mengine muhimu ya ukuaji wa mtoto.

Kwa kuwa nilishaanza kuona matokeo ya mtazamo huo wa kumharakisha mno ‘masomo’ mwanangu, nilimwambia mwalimu nimempeleka mwanangu pale ili apate nafasi ya kucheza. Mwalimu alinishangaa.Itaendelea

Blogu: http://bwaya.blogspot.com

Tuesday, October 10, 2017

JICHO LA MWALIMU : Mbinu za kumjenga mtoto kujiamini



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

By Joseph Chikaka

Kujiamini (staha) ni jinsi vile mtu anavyojiona na kujichukulia yeye mwenyewe.
Ukiona mtu ni mbishi, hashauriki, yeye ndiye yeye kila kitu anajua na anafikiri huwa hakosei, hayo ni matokeo ya malezi na makuzi, mazingira na jamii aliyokulia.
Staha huanzia utotoni na madhara yanayotokana na malezi ya mtu katika staha (kujiamini) huwa hayaishi. Hupungua tu kwa msaada wa wataalamu wa ushauri wa masuala ya saikolojia.
Ni vema  watu wakafahamu mambo ambayo huchangia mtu kujiamini. Hii ni kwa sababu, kujiamini hakujitokezi ukubwani  kwa bahati mbaya, bali ni matokeo ya mambo yaliyofanyika utotoni.
Kwa muktadha huo, walimu na wazazi wana nafasi kubwa  ya kuwasaidia watoto na wanafunzi kujenga staha.
Kwa mujibu wa uchambuzi wa makala haya, kuna makundi matatu ya staha au kujiamini: kundi la watu wenye staha ya juu, wenye staha ya chini na wenye staha ya juu iliyopitiza  Staha ya juu, malezi na tabia zake
Mtu mwenye staha ya juu (high self-esteem) hujipenda na kujikubali kwa jinsi alivyo. Hujiamini na kujithamini; na yuko tayari kuanzisha jambo jipya lenye faida. Baadhi ya tabia za watu wenye staha ya juu ni hizi zifuatazo:
Kwa asilia ni viongozi; hujithamini na kujikubali katika hali zote; hawaishi maisha ya kuigiza; huwa na furaha kwa jinsi walivyo; hufurahi wanapoona wengine nao wakifurahi; ni wabunifu na wanaothubutu kuvumbua mambo na vitu.
Hupenda kazi, hawaziogopi na wako tayari kuwajibika kutokana na matendo yao; hutambua nafasi yao katika jamii na wamekuwa wakitetea nafasi zao na huwa hawapendi kunyanyaswa wala kudhalilishwa.
Pia, hujitambua maeneo waliyo na uwezo nayo na yale wasiyo na uwezo wa kuyafanya vizuri; hujitambua wanapofanya makosa; hujitambua vipawa vyao na wanajitahidi kupunguza  upungufu wao.
Huwa hawapendi watu wanapowasifia sifia  juu ya uwezo au vipawa walivyonavyo; huwa wana mpangilio katika shughuli zao; hufanya jitihada ili kufikia ndoto zao; huuliza kama hawaelewi au kama hawafahamu jambo; hushiriki katika matukio na shughuli mbalimbali za kijamii na hutoa misaada na kuomba msaada wanapohitaji.
Malezi yanayosababisha mtu kuwa na staha ya juu
Mtu ambaye leo hii huonekana akiwa na staha za juu (anajiamini), wakati wa utoto wake alilelewa katika mazingira ya nyumbani au shuleni kama haya yafuatayo:-
Alilelewa kwa upendo; alipewa sauti, uhuru wa kutoa maoni yake; alifundishwa nidhamu, utii na kuwaheshimu wengine. Alifundishwa jinsi ya kuweka malengo, alipatiwa lishe bora nyumbani pia shuleni na chanjo zinazostahili; alipewa fursa ya kucheza na wenzake, hakufungiwa kama mtoto wa ‘geti kali’.
Pia, alipewa ulinzi. Hakudhurika na vitendo vya ukatili wa watoto; ukatili wa kimwili, kihisia, kiakili.
 Staha ya chini, malezi na tabia zake
Mtu mwenye staha ya chini (low self-esteem) kwa kwaida hajipendi, hajikubali jinsi alivyo na wala hajithamini kwa uwezo na vipawa alivyonavyo.
Wazazi na walimu hupaswa kufahamu sababu za kimalezi zinazosababisha watu kuwa na staha ya chini ili wasifanye makosa. Baadhi ya tabia za watu wenye staha ya chini ni hizi zifuatazo:
Hawana maamuzi. Mara nyingi wanaona vigumu kufanya maamuzi, hii ni kwa sababu ya kuogopa kufanya makosa. Hufanya maamuzi pale tu wanapojiridhisha kwamba kwa asilimia 100 watapata matokeo mazuri; ni waoga na wenye wasiwasi, hivyo hukwepa mazingira yanayowatia hofu; hufikiri kuwa hawawezi kufanya jambo jipya kwa kuwa hawajui kitu.
Hawathamini vipawa walivyonavyo; hujitazama na kujiona kwamba watu wengine wana uwezo na ni bora kuliko wao; huogopa kuongea na watu hasa kueleza hisia zao.  Pia, hawana uhakika wa hisia zao (hawazijui), hivyo hushindwa kujieleza wanavyojisikia; hawawezi kushindana na mtu mwingine; huwa wagumu kutambua makosa yao; hujihisi kwamba hawawezi kusimamia maisha yao wenyewe.
Pia, hufikiri wao ni wajinga. Mara nyingi wametafuta viongozi wa kufanya hata yaliyowahusu wao. Hivyo, hutegemea  watu wengine kutekeleza majukumu yao. Huogopa kuwa wa kwanza kufanya jambo; huogopa kushiriki katika matukio mbalimbali ya kijamii yanayotokea shuleni, mahali wanapoishi au eneo lao la kazi; hawaridhiki na wanafikiri hawawezi kufanya jambo vizuri na hujawa na fikra hasi za kushindwa.
Huamini kila jambo wanalofanya litakuwa na matokeo mabaya. Na ikitokea hivyo,  hutafuta wa kumtwisha lawama.

Malezi yanayosababisha watu kuwa na staha ya chini
Watu wasiojiamini, ni matokeo ya malezi na makuzi waliyoyapata kipindi cha utotoni. Tabia hii huwa mwiba kwa watu kutimiza ndoto zao.
Tafiti zinaonyesha kuwa kama mzazi au mlezi ni mwathirika wa staha ya chini, kuna uwezekano mkubwa wa baadhi ya watoto wake kurithi tabia hiyo.
Hata walimu wa jinsi hiyo pia, huwa na hatari ya kuwaambukiza baadhi ya wanafunzi wao. Baadhi ya tabia za kimalezi zinazosabisha mtu kuwa na staha ya chini (asiyejiamini) ni kama hizi zifuatazo:
Kudekezwa, kufundishwa nidhamu ya woga; kunyimwa fursa ya kucheza. Badala yake kufungiwa ndani; kunyimwa haki ya kucheza na watoto wenye umri wake; kunyang’anywa sauti, yaani hakupewa uhuru wa kutoa maoni yake, kujaliwa na ku
Pia, aliyefanyiwa ukatili wa kimwili (kipigo), kihisia (kuchekwa, kukaripiwa (sauti ya juu au ukali, kudharauliwa, kuitwa kwa majina ya kudhalilisha) na kimapenzi (kubakwa); aliyepewa upendo wenye masharti.
Aliyepoteza wapendwa wake kama vile  wazazi, mzazi mmoja, dada au kaka kwa kifo) akiwa na umri mdogo; kuishi chini ya sheria zilizo kigeugeu, kukatazwa kila anachokifanya.
Kwa kufahamu mazingira yanayoathiri staha ya mtu, ni wajibu wa walimu na jamii kusaidia ili kujenga jamii yenye staha ya juu.

Tuesday, October 10, 2017

Kiingereza kinavyowatesa Watanzania nchini kwao

 

By Erasto Duwe

Kiswahili ni lugha ya Taifa na lugha rasmi nchini Tanzania. Wananchi wengi takriban asilimia 90 wanakijua Kiswahili.

Aidha, lugha za kigeni zinazotumika Tanzania ni asilimia ndogo ya Watanzania wanaozijua lugha hizo na kuzimudu katika matumizi.

Kwa sababu hiyo, lugha ya kigeni inapotumika, hapana budi kuwapo kwa ukalimani au ufasiri.

Kwa kuwa kundi kubwa la Watanzania wanakijua Kiswahili na kwamba ndiyo lugha yao ya mawasiliano popote wanapokuwapo, hapana budi taasisi zinazohusika katika utoaji wa huduma za kijamii kulizingatia hilo mawasiliano yanapofanyika.

Ili huduma ziweze kuwa na ufanisi, mawasiliano bora hayana budi kupewa kipaumbele. Ikiwa Mtanzania ambaye hajui lugha ya kigeni anawekewa tangazo linalomhusu kwa lugha asiyoifahamu, tangazo hilo haliwezi kuwa na tija kwake.

Kwa kuwa lengo ni kumfikishia ujumbe Mtanzania anayekijua Kiswahili, basi lugha yake ya Kiswahili ndiyo hasa lugha faafu katika mazingira hayo.

Katika baadhi ya ofisi, vyoo, vituo vya mabasi na sehemu nyinginezo; ni jambo la kustaajabisha kuona vibao vya maelekezo vimeandikwa kwa kutumia lugha ya Kiingereza bila ufasiri wowote.

Kwa Mswahili anayeijua lugha ya Kiingereza, hawezi kupata changamoto katika muktadha huo lakini kwa yule anayekijua Kiswahili pekee, ni vigumu kuelewa maelekezo ya namna hiyo na hivyo hupatwa na mkanganyiko.

Fikiria kwa mfano umekwenda nchini China, umeshuka katika uwanja wa ndege. Umebanwa na haja. Kila unapozunguka iwe milangoni na pahali pengine, maelekezo yote ni kwa Kichina. Bila shaka mtu mzima unaweza kuadhirika kirahisi.

Ikumbukwe kwamba kanuni ya utoaji maelekezo katika sehemu zitoazo huduma za kijamii, inaitaka mamlaka husika kulipa kipaumbele kundi kubwa linalotumia huduma hizo.

Katika muktadha huo, maelekezo katika nchi yetu katika sehemu tajwa hayana budi kuwa kwanza katika lugha ya Kiswahili yakifuatiwa na lugha za kigeni zinazotumika zaidi.

Hapa kwetu Kiingereza ni lugha ya kigeni ambayo wageni wengi huitumia. Kwa hivyo, mabango na maelekezo mengine yanapaswa kuzingatia kanuni hiyo. Kutumia lugha ya kigeni pekee si kuwatendea haki watumiaji wa Kiswahili.

Ofisa wa Benki ya Dunia Yonas Mchomvu katika mahojiano na wanafunzi wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na Chuo Kikuu cha Humboldt (Ujerumani) waliotaka kujua zaidi kuhusu huduma za mabasi ya mwendokasi, anaeleza kwamba kutoa maelekezo katika huduma za kijamii kwa lugha inayofahamika kwa watu wachache ni kosa kubwa.

Anasimulia kuwa alishangaa kuona kioja huko Korogwe ambako katika kituo kizuri cha mabasi kilichojengwa na kuzinduliwa hivi karibuni, maelekezo yote katika mababgo yametolewa katika lugha ya Kiingereza. Aliona ni jambo la kushangaza kwa kuwa watumiaji wakubwa wa kituo hicho ni wazawa ambao katika mawasiliano yao hutumia Kiswahili zaidi kila siku.

Anaongeza kuwa, kwa kigezo cha kuzingatia watumiaji, mamlaka husika ilipaswa kutoa maelekezo kwa Kiswahili kisha yafuatiwe na maandishi madogo ya ufasiri katika lugha ya Kiingereza.

Anasema kwamba hilo ni tatizo kubwa katika nchi yetu, kwa kuwa katika utoaji wa maelekezo ya namna hiyo, mamlaka husika hazizingatii utaratibu unaotakiwa.

Mamlaka husika hazina budi kuwa makini katika utoaji wa maelekezo katika huduma za kijamii.

Ikumbukwe katika kufanya hivyo walengwa wawe kundi kubwa la watumiaji wa huduma husika.

Tuesday, October 3, 2017

Pande mbili za masomo ya ‘Pre form one’

 

By Beatrice Moses bkabojoka@mwananchi.co.tz

Kila kona barabarani ni mabango, kwenye vyombo vya habari ni matangazo. Mabango na matangazo haya yana ujumbe mmoja.

Ni ujumbe wa kuhamasisha wazazi na walezi kuandikisha watoto wao kujiunga na masomo ya maandalizi ya kidato cha kwanza, maarufu Kiingereza kwa jina la ‘Pre form one courses’.

Unaweza kukiita kipindi hiki kuwa ni kipindi cha kuvuna kwani kila shule na hata vituo vya twisheni, vinajihimu kutangaza masomo hayo ambayo kwa kawaida huanza baada ya wanafunzi kufanya mitihani ya darasa la saba.

Uchunguzi mdogo wa Mwananchi umebaini wanafunzi wamekuwa wakilipa kati ya Sh20,000 hadi 100,000 kusomea masomo hayo kwa kila mwezi. Zipo shule zinazotoza karo ya miezi mitatu kwa mkupuo.

Uchunguzi unaonyesha masomo yanayofundishwa ni pamoja na Hisabati, Jiografia, Kiswahili, Kiingereza , Uraia na masomo ya sayansi.

Shule zinavyochangamkia wanafunzi

Chuo cha mafunzo ya ufundi wilayani Karagwe (KDVTC) ni miongoni mwa vituo vinavyojinadi kuwa vinatoa mafunzo maandalizi ya kidato cha kwanza kwa wahitimu wa darasa la saba mwaka 2017.

Katika tangazo lao lililomo kwenye mtandao Facebook, Mkuu wa chuo Paschal Thomas anaeleza lengo la mafunzo hayo ni kuwaandaa wanafunzi kabla ya kujiunga na kidato cha kwanza.

“Tayari walimu waliobobea katika masomo yote wameandaliwa na kwamba masomo hayo yanatarajiwa kuanza mnamo tarehe 19 Septemba mwaka huu,” inaeleza taarifa.

Taarifa inaendelea kusema kuwa gharama za fomu kwa ajili ya kujiunga ni Sh5,000 na masomo hayo yatachukua kipindi cha miezi minne kwa gharama ya Sh 100,000 kwa kila mwanafunzi.

Kwa upande wake, uongozi wa Shule ya Sekondari Mukombozi iliyopo mkoani Kagera, ukatangaza kupitia mtandao wa facebook ukieleza kuwa kozi hiyo imeanza Septemba 11 na itakamilika Disemba.

Shule hii iliyosajiliwa na Serikali kwa namba S.4961 tofauti na sekondari nyingi, ilitangaza kutoa kozi hiyo bure ikijikita kwenye masomo ya sayansi na kudai kuwa lengo ni kukusanya wanafunzi ili kubaini wenye uwezo wa kusoma masomo hayo.

“ Gharama ambazo mzazi anapaswa kulipia ni Sh 20,000 kwa ajili ya usajili, lakini pia anapaswa kuleta debe mbili za mahindi na maharage debe moja kwa ajili ya chakula cha miezi mitatu kwa mtoto wake atakapokuwa anasoma kozi hiyo,” anasema Makamu Mkuu wa shule hiyo Eladius Novat.

Katika hali iliyoonyesha kuwa uongozi wa shule hiyo unatumia kozi hiyo kusaka wanafunzi wa kidato cha kwanza, tangazo linaeleza kwa kutaja kiwango cha ada na baadhi ya mambo yanayofanyika shuleni hapo.

Wasemavyo wanafunzi

Ibrahim Suleiman aliyehitimu darasa la saba hivi karibuni, anasema masomo ya awali ya kidato cha kwanza yatampa mwanga wa kile atakachojifunza wakati atakapoanza sekondari kuliko kubaki nyumbani miezi minne akisubiri kuchaguliwa.

“Nafurahi kuanza masomo haya kuliko kubaki nyumbani, nimegundua nachojifunza pre form one ni kama kile nilichojifunza shule ya msingi, kwa hiyo najiandaa vizuri,”anasema.

Kwa upande wake, Kulawa Raymond aliyehitimu darasa la saba katika Shule ya Msingi Chemchem ya jijini Dar es Salaam, anasema kwa awali walijifunza masomo kwa lugha ya Kiswahili, kozi hiyo ni muhimu kwake kwa inamwaandaa kuimarisha lugha ya Kiingereza atakayokutana nayo sekondari.

Wazazi nao

Baadhi ya wazazi wanasema pamoja na umuhimu wa masomo hayo, Serikali ingeweka utaratibu wa masomo hayo kujulikana rasmi kuliko ilivyo sasa.

“Miezi minne kwa mtoto ni mingi kubaki nyumbani, bora wangecheleweshwa kufanya mtihani wa darasa la saba au kungekuwa na vituo maalumu vinavyotambuliwa kisheria kuepuka wizi unaofanywa na baadhi kwa kutoza fedha nyingi tofauti na kile kinachofundishwa,” anasema Naomi Michael, mkazi wa Ubungo jijini Dar es Salaam.

Naomi haoni tatizo kulipa Sh60,000 kwa kipindi cha miezi mitatu anayosoma mwanawe. Anashukuru kuwa masomo hayo yanampa mtoto huyo fursa ya kuwa mtulivu na makini.

Hamis Mashaka, mkazi wa Mwananyamala, Dar es Salaam, anasema amempeleka mtoto wake kusoma kozi hiyo kwa malengo mawili.

“ Kwanza naamini kwamba inasaidia kumdhibiti asiwe na nafasi ya kuwa na nyendo za ovyo zitakazomtoa nje ya mstari. Lakini, pia masomo yatamsaidia kuwa ma msingi mzuri wa kuanza kidato cha kwanza,” anaeleza.

Vituo feki

Awali, katika maeneo kama vile jiji la Dar es Salaam, masomo ya pre form one yalikuwa yakitolewa katika vituo maarufu kwa jina la twisheni. Vituo hivi havikuwa na sifa ya kutoa taaluma. Baadhi vilikuwa ni vibanda huku walimu wakiwa vijana wahitimu wa kidato cha nne na sita.

‘’ Kilikuwa kama kipindi cha kuvuna kwa baadhi ya walimu wa vituo hivi. Mkazo waliuweka katika masomo hasa Kiingereza, lakini walimu wengi ni wajanja tu wa mjini. Hawakuwa na sifa za ualimu,’’ anasema mdau wa elimu, Bakari Heri.

Ofisa elimu Dar es Salaam azungumza

Ofisa Elimu wa Mkoa wa Dar es Salaam, Hamis Lissu anasema anasema kozi hizo zinatolewa kwa makubaliano ya wazazi na shule au vituo husika.

“ Kozi hizo sisi hatuzisimamii hazitolewi kwa mwongozo ambao unatulazimu sisi kuzifuatilia bali makubaliano ya wazazi, jambo ambalo sioni kama ni baya iwapo elimu inazingatia silabasi husika inasaidia watarajia hao wa kidato cha kwanza kupata mafunzo ya awali,” anasema Lissu.

Mtazamo wa wataalamu wa elimu

Mhadhiri wa masuala ya elimu kutoka Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Dk Joviter Katabalo anasema muda unaotumiwa kwa kozi hizo, ulipaswa kutumika kuwafundisha watoto kazi za nyumbani.

Anasema kwa baadhi ya wazazi hasa wa mijini, wanatumia kuwapo kwa masomo haya kama fursa ya kutokuwa karibu nao.

Hiki kwao kilipaswa kuwa kipindi kizuri cha kuwafundisha baadhi ya kazi kama wanavyofanya wazazi kutoka jamii za ufugaji na kilimo.

Kwa upande mwingine, anayatazama masomo hayo kama ‘fasheni’ yaani mtindo wa mazoea kwa wazazi wengi.

“ Naona changamoto ya masomo hayo kuzalisha vijana wavivu, ambao kama wangefundishwa stadi za kazi zaidi, ingewasaidia kuwajengea uwezo wa kujitegemea vizuri hata wanapoendelea na masomo yao,’’ anaongeza.

Tuesday, October 3, 2017

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Namna bora ya kujibu maswali ya kifasihi

 

By Erasto Duwe

Baadhi ya wasomaji waliojitambulisha kuwa ni watahiniwa tarajali wa mtihani wa kidato cha nne mwaka huu, wameiomba Mbalamwezi ya Kiswahili iwaelekeze namna bora ya kujibu maswali hususan ya fasihi andishi katika mtihani wa Kiswahili. Suala hili ni muhimu kwa kuwa mtahiniwa anaweza kuwa na hoja nzuri lakini akafeli kutokana na uratibu na uwasilishaji wake mbaya.

Katika ufafanuzi wetu, tutatumia swali hili kama mfano: “Kwa kutumia vitabu viwili vya riwaya ulivyosoma, jadili umuhimu wa mandhari katika riwaya.”

Kabla ya kujibu swali, mtahiniwa hana budi kulisoma swali hilo kwa makini na kujiridhisha kuhusu mahitaji ya swali hilo. Baada ya kupata uhakika wa kile anachotakiwa kujibu, mtahiniwa atapaswa kujibu kwa kuzingatia sehemu kuu tatu yaani utangulizi, kiini cha swali na hitimisho. Ikumbukwe kuwa kila kipengele kina alama zake. Mtahiniwa akiacha kuzingatia kipengele kimoja wapo atakuwa amepoteza alama za kipengele hicho.

Katika utangulizi, mtahiniwa anapaswa kutoa ufafanuzi wa dhana za msingi na kutaja vitabu atakavyovitumia kujibia swali hilo. Kwa kurejelea swali letu la mfano; mtahiniwa atatakiwa kueleza maana ya mandhari katika kazi ya kifasihi. Aidha, aeleze kuwa kila mandhari hutumiwa kwa makusudi maalumu. Baada ya kufanya hivyo, ataje riwaya mbili atakazotumia kujibia swali hilo na waandishi wake.

Katika sehemu ya kiini cha swali; mtahiniwa aanze na kitabu kimoja wapo kutoa hoja na kuzifafanua. Mtahiniwa hana budi kufanya marejeo katika riwaya husika kila mara katika maelezo yake. Atafanya hivyo kwa kitabu cha kwanza kisha kwa kitabu cha pili. Hapaswi kutoa historia ya kitabu au kusimulia kisa kizima bali ajibu tu kile kinachohitajika. Mathalani, hoja moja wapo inaweza kuwa, ‘Mandhari ya dampo inaibua dhamira ya umaskini’ kisha atoe ufafanuzi.

Ni vema kila hoja iandikwe kwa mtindo wa sentensi na ieleweke bayana. Aidha kila hoja iwe katika aya yake yenye walau mistari sita hadi minane. Mtahiniwa akimaliza kitabu cha kwanza aingie kitabu cha pili.

Idadi ya hoja kwa kila kitabu hutegemea na swali. Kama idadi ya hoja imetajwa, mtahiniwa azingatie hilo. Ikiwa idadi ya hoja haikutajwa, mtahiniwa aandike walau hoja nne kwa kila kitabu. Ikumbukwe kuwa, kiini cha swali ni sehemu yenye alama nyingi zaidi. Hivyo, hoja ziwe bayana, maelezo kuntu yatolewe yakishadidiwa na mifano dhahiri kutoka vitabuni. Wakati mwingine ikiwa swali ni la kulinganisha au kulichanganua dhamira au masuala mengine kutoka vitabuni, basi mtahiniwa hana budi kuandika kwa kuhusisha mawazo hayo. Kwa sababu hiyo, kila hoja itabeba maelezo kutoka katika vitabu vyote viwili.

Kipengele cha mwisho ni hitimisho. Sehemu hii ndiyo inayofunga mjadala wa majibu ya swali zima. Watahiniwa wengi hawajui kutoa mahitimisho. Inawezekana ni kosa lao, lakini pengine hawajapewa mazoezi ya kutosha kuhusu kuhitimisha mjadala. Hitimisho hutegemea na aina ya swali; mtahiniwa atatakiwa kueleza kwa muhtasari, kushadidia hoja zake, kuibua changamoto, n.k. kwa kuzingatia swali lilivyo. Haitoshi tu kuhitimisha kwa kusema, ‘Huu ndio umuhimu wa mandhari katika vitabu hivi.’ Hitimisho litolewe katika walau katika mistari sita.

Masuala mengine ya kuzingatiwa ni kwamba, mara zote jina la kitabu linapotajwa halina budi kupigiwa mstari. Majina ya mashairi yanapotajwa hayana budi kuwekewa alama za mtajo mathalani, “Asali Lipotoja”. Aidha, unukuzi wa beti za mashairi na majibizano ya wahusika katika tamthiliya, haviwekewi alama za mtajo.

Tuesday, October 3, 2017

Betrida msichana aliyekonga nyoyo za wana-Hisabati

Mwanafunzi wa Shule ya Sekondari Kilakala,

Mwanafunzi wa Shule ya Sekondari Kilakala, Betrida Muganda,akizungumza na wadau wa Hisabati, baada ya kuibuka mshindi wa mashindano ya somo hilo. Mashindano hayo yaliandaliwa na Chama cha Hisabati Tanzania. Picha na Tumaini Msowoya 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Kila aliyekuwamo ndani ya ukumbi wa mikutano wa Nkrumah, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDSM), alitulia tuli kumsikiliza.

Mbele ya umati wa wataalamu wa hesabu nchini, mwanafunzi wa kidato cha tano katika shule ya Sekondari ya Kilakala, mkoani Morogoro Betrida Muganda, alipewa dakika 10 kuelezea siri ya kufanya vizuri katika somo la Hisabati.

Huyu ndiye mwanafunzi aliyeibuka kinara katika mashindano ya Hisabati yaliyoendeshwa na Chama cha Hisabati nchini (Mat/Chahita) mwaka 2016, akiwashinda wenzake zaidi ya 200 kutoka shule mbalimbali nchini.

Kwake, siri ni hii: ‘’… siri ya kujua ni kuzipenda tu na si vinginevyo.’’

Wakati Betrida akisifia urahisi wa Hisabati,wapo wanafunzi wengi wanaolikimbia somo hilo kwa madai kuwa ni gumu na hawalimudu.

Uhaba wa walimu, mazingira yasiyo rafiki kutokuwapo kwa walimu wa kutosha, ukali kwa baadhi ya walimu, vinaelezwa kuwa visababishi vya wanafunzi kukosa hamasa ya kujifunza hesabu..

Katika mkutano huo wa walimu wa Hisabati, kinara huyu alipewa zawadi, akiaswa kutumia uzoefu wake kuhamasisha wenzake kutolikimbia.

Betrida anasema hajawahi kufeli hesabu. Alifaulu kwa kupata alama A darasa la saba na kidato cha nne. Anatarajia kupata alama hiyo hiyo atakapohitimu kidato cha sita.

Hamasa ya kujifunza hesabu

Mwanafunzi huyo anayesoma mchepuo wa Fizikia, Kemia na Hisabati (PCM) anasema tangu utotoni alipenda kujifunza hesabu.

“Tangu chekechea nilikuwa nafanya hesabu, ilifikia hatua mgeni yeyote anayeingia nyumbani kututembelea ili nimwamkie, nilimwambie anipe swali la hesabu,”anasema.

Anasema mapenzi ya dhati kwa somo hilo yalisababisha alione rahisi kuliko masomo mengine. Kilichomvutia zaidi kwenye anasema ni hamasa kutoka kwa baba yake mzazi Adson Mganda.

“Baba yangu alikuwa mwalimu wa hesabu na mdau mkubwa wa somo hilo, hivyo yeye ndio sababu kubwa ya kuona somo hili rahisi,”anasema.

Betrida anasema kilichokuwa kikimfurahisha kutoka kwa baba yake ni namna alivyokuwa akijitoa kumfundisha hata wakati akiwa na uchovu wa kazi.

“Kuna siku unaona kabisa baba amechoka na kazi, lakini akifika nyumbani ananifundisha bila wasiwasi tena kwa mapenzi makubwa.

Anatoa maswali, nafanya na anasahihisha,”anasema na kuongeza kuwa misingi miziri ya maendeleo ya mtoto shuleni huanza kwa mzazi.

“Unakuta mzazi mwingine hapendi Hisabati kwa hiyo anawafanya wengine pia wasizipende. Ni vizuri wazazi wawe chachu ya watoto kupenda hili somo, wakiwajengea mazingira mazuri watawasaidia,” anaeleza.

Anasema siri nyingine ya ufaulu wake ni mazoezi ya kila siku. Kila asubuhi, msichana huyo huamka na kufanya maswali si chini ya 25 kabla ya kuanza kazi nyingine yoyote.

“Mtihani kawaida ni saa tatu kwa hiyo, kila siku nilijiwekea ratiba ya kutumia muda mfupi kufanya maswali kuanzia 25 hadi 5o,”anasema.

Anasema mazoezi ya kila siku huchangia kwa kiasi kikubwa kuongeza ufaulu wa somo hilo.

Mwanafunzi huyo anasema upo uhusiano mkubwa baina ya hesabu na masomo mengine.

“Mara nyingi watu wanaofaulu hesabu hawawezi kufeli masomo mengine. Somo hili linaingia kotekote,”anasema.

Ratiba yake ya kila siku

Kuishi kwenye ratiba ni siri nyingine ya mafanikio kwenye masomo yake darasani. Anasema kila siku huamka saa 10.30 asubuhi.

“Muda huo najiandaa na ikifka saa 11.30 naingia darasani kusoma. Nakaa hapo hadi saa 1.00 kisha naungana na wenzangu kufanya usafi wa kawaida wa asubuhi,”anaelezea.

Utaratibu mkubwa aliojiwekea ni kuhakikisha kuwa hakosi kufanya maswali ya hesabu hata kama ratiba ya siku hiyo itamwelekeza asome somo jingine.

Anasema darasa lao lina ratiba ya kujisomea na kujadili maswali magumu, ambalo huwa wanaanza saa 3.00 usiku hadi saa tano usiku. Huendelea tena kusoma peke yake kabla ya kulala ifikapo saa saba.

Ratiba hiyo ni ngumu lakini anasema lazima ahakikishe kila siku anaikamilisha ili aweze kutimiza ndoto zake.

“Ukiwa na malengo lazima ujue kujitosa tu vinginevyo hutofanikiwa. Natamani ndoto zangu za kuwa mhandisi au mhasibu siku moja zitimie ndio maana nasoma kwa bidii,”anaelezea.

Kaka yake, Adeck Muganda anayesoma masuala ya uhandisi Chuo Kikuu cha Dar es Salaam anajivunia namna ambavyo mdogo wake anafanya vizuri kwenye somo hilo.

“Japo namimi nilipata A, mdogo wangu anafanya vizuri zaidi na ikizingatiwa ndiye msichana pekee kwenye familia yetu; najivunia kuwa naye,”anasema.

Mwenyekiti wa Mat/Chahita Dk Said Sima anasema kuwa msichana huyo aliweza hesabu kwa sababu ya kuwa na misingi mizuri kutoka kwa wazazi na walimu wake tangu mwanzo

“Mfano ni nyie wataalamu wa hesabu, itakuwa aibu kama watoto wenu wakifeli. Wazazi ni chachu ya kwanza ya ufaulu kwa mwanawe,”anasema.

Tuesday, October 3, 2017

ELIMU NA MALEZI : Mbinu za kumshirikisha mwanafunzi katika kujifunza



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Juzi niliwatembelea walimu wanafunzi waliokuwa wakiendelea na kazi ya kufundisha.

Mafunzo kwa vitendo yana umuhimu wa kipekee katika maandalizi ya walimu.

Katika kipindi hiki, mwanafunzi anapewa fursa ya kutumia maarifa aliyojifunza darasani katika mazingira halisi ya kazi.

Kwa mwalimu, kama mimi, hiki ni kipindi cha kutathmini uwezo wa mwanafunzi wa ualimu kumudu majukumu yake.

Moja wapo ya vipindi vingi nilivyopata bahati ya kuhudhuria ni Baiolojia Kidato cha Tatu kilichokuwa kikifundishwa na mwanafunzi wangu wa mwaka wa Pili.

Baada ya kufanya utangulizi wa somo lake, mwalimu huyu mwanafunzi aliwaelekeza wanafunzi wake kukaa katika makundi ya watu watano watano kusudi wafanye majadiliano.

Majadiliano ni mbinu muhimu ya ufundishaji inayowawezesha wanafunzi kujifunza. Kama tulivyosema kwenye makala yaliyopita kupitia majadiliano, mwanafunzi hupata fursa ya kusikiliza mtazamo tofauti kutoka kwa wenzake.

Aidha, majadiliano ni mbinu shirikishi inayolenga kumfanya mwanafunzi awe mhusika wa moja kwa moja katika kujifunza.

Pengine kwa kutambua umuhimu wa ushirikishwaji huu wa wanafunzi, mwalimu yule aliwaonyesha wanafunzi wake mchoro wa jicho wenye herufi zinazoonyesha sehemu mbalimbali za ndani ya jicho.

‘Naomba kwenye makundi yenu mjadili majina ya sehemu za jicho kwa kutumia herufi hizi zinazoonekana,’ aliwaelekeza wanafunzi wake na kuendelea, ‘mkishajadili mniambie kila herufi inawakilisha nini.’

Ingawa mwalimu aliwapa wanafunzi muda wa dakika 10 kukamilisha mjadala huo, kilichonishangaza wanafunzi hawakuweza kujadili chochote. Walionekana dhahiri wakisubiri muda uishie ili wapate majibu kutoka kwa mwalimu.

Pengine kwa kuhisi wanafunzi wake ‘wanamwangusha’ kwa kumfanya aonekane hajaweza kuwashirikisha wanafunzi wake, mwalimu huyu alimua kupita kwenye makundi akiwasaidia wanafunzi kupata majibu sahihi.

Ushirikishaji wenye manufaa kwa wanafunzi

Kimsingi, mwanafunzi wangu huyu aliyekuwa akijifunza kazi hakufanya tofauti na yanayofanywa na walimu shuleni.

Walimu wengi, hupata shida kujua ni wakati upi mwanafunzi ashirikiane na wenzake na anaposhirikiana na wenzake afanye nini.

Matokeo yake mwalimu hujikuta akiwafunga wanafunzi ufahamu wasijue nini cha kufanya kwa sababu hajaweza kuwawekea mazingira ya kujadili kitu kinachoeleweka.

Ili ushirikishwaji uwe wa manufaa, ni vema mwalimu ampatie mwanafunzi mtaji wa taarifa za msingi kuhusu jambo analokusudiwa kulijadili.

Kazi ya mwanafunzi inakuwa ni kuchambua na kutafuta majibu ya maswali yake kwa kutumia nyenzo alizonazo.

Mfano, badala ya kuwaambia wanafunzi wajadili sehemu za jicho, kama alivyofanya mwalimu wangu yule, ingefaa awape nyenzo zilizosheheni taarifa za macho kisha awape swali linalowaongoza kutafuta majibu kwa minajili ya kuwawezesha kubungua bongo zao kwa ushirikiano.

Aidha, angeweza kuwauliza wanafunzi wake swali ambalo lingewasaidia kutumia uzoefu walionao tayari bila kulazimika kutumia rejeo fulani, ili kazi ya mwalimu iwe ni kujenga kwenye kile ambacho tayari wanafunzi wanakifahamu.

Tofauti za wanafunzi

Wanafunzi wanatofautiana uwezo na vile wanavyoweza kujifunza. Kwa mfano, wapo wanaojifunza kirahisi kwa kusikiliza na kuona.

Hawa wanatumia zaidi masikio na macho kufyonza taarifa wanazokutana nazo darasani. Uelewa wao unategemea namna gani wanaweza kumsikiliza na kumwona mwalimu darasani kuliko kujisomea wenyewe.

Pia, wapo wanaojifunza vizuri zaidi kwa kuzungumza. Hawa wanahitaji kusema, kwa maana ya kujadiliana na wenzao ili waweze kuchakata maarifa. Bila kujadili wanakuwa na wakati mgumu kuelewa. Lakini pia wapo wanaotegemea kutenda na kushughulisha viungo vya miili yao ili waelewe. Bila kutenda, kushika, kutumia inakuwa vigumu kwao kuelewa.

Uelewa wao, kwa kiasi kikubwa, unategemea namna gani wanatumia mikono yao, miguu yao na hata kutembea tembea kama namna ya kushiriki kile wanachojifunza. Namna gani mwalimu anayefundisha darasani anazingatia tofauti hizi? Je, mwalimu anawezaje kufikia mahitaji ya kipekee ya kila mwanafunzi ndani ya kipindi cha dakika 40?

Badala ya kukazana kuelezea dhana kwa hotuba pekee, mwalimu hawezi kuwafanya wanafunzi wakaongea, wakatumia michezo, wakaona, wakagusa?

Kutumia nyenzo tofauti

Tofauti hizi za ujifunzaji zinamlazimu mwalimu kutumia nyenzo tofauti za maarifa. Kwa mfano, mwalimu anaweza kutumia vitabu kama nyenzo yenye maelezo kina kwa kile anachokusudia kieleweke.

Wanafunzi wanaposoma vitabu wanapata nafasi ya kuzama kwa undani kupata maelezo ambayo pengine mwalimu hatakuwa na muda wa kuyagusia.

Hata hivyo, pamoja na uzuri wake, vitabu vinaweza kuwasaidia baadhi ya wanafunzi hasa wale wasio na ugomvi na usomaji wa kina.

Kwa hiyo, pamoja na kutumia vitabu, mwalimu anahitaji kufikiria nyenzo nyingine kuwafikia wanafunzi wengine. Kwa mfano, penye uwezekano, mwanafunzi ashiriki kwa kubuni michezo inayoweza kuwasaidia wanafunzi wanaojifunza kwa kutenda kuliko kusoma.

Pia, mwalimu anaweza kufikiri kutumia picha za mnato na video kama namna ya kuwasisimua wanafunzi kujifunza. Faida ya kutumia picha na video ni mwanafunzi kuona kwa uhakika kile kinachozungumzwa.

Kwa mfano, mwalimu anayefundisha ‘sehemu za moyo’ anapokuwa na nyenzo za picha halisi za moyo anamrahisishia mwanafunzi kazi ya kujenga taswira ya kitu kinachozungumzwa.

Mwanafunzi anayeona kitu halisi, ni tofauti na mwenzake anayeambiwa tu kitu asichojua kinafananaje.

Nguvu atakazotumia kujaribu kutengeneza picha ya kile anachofundishwa inaweza kuhujumu uelewa wake.

Binafsi nimekuwa nikitumia mbinu ya kuonesha vipande vya filamu kwa wanafunzi wangu.

Mbali na kuwasisimua kufuatilia kile wanachohitaji kujifunza, nimeona namna nyenzo hizi zinavyowasaidia wanafunzi kujifunza kwa wepesi zaidi.

Tuesday, September 26, 2017

Mtandao wa Aga Khan wawakomboa walimu wa mikoa ya Kanda ya Kusini

Mkurugenzi wa Elimu ya Juu wa Wizara ya Elimu,

Mkurugenzi wa Elimu ya Juu wa Wizara ya Elimu, Profesa Sylvia Temu kulia akisikiliza maelezo kuhusu kuhusu zana ya kufundishia elimu ya awali na msingi, kutoka kwa Mwalimu wa Shule ya Msingi Nangurukuru Saada Ndege kushoto wakati alipofunga Mradi wa Kuimarisha Mifumo ya Elimu Afrika Mashariki (SESEA) hivi karibuni wilayani Kilwa, uliokuwa chini ya Mtandao wa Maendeleo ya Aga Khan (AKDN).Picha na Bakari Kiango 

By Bakari Kiango, Mwananchi bkiango@mwananchi.co.tz

Alipotoka tu chuoni na kubahatika kupata ajira ya kufundisha wanafunzi wa darasa la awali, mwalimu Mwanate Salum alifikiri watoto hao ni sawa na wanafunzi wa darasa la kwanza.

Alichokuwa akikifanya ni kutumia mbinu na zana za kufundishia za elimu ya msingi kwa watoto wa elimu ya awali.

Hakujua kama anakosea kwa sababu alipokuwa chuoni hakuandaliwa mahususi kufundisha watoto wa elimu ya awali.

“Kwa kweli nilipotoka chuo, nikaenda moja kwa moja kufundisha na niliwachukulia wanafunzi wa darasa la awali kama wa shule ya msingi kumbe sivyo hali ambayo ilisababisha kutofanya kazi zangu kwa ufanisi,”anasema

Kilichomtokea mwalimu Mwanate siyo kigeni, kinawatokea walimu wengi nchini.

Kwa sababu hii, haishangazi kuona wanafunzi pamoja na kupata elimu ya awali hadi wanafika darasa la tatu, hawajui stadi za msingi za kusoma, kuandika na kuhesabu.

Mtandao wa Aga Khan wawakomboa walimu

Nusura ya mwalimu huyu na wenzake ikaja baadaye baada ya kupata mafunzo ya namna ya kuandaa zana na mbinu za kufundisha na ufundishaji kupitia Mradi wa Kuimarisha Mifumo ya Elimu Afrika Mashariki (Sesea).

Anasema mradi huo unaosimamiwa na Mtandao wa Maendeleo ya Aga Khan (AKDN), umemsaidia kumwongezea ujasiri na ujuzi wa namna ya kuandaa na kutumia zana katika shughuli zake za ufundishaji.

Sesea unafadhiliwa na Taasisi ya Global Affairs ya Canada pamoja na Aga Khan Foundation, unatekelezwa Afrika Mashariki kupitia Mtandao wa Maendeleo wa Aga Khan (AKDN) chini ya taasisi zake za Chuo Kikuu cha Aga Khan (AKU) - Taasisi ya Kuendeleza Elimu Afrika Mashariki (IED) sanjari na Aga Khan Foundation.

Ulianza mwaka 2012 na kuhitimishwa hivi karibuni na ulilelenga kukuza na kuimarisha matokeo ya ufaulu ya watoto wa kike na kiume katika shule za awali na msingi.

Lengo lilikuwa kuwafikia watoto 187,344 katika nchi za Tanzania, Uganda na Kenya.

Kwa Tanzania, ulitekelezwa katika Wilaya za Nachingwea, Kilwa, Lindi Vijijini na Newala, huku ukizifikia shule zaidi ya 150 za wilaya hizo.

Mkurugenzi Mkuu wa Chuo Kikuu cha Aga Khan, ambao ni miongoni mwa watekelezaji wa mradi huo, Profesa Joe Lugalla anasema una malengo makuu matatu ya kuongeza taaluma kwa walimu wa shule za awali na msingi, kuimarisha mifumo na taasisi za elimu na ujifunzaji na ushirikishwaji kwenye midahalo ya elimu.

Anasema kupitia kipengele cha kuimarisha mifumo na taasisi za elimu na ujifunzaji, mradi wa Sesea umeweza kuelimisha viongozi kuhusu usimamizi na utawala kwa wanufaika 83 wakiwamo walimu wakuu na wasaidizi na maofisa elimu.

Pia waliweza kutoa mafunzo kwa kamati za shule 150 kuhusu namna ya kupanga na kutekeleza kupitia mipango shirikishi ya shule.

“Mradi wa Sesea umesaidia kuanzishwa kwa kituo cha kutengeneza zana za kujifunza na kujifunzia katika chuo cha ualimu Nachingwea,” anasema Profesa Lugalla.

Wasemavyo wanufaika

Mwalimu wa Shule ya Msingi Naipanga Nachingwea wilayani Lindi, Fadhil Salum anasema kabla ya kupata mafunzo hayo, hakuwa na uwezo wa kutosha wa kuandaa zana za kufundishia, lakini sasa amekuwa mahiri katika ufundishaji baada ya kupata mafunzo.

Anasema mradi huo umemwezesha kuwa mtafiti mtendaji ambaye anajua namna ya kukabliana na changamoto katika utekelezaji wa majukumu yake tofauti na awali.

Mwalimu huyo anasema pia Sesea imemsaidia kujiimarisha katika utendaji na imemwongezea maarifa ya ufundishaji, kwani ana uwezo wa kuandaa zana bora za ufundishaji na kuweka mazingira rafiki ya wanafunzi anaowafundisha.

“Mafunzo ya mradi huu yamenijengea uwezo wa kujiamini katika shughuli zangu za kila siku, nawapongeza Mtandao wa Aga Khan kutuangalia walimu wa mikoa ya kusini,” anasema Salum.

Kwa upande wake, mwalimu Ally Hassan wa Chuo cha Ualimu Nachingwea, anasema;

“Mradi huu umeniongezea uelewa, maarifa na ujuzi. Sasa hivi nina uwezo wa kufanya tafakuri kuhusu utendaji kazi wangu wa kila siku.

Mafunzo haya ni muhimu ndiyo maana tunaomba awamu ya pili ije ili iwafikie wengi zaidi ili tupige hatua katika sekta hii.’’

Serikali yapongeza

Harakati za mradi wa Sesea kwa kiwango kikubwa unaunga mkono jitihada za Serikali za kuimarisha stadi za kusoma, kuandika na kuhesabu (KKK) kwa wanafunzi wa shule za msingi.

Hii ndiyo sababu iliyomfanya Katibu Mkuu wa Wizara ya Elimu, Sayansi, Teknolojia na Ufundi, Dk Leonard Akwilapo kutoa pongezi kwa Mtandao wa Aga Khan na washirika wake, kwa uamuzi wa kuisaidia Serikali.

Akifunga mradi huo hivi karibuni wilayani Kilwa, Mkurugenzi wa Elimu ya Juu wa wizara hiyo, Profesa Sylvia Temu, alisema mradi huo umechangia kupanua wigo wa elimu siyo tu kuwajengea uwezo wakufunzi na walimu, bali hata wanafunzi wa madarasa ya awali na elimu ya msingi.

“Sesea ni kati ya mifano hai na bora ya kuigwa kwa taasisi za maendeleo zinazohamasisha ukuaji na upatikanaji wa elimu bora hapa nchini,’’ alisema katika hotuba aliyosoma kwa niaba ya Dk Akwilapo.

Tuesday, September 26, 2017

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Wanaodai fasihi simulizi imekufa wanapotosha

 

By Erasto Duwe

Fasihi simulizi ni tawi la fasihi ambalo huwasilishwa kwa hadhira kwa njia ya masimulizi ya mdomo. Hadithi, nyimbo, semi na sanaa za maonyesho ni tanzu za tawi hili la fasihi. Aidha, aina hii ya fasihi imekuwapo tangu karne nyingi zilizopita. Sayansi na teknolojia imekuwa ikikua na kusambaa hatua kwa hatua kote duniani mpaka wakati huu ambapo inaonekana kufikia upeo.

Baada ya maendeleo makubwa ya sayansi na teknolojia kujipambanua katika zana anuwai, kumekuwapo na mtazamo kwamba fasihi simulizi imekufa. Hoja inayotolewa ni kwamba, matumizi ya televisheni, redio na vyombo vingine yameingilia kati na kuwateka fanani na hadhira wa fasihi simulizi. Wanaoshikilia hivyo wanaona hakuna tena umuhimu wa fasihi simulizi katika jamii. Jambo kubwa linalorejelewa hapa ni kwamba; kwa wakati huu ambapo kuna vyombo vingi vya kimawasiliano kama simu, redio, televisheni, pia kuwapo kwa mitandao mbalimbali; watu ambao ndio fanani na hadhira (wa fasihi simulizi), wamekuwa wakijishghulisha zaidi na mitandao na vyombo hivyo na kuipa kumbo fasihi hususan simulizi.

Suala hilo halipaswi kutufanya tutoe hukumu kwamba fasihi simulizi imekufa au imepitwa na wakati. Wala hatupaswi kuifananisha fasihi simulizi na vyombo vya kimawasiliano. Laiti kungalikuwa na tawi jingine la fasihi limeibuka likachukua nafasi ya fasihi simulizi, pengine tungaliweza kunena hivyo. Ukweli ni kwamba, fasihi itabaki kuwa fasihi na vyombo vya kimawasiliano ni nyenzo za kurahisisha mawasiliano hayo.

Aghalabu wasemao fasihi simulizi imekufa au kupitwa na wakati huurejelea utanzu wa hadithi pekee. Hao hushikilia kuwa, kwa wakati huu hadithi hazisimuliwi tena na wala hakuna fanani wa kusimulia hadithi kama ilivyokuwa miongo kadhaa iliyopita. Kwa hakika, mawazo hayo ni potofu. Ikumbukwe kwamba hadithi si utanzu pekee wa fasihi simulizi. Hata hivyo, si kweli kwamba haditi hazisimuliwi tena. Katika baadhi ya jamii, hadithi husimuliwa na akina babu na akina bibi kama ilivyokuwa hapo zamani.

Aidha, nyimbo, semi na sanaa za maonyesho ni tanzu zinazotumika kwa kiwango kikubwa kama ilivyokuwa zamani au zaidi.

Wanafunzi wengi wanapoulizwa swali linalohusiana na fasihi kufa au kupitwa na wakati, wamekuwa wakilivamia swali hilo na hivyo kupoteza alama zote.

Hii ni kwa sababu wengi wanapojibu swali hilo hujiegemeza kuzungumzia utanzu wa hadithi pekee wakisahau kwamba kuna tanzu nyingine. Mbaya zaidi hata huo utanzu wa hadithi unaoshambuliwa kuwa umekufa; haujafa bali bado unaishi.

Mpendwa mfuatiliaji wa safu hii, fasihi simulizi inayatawala maisha yetu ya kila siku. Ukisikia wimbo unaimbwa iwe kanisani, kilioni, katika siasa na matukio mengine; hiyo ni fasihi simulizi.

Ukisikia ngoma inapigwa, ni fasihi simulizi. Ukiona maigizo, ni fasihi simulizi.

Kwa hiyo, mtazamo kwamba fasihi simulizi imepitwa na wakati hauna mashiko.

Hoja ya msingi ni kwamba, maendeleo ya sayansi na teknolojia yameiathiri fasihi simulizi. Kwa kusababisha upungufu wa fanani na hadhira.

Aidha, yamewafanya baadhi ya watu kupoteza mapenzi katika fasihi simulizi kutokana na muda mwingi kujihusisha na televisheni na mitandao.

Lakini kwa upande mwingine, vyombo hivyo vimekuwa nyenzo muhimu ya kusambaza fasihi simulizi kwa hadhira pana kwa wakati mmoja.

Mathalani, katika televisheni, babu anaposimulia hadithi kwa watoto wa shule, kila aliyetyuni kwa wakati huo, atasikia visa vitamu vya ngano zinazosimuliwa na fanani huyo na kupata ujumbe maridhawa.

Tuesday, September 26, 2017

Mtoto Asha mwanafunzi kiboko ya wanaume wakware

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Tofauti na vyumba vya baadhi ya wanafunzi wenzake visivyo na milango, Chumba cha Asha Abdallah kina mlango wa bati unaofungwa kwa kutumia mnyororo wa baiskeli.

Huyu ni miongoni mwa wanafunzi wa kike wilayani Bahi wanaopanga mitaani, huku wakikabiliwa na vishawishi vya kila aina.

Kwa Aisha anayesoma katika Shule ya Sekondari Magaga, jitihada alizofanya za kuwa na mlango huu ni sehemu ya kujilinda siyo tu dhidi ya wezi, lakini pia wanaume wakware.

Katika wilaya hii, hasa mitaa wanayoishi Asha na wenzake, baadhi ya wanaume wana tabia ya kuwavizia wanafunzi wa kike kwa lengo la kuwarubuni ili waingie kwenye uhusiano wa kimapenzi na mwishowe kuwa chanzo cha kukatisha masomo.

Kiboko cha wanaume

Hakuna anayemgusa Asha japo anaonekana kuwa na mwili mdogo. Wengi wanamchukulia kuwa ni msichana mkorofi.

Ukibahatika kukutana naye utakubaliana nami kwamba kwa umri wake wa miaka 14 na mambo anayoyafanya kijijini na shuleni ni vitu viwili tofauti.

Hana woga na ana ujasiri wa kipekee. Msichana huyo amepanga chumba katika kijiji cha Magaga ilipo shule yao.

Japo wapo wanaoshindwa kuendelea na masomo yao kwenye mazingira hayo hayo ambayo Asha anaishi, yeye anaamini kwamba siku moja atatimiza ndoto yake ya kuwa mwalimu wa sekondari.

“Dada zangu walio kidato cha nne wamenisimulia walivyoweza, kwa hiyo naamini siku moja nami nitaweza kutimiza ndoto yangu, Mungu ni mwema,”anasema na kuongeza;

“Nina ndoto za kuwa mwalimu, natamani niifikie kwa namna yoyote ile ndiyo maana namuomba Mungu nifanikishe na nitajitahidi, naamini nitaitimiza.’’

Asha anasema japo ni ukweli kwamba anaishi kwenye mazingira yanayotishia kushindwa kutimiza ndoto yake, hatakata tamaa.

Mwanafunzi huyo amepanga kwenye chumba kilicho umbali wa kama kilometa mbili hivi kutoka shuleni.

Si peke yake aliyepanga, wanafunzi wengi wanaotokea vijiji vilivyo mbali na shule hiyo wamepanga mitaani ili wapate nafasi ya kusoma jambo linalohatarisha usalama wao.

Amefanikiwa kujitengenezea sifa ya ziada shuleni hapo. Hujilinda yeye na wasichana wenzake kwa kuwa anaamini, wanaosababisha kukwama kwa ndoto za wasichana wengi ni wanaume.

“Binafsi siku hizi wavulana hawanifuatilii hata kidogo wananiogopa kwa sababu wanajua wakifanya hivyo nitawachukulia hatua kali,” anasema kwa msisitizo.

Hatua anazozisema ni zilezile za kuwashtaki kwenye uongozi wa kijiji au kwa mkuu wa shule, wanaume wenye tabia ya kuwatongoza wanafunzi hasa wanaoishi kwenye magheto kijijini.

“Imeshafikia hatua kwamba nikipita sehemu ambayo mvulana amesimama na msichana, wakiniona tu wanaagana. Mimi napenda hali hiyo kwa sababu natamani wote tumalize shule,” anasema na kuongeza:

“Kuna mvulana alikuwa anamsumbua sana rafiki yangu, nikaona mwisho anaweza kumkubali na kumpa mimba bure. Nikaenda kumwambia mwalimu, alimuita na kumuadhibu najua hatarudia tena.’’

Kiuhalisia wanafunzi wenzake wa kiume na hata wanaume wengine kijijini hawamgusi.

“Kusemelewa na kale katoto ni aibu, bora usikaguse kabisa,”anasema mmoja wa vijana kijijini hapo, Erick Matonya.

Mwalimu Mkuu msaidizi wa Shule ya Sekondari Magaga, Daudi Gingi anakiri kuwa binti huyo ni mkali na anatamani, wasichana waige mfano wake.

“Huyu binti ni mkali sana, hachezewi ovyo, laiti kama wasichana wote wangekuwa kama huyu kesi za mimba tusingepata kabisa,”anasema.

Ujasiri wake wa kupambana na wanaume wakware, umemfanya aonekane jasiri.

Maisha ya Asha

Msichana huyo anaishi kwenye mazingira magumu kama wanavyoishi wasichana wengine waliopanga mtaani.

Japo nyumba anayoishi ni ya bati na tofari. Vyumba vyake havina mlango.

“Zamani kulikuwa hakuna mlango lakini tukawa tunaibiwa chakula na vitu vingine. Nikaogopa kwamba hao wanaoingia kuiba hasa tukiwa shule wanaweza kuja wakati nimelala,” anasema.

Ilibidi ahamishie chakula na vitu muhimu kwenye chumba cha rafiki yake ili kiwe salama. Hata hivyo, anasema lilimjia wazo la kutengeneza mlango.

“Mwanzoni nilimuomba mama mwenye nyumba anitengenezee mlango, lakini akasema hana fedha. Japo kwa mwezi nalipa kodi Sh5,000, lakini chumba chenyewe naishi kwa roho ngumu tu,” anasema.

Chumba chake kwa sasa kina mlango wa bati. Japo sio salama, lakini walau anaweza kuufunga kwa mnyororo akiwa ndani.

Hata hivyo, anasema kuna wakati huja baadhi ya vijana wa kijiji na kuwaibia chakula chao wawapo shuleni.

“Imebidi chakula nikiweke kwa jirani zangu, naogopa kuibiwa. Huku kuna nguo tu,” anasema.

Hakuna jiko kwa ajili ya kupikia. “Ilibidi tutafute mabati mengine yaliyochakaa, tukajenga jiko ambalo halitusaidii sana,” anasema.

Anasema matumizi ya kuni pia yamekuwa sababu ya kuwapotezea muda. Kuna wakati huwa analazimika kwenda kutafuta kuni porini kwa ajili ya kupikia.

“Siku ikitokea kuni chache na kuna upepo, chakula huwa hakiivi, inabidi tule kibichi. Haya ndiyo mazingira yangu,”anasema.

Pamoja na hayo yote, anaamini siku moja atamaliza masomo yake na kufikia ndoto yake ya kuwa mwalimu.

Kuna wakati hulala na rafiki yake, Maria Patrick ambaye anasema anafurahia kulindwa.

“Ni mdogo wangu lakini kwa kweli anaogopwa, hapendi ujinga huyu. Watu wote wanamuelewa hivyo,” anasema.

Mwenyekiti msaidizi wa Kijiji cha Magaga, Laurent John anasema sifa za binti huyo anazo.

“Ubebaji wa mimba ni mkubwa na hatari zaidi ni kwa wasichana wasio na msimamo. Asha anajitambua ndiyo maana akisumbuliwa huwa anakuja kusema,” anaeleza.

Maendeleo ya taaluma

Mwalimu Gingi anasema Asha ni kati ya wanafunzi wanaofanya vizuri darasani.

“Ni msikivu na mwelewa sana, naamini wasichana wote wangekuwa hivi, wangefikia ndoto zao kimaisha licha ya changamoto za hapa na pale,” anasema.

Wenzake wanamzungumziaje?

Asha Abdallah akiwa na wanafunzi wenzake wa

Asha Abdallah akiwa na wanafunzi wenzake wa shule ya sekondari.Picha na Tumaini Msowoya

Pengine tabia yake ya kuwashtaki wanaume wakware wanaowasumbua wanafunzi wa kike, ingemfanya achukiwe hasa na rafiki zake wa kike.

Lakini haiko hivyo, Asha anapendwa na wenzake kiasi kwamba hata mwandishi wa makala haya alipofika katika chumba chake, alikutana na wanafunzi wengi waliokuwa wamekwenda kumtembelea.

Mama mwenye nyumba anakoishi, Ediana Nuru anakiri kuwa binti huyo anajitunza na mara nyingi amekuwa akizungumza naye kuhusu maisha.

Tuesday, September 26, 2017

ELIMU NA MALEZI : Athari ya ufundishaji wa kukaririsha wanafunzi



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Nakumbuka siku ya kwanza kusikia neno ‘cell’ nikiwa kidato cha kwanza haikuwa kazi rahisi kupata picha kamili. Mwalimu wetu aliandika ubaoni, ‘cell is a basic unit of life.’ Niliduwaa. Sikujua anamaanisha nini zaidi ya kutazama kamusi kujua maana ya maneno aliyoyatumia.

Mwalimu alirudia maneno hayo hayo kuweka msisitizo, kisha akatafsiri kwa Kiswahili. Alisema, ‘maana yake kuna kitu kidogo kisichoonekana kwa macho kwenye miili yetu kinachofanya tuishi. Mmeelewa?’ Kwa kweli hatukuwa na namna nyingine zaidi ya ‘kuelewa’ na tukaitikia, ‘ndiyo!’

Mwalimu alifurahi na akatupa muda tunakili sentensi hiyo kwenye madaftari yetu. Tulifanya hivyo ingawa ni wazi hatukuwa tukielewa anazungumzia nini.

Kazi iliyofuata ilikuwa ni kukariri sentensi hiyo bila kuelewa ina maana gani. Tulifikiri kukumbuka ndio kuelewa.

Mtihani ulipokuja tulijibu vile vile bila kukosea na mwalimu alitupa alama za juu kwa kurudia kile kile alichokuwa ametukaririsha. Lakini ukweli ni kwamba hatukuwa tumeelewa ‘tulichomeza.’

Changamoto ya ufundishaji

Huu ni mfano wa namna ufundishaji unavyochangia kwa kiasi kikubwa kufanya maarifa yanayokusudiwa na mtalaa yakose maana kwenye maisha halisi ya wanafunzi. Tunasoma vitu vingi tusivyoviona kwenye maisha yetu ya kila siku. Matokeo yake tunaishia kukumbuka na kufaulu mitihani kwa kiwango cha juu lakini thamani yetu kimaarifa ikibaki vile vile.

Tunamaliza shule lakini hatujui tunawezaje kutumia maarifa hayo kubadilisha maisha yetu kwa sababu ukweli ni kwamba, hatuoni uhusiano wa wazi kati ya kile tulichojifunza shuleni na maisha ya kila siku. Ikiwa tunataka kubadili hali ya mambo, mahali pa kuanzia ni kuwekeza kwenye maandalizi madhubuti ya walimu. Kama nilivyoeleza kwenye makala yaliyopita, mwalimu ndiye anayebeba dhima ya elimu. Bila mwalimu aliyeandaliwa vema, hatuwezi kuona matunda ya sera nzuri za elimu, mitalaa mizuri, madarasa bora na hata vifaa bora vya ujifunzaji na ufundishaji. Mwalimu aliyeandaliwa vema na kufuzu kazi ya kutafsiri mtalaa katika maisha ya mwanafunzi, anaweza kuibua na kuchochea udadisi kwa mwanafunzi wake.

Jitihada za wadau

Katika makala yaliyopita, tulitumia mfano wa mradi wa Next Generation Leaning (NGL) unaotekelezwa na Shirika la Opportunity Education Foundation kujifunza namna mwalimu anavyoweza kuifanya kazi yake kwa ufanisi.

Tuliona kanuni mbili. Kwanza, anahitaji kumfanya mwanafunzi aone namna gani kile anachofundishwa darasani kinagusa maisha yake ya kawaida. Kujua uhusiano uliopo kati ya maudhui anayojifunza na maisha yake, kunamfanya athamini maudhui husika na hivyo kuwa na ari ya kujifunza.

Pili, mwalimu anahitaji kumjengea mwanafunzi uwezo wa kujiuliza maswali ya msingi kuhusu maudhui anayojifunza. Kanuni hii inamsaidia mwanafunzi kupunguza utegemezi kwa mwalimu na hivyo kujenga ari ya kujiamini kuwa anaweza kushiriki kwenye mchakato wa ujifunzaji.

Kukuza ujuzi

Kanuni ya tatu ni kumtarajia mwanafunzi kutumia maarifa yake kujitengenezea ujuzi. Mwanafunzi wa NGL si tu anahitajika kujibu maswali ya kufikirisha, bali kuonyesha ujuzi mahususi. Mathalani, baada ya mwanafunzi kujifunza namna mimea inavyotengeneza sukari kwa kutumia mwanga wa jua, lazima aonyeshe anavyoweza kutumia maarifa hayo kutatua changamoto anazokabiliana nazo katika mazingira yake.

Hali halisi katika shule zetu ni tofauti. Mwalimu humtarajia mwanafunzi kukusanya na kukariri maarifa. Kipimo cha ujifunzaji ni kwa kiwango gani mwanafunzi huyu anajua kutoa maelezo sahihi ya nadharia za kitaaluma.

Mwanafunzi anayesoma mada ya Uchafuzi wa Mazingira, kwa mfano, anatarajiwa kukusanya, kukariri na kuelewa maelezo mengi kuhusu uchafuzi wa mazingira. Mwanafunzi huyu mwenye taarifa nyingi kuhusu uchafuzi wa mazingira bado anaweza kuvumilia kuishi na takataka zilizo karibu na makazi yake bila wasiwasi. Kwa mtindo huu, uelewa wa uchafuzi wa mazingira haujaweza kumsaidia kuona tatizo na kulitatua. Kwa mwanafunzi huyu uchafuzi wa mazingira ni ‘mambo ya shule’ yasiyohusiana na maisha yake halisi ambayo hata hivyo yanaweza kumsaidia kufaulu mitihani yake vizuri.

Katika zama hizi za ukuaji wa mawasiliano, maarifa ya kila namna yanaweza kupatikana. Mtu yeyote mwenye ujuzi wa namna ya kutumia mtandao wa intaneti anaweza kutafuta na kupata chochote anachotaka kujifunza.

Kuendelea kusisitiza kwenye kumbukumbu ya maarifa kimsingi si kumtendea haki mwanafunzi. Maarifa hayapaswi kuwa lengo la elimu. Tunahitaji kuongeza thamani kwa kwenda mbele ya maarifa.

Badala ya mwalimu kumjazia mwanafunzi maelezo mengi, anahitaji kulenga katika kukuza uwezo wake kwa kutumia maarifa anayoyapata katika kutafuta ufumbuzi wa changamoto zinazomkabili.

Uwezo huu unaitwa ujuzi. Mtu mwenye ujuzi anaweza kufanya vitu vinavyoonekana kama ushahidi kuwa amejifunza maudhui fulani.

Kwa mfano, katika kufundisha mada ya uchafuzi wa mazingira, mwalimu asiishie kumjaza mwanafunzi nadharia na maelezo mengi yanayohusiana na uchafuzi.

Badala yake, aende hatua moja mbele kwa kumjengea mwanafunzi uwezo wa kuona matatizo yanayofanana na kile anachojifunza na kujaribu kutafuta majibu yanayolingana na kiwango chake cha uelewa. Huko ndiko kutumia maarifa kujipatia ujuzi, kanuni muhimu ya mradi wa NGL.

Mwalimu wa NGL, kwa mfano, mbali na kuhakikisha mwanafunzi anahusianisha kile anachojifunza na maisha yake, anatarajiwa kukuza ujuzi wa mwanafunzi kwa kufundisha katika namna inayochochea utafutaji wa majibu.

Ufanisi wa somo unapimwa kwa namna mwanafunzi anavyoweza kutazama nje ya darasa na kubaini matatizo yanayoweza kutatuliwa kwa kutumia maarifa aliyonayo.

Mwanafunzi ashirikiane na wenzake

Tunafahamu wanafunzi hutofautiana uwezo. Wapo wenye uelewa mkubwa wa mambo kuliko wengine. Kadhalika, kila mwanafunzi ana namna yake bora zaidi ya kujifunza. Wapo kwa mfano, wanaojifunza kwa kusikia, wengine kwa kutazama, wengine kwa kufanya. Kwa kuzingatia ukweli huo, mradi wa NGL unayo kanuni ya nne inayomtaka mwalimu kumwezesha mwanafunzi kujifunza akishirikiana na wenzake.

Kupitia majadiliano, mwanafunzi anapata nafasi ya kusikiliza uzoefu na uelewa wa wenzake ambao unaweza kuwa tofauti na wa kwake.

Pia, kwa kuwa majadiliano haya yanafanyika katika mazungumzo ya kawaida na marafiki, mwanafunzi anakuwa kwenye nafasi nzuri zaidi ya kufurahia kile anachokisoma.Ingawa walimu wetu wamekuwa wakifundishwa mbinu hii ya kuwashirikisha wanafunzi katika ujifunzaji, mara nyingi utekelezaji wake umekuwa na changamoto nyingi.

ITAENDELEA

Tuesday, September 19, 2017

Madudu ya shule za mchepuo wa Kiingereza

 

By Beatrice Moses, Mwananchi bkabojoka@mwananchi.co.tz

Kasumba kuwa kujua lugha ya Kiingereza, ndiyo kuelimika imewakumba wazazi wengi nchini.

Hawa ni wale wanaojihimu kuhakikisha watoto wao wanasoma katika shule zinazotumia lugha ya Kiingereza kufundishia, maarufu kwa jina la English Medium.

Shule hizi zimejaa kila kona ya nchi hasa mijini. Kiingereza kinatumika kama chambo cha kuwavutia wazazi wengi, wasioona mashaka kulipa viwango vikubwa vya ada zinazotozwa katika shule hizo.

Awali shule hizi zilianzia elimu ya msingi na sekondari, lakini baadaye zikaja shule za chekechea na hata vituo vya kulea watoto wadogo. Navyo vikatumia lugha ya Kiingereza kama chambo cha kuwavuta wazazi na kwa hakika wazazi wengi wamekuwa wakivutika.

Zipo shule za aina hii zilizofanikiwa kuishi kwa miaka kadhaa na hata kujenga jina katika jamii. Nyingine zimekuwa zikianzishwa kila siku.

Hata hivyo, ukweli kuhusu sifa za shule hizi umewekwa bayana hivi karibuni, baada ya mamlaka zinazosimamia elimu hasa katika jiji la Dar es Salaam kuendesha operesheni ya kukagua shule zisizo na sifa.

Madudu shuleni

Godoro hili lilibainika likiwa linatumiwa na

Godoro hili lilibainika likiwa linatumiwa na watoto kwa ajili ya kulalia.

Ni madudu ndicho unachoweza kusema kama kitu kilichogundulika katika shule nyingi zilizokaguliwa katika Manispaa ya Ilala.

Operesheni hiyo imeibua mambo mengi, ikiwamo shule nyingi kutokuwa na usajili, mazingira duni na hatarishi kwa afya za watoto. Matokeo ya hili operesheni hii ikawa ni kufungiwa kwa shule 198.

Ofisa Elimu wa Mkoa wa Dar es Salaam, Hamis Lissu anasema wameamua kufunga vituo ambavyo huitwa shule za mchepuo wa Kingereza, kwa sababu zinaendeshwa kwa ulaghai.

“ Kuna taratibu za usajili wa shule zinazojulikana ikiwamo kuwa na eneo lisilopungua heka tatu na nusu; sasa wapo ambao wameanzisha shule katika nyumba zao, wengine kwenye vyumba vya fremu za maduka. Hii ni miundombinu inayohatarisha maisha ya watoto wanaosoma huko, “ anasema.

Kwa sababu nyingi zimekuwa zikijiendesha kiudanganyifu, anasema wanachofanya viongozi ni kusajili majina ya wanafunzi wanaotakiwa kufanya mitihani ya taifa katika shule zenye usajili.

“ Hii ni hatua mbaya kwa sababu kuna dalili zote kwamba kuna baadhi ya wanafunzi hasa wa darasa la saba wanaweza kushindwa kufanya mtihani, maana kuna msuguano uliojitokeza baina ya vituo hivi na shule zilizowasajili,” anafafanua.

Msuguano uliopo anasama ni pale shule rasmi zinapotaka wanafunzi hao waunganishwe moja kwa moja kwenye shule zao, ili kujiandaa vyema na mitihani, lakini vituo vilivyowapeleka huwang’ang’ania kwa sababu ya kutaka ada zao.

“ Mimi ni mgeni nimehamishiwa hapa kutoka mkoani Mara nikaambiwa hii hali imekuwa ikijitokeza karibu kila mwaka hapa Dar es Salaam. Kuna vituo vina miaka 10 vinajitangaza ni shule huku wengine wakiweka namba bandia za usajili,”anaeleza.

Anasema mkoa umeanzisha utaratibu wa kuingiza wanafunzi wa kuanzia shule za awali hadi darasa la saba kwenye mfumo maalum utakaosaidia kujua idadi yao, hivyo kuweza kuwafuatilia kwa karibu na kuepusha usumbufu katika kuwahudumia.

Operesheni wilayani Ilala

Unaweza kusema ilikuwa kama sinema wahusika wakiwa watendaji wa Serikali na viongozi wa shule.

Kwa mfano, Ofisa Elimu wa Wilaya ya Ilala Elizabeth Thomas anasema katika baadhi ya shule wamiliki walikuwa wakifuta maandishi yaliyoandikwa na watendaji wa Serikali kuwa shule hizo zimefungiwa.

Mdhibiti ubora wa shule wa Manispaa ya Ilala, Fredric Mtaita anasema operesheni hiyo ilitanguliwa na barua kwa vituo hivyo, lakini wamiliki wale walionekana kutojali kuchukua hatua walizoelekezwa.

Mtaita anasema watoto wa shule za awali waliokuwa wanasoma kwenye baadhi ya vituo hivyo wamekuwa wakirundikwa na kulazwa kwenye vyumba vidogo visivyo na madirisha ya kuingiza hewa.

“ Tumeshuhudia mambo ya ajabu na kuhuzunisha kuna kituo tulikwenda watoto wanakohoa karibu wote, wamelala kwenye vigodoro vichafu vina mavumbi, ni vyema wazazi wakajenga utamaduni wa kujiridhisha na mazingira ya shule wanasoma watoto wao,” anasema

Uchunguzi wa Mwananchi katika kituo cha Gefan ulishuhudia hali mbaya kwani licha ya kuwa na wanafunzi 92, hapakuwapo darasa hata moja, isipokuwa vyumba vidogo ambavyo vilivyokuwa na joto kali ndani.

Mmiliki wa kituo hicho Geofrey Mwendapole anaeleza kuwa alikuwa safarini lakini amelazimika kurejea ghafla, baada ya kusikia kituo kinafungiwa kutokana na kukosa sifa.

“ Mimi nilipoondoka niliacha wanafunzi 56 lakini nimerejea nimekuta wapo 96, kweli ni makosa yametokea majengo haya ni madogo hayalingani na idadi ya wanafunzi, eneo hili nimekodi nalipia Sh200,000 kwa mwezi, nina walimu watano na mlezi mmoja,” anasema Mwendapole.

Mmiliki wa kituo hiki akaamua kufuta maandishi

Mmiliki wa kituo hiki akaamua kufuta maandishi yalotaka kifungwe.

Wasemavyo wamiliki wa shule

Msimamizi wa kituo cha Gracian Nursery School ambacho ni miongoni mwa vilivyofungiwa, Grace Deogratius anasema hatua hiyo imechukuliwa ghafla hivyo imewaweka katika wakati mgumu.

“ Walipita na gari la matangazo na kuja kuandika kuwa wamefunga, imetusababisha usumbufu kuna ada za watu tulishachukua. Tulikuwa na wanafunzi 40 wa shule ya awali na sita wa darasa la kwanza, labda wangetupa muda hadi Januari mwakani tujirekebishe,”anasema.

Kwa upande wake, mmiliki wa kituo cha Planet Earth Day care Edda Mwaipyana anasema alikatishwa tamaa ya kusajili kituo chake baada ya kuombwa rushwa.

“ Kituo hiki nimekianza tangu mwaka 2012, kuna siku walikuja madiwani hapa kunitembelea, wakaridhika na hali waliyoikuta ikiwamo ukubwa wa eneo langu, hivyo wakanishauri niende kwenye ofisi husika ili nisajili,”anasema.

Anaeleza kuwa alianza kuufanyia kazi ushauri huo, lakini alishtuka siku moja kiongozi mmoja wa kata akiwa ameongozana na mtu mwingine walipofika na kumtaka awape rushwa ya Sh 2.5 milioni ili apate usajili.

Tuesday, September 19, 2017

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Utalijuaje shina la kitenzi katika Kiswahili?

 

By Erasto Duwe

Mpenzi msomaji wa safu hii, baada ya kuangalia mada ndogo za mofimu na mzizi wa neno katika matoleo mawili yaliyopita, leo hii tuangalie dhana ya shina la neno.

Kutokana na uhusiano wake na mzizi wa neno, baadhi ya wanafunzi huichanganya dhana hii na mzizi wa neno. Mzizi wa neno na shina la neno ni dhana mbili tofauti kiisimu ingawa zina uhusiano. Kuwapo kwa shina la kitenzi hutegemea mzizi wa neno kama tutakavyoona katika mjadala huu.

Awali ya yote yafaa tuelewe maana ya dhana hii. Shina la kitenzi ni mzizi wa kitenzi uliofungiliwa irabu. Katika muktadha huu, tunapozungumzia mzizi, tunamaanisha mzizi asilia au mzizi wa mnyambuliko (rejelea darasa lililopita la mzizi wa kitenzi).

Kwa muhtasari, shina la kitenzi tunapata kwa kuunganisha mzizi wa kitenzi husika na irabu. Aidha, irabu inayotajwa hapa ni ‘a’ kwa vitenzi vile vyenye asili ya Kibantu. Kwa ufupi: Shina = mzizi + irabu (a).

Hebu tuangalie data ifuatayo:

Mzizi Shina

chez+a cheza

imb+a imba

ruk+a ruka

o+a oa

Katika data hiyo (juu), kwenye sehemu ya ‘mzizi’ tunaona mizizi ya vitenzi

(-chez-, -imb-, -ruk- na -o-) huku kwenye sehemu ya ‘shina’ tunaona mashina ya vitenzi ambayo yametokana na kuongezewa irabu ‘a’ na hivyo tukapata maneno kama yanavyoonekana yaani cheza, imba, ruka na oa (mashina).

Tuweke msisitizo kwamba, namna hii ya uundaji wa mashina ya vitenzi hufanyika katika maneno yenye asili ya Kibantu kama ilivyoelezwa hapo awali. Hii ni kwa sababu licha ya Kiswahili kuwa na msamiati mwingi utokanao na maneno ya lugha za Kibantu, Kiswahili kina msamiati wenye asili ya lugha za kigeni mathalani Kiarabu, Kiingereza na kadhalika.

Katika vitenzi vyenye asili ya lugha hizo za kigeni, ili kuweza kupata shina la kitenzi kanuni itumikayo ni tofauti.

Vitenzi vyenye asili ya kigeni ambavyo huishia na irabu a, e na u kama vile arifu, tafiti, sali na jibu (vyenye asili ya Kiarabu); shina halipatikani kwa kuongeza kiambishi ‘a’ katika mzizi wa neno. Katika uundaji wa shina la neno, kwa vitenzi vingi ya namna hiyo mashina hubakia kama namna vitenzi vyenyewe vilivyo.

Chunguza data hii:

Kitenzi Mzizi Shina

i) arifu -arif- arifu (arifa*)

ii) tafiti -tafit- tafiti (tafita*)

Lengo la data hii ni kuonyesha kuwa, vitenzi vya Kiswahili vyenye asili ya kigeni haviundi shina la mzizi wa kitenzi kwa kuongeza irabu ‘a’ mbele ya mzizi wa kitenzi kama vile vyenye asili ya Kibantu. Ikiwa vitafanya hivyo, havitaleta maana.

Kutoka katika data hiyo, rejelea maneno arifa* na tafita* (ambayo kwa kanuni tuliyokuwa nayo yangekuwa mashina yetu). Kwa hiyo, vitenzi hivyo (vya kigeni) vina ughairi.

Tuhitimishe mjadala huu kwa kusisitiza kuwa, ili kupata shina la neno katika kitenzi katika hali yoyote kilivyo, hatua ya kwanza tafuta mzizi na kisha ongeza irabu ‘a’ na kwa vile ambavyo vina asili ya kigeni, zingatia maelezo yaliyotolewa katika mjadala huu.

Tuesday, September 19, 2017

Tim: wabunifu wanaolia kuwezeshwa kutatua shida ya maji vijijini

Baadhi ya vijana wanaounda kikundi cha Tim,

Baadhi ya vijana wanaounda kikundi cha Tim, wakiwa katika harakati za kutengeneza kinu cha upepo kinachotumika kuendesha pampu ya kusukuma maji waliyoibuni. Picha na Asna Kaniki 

By Asna Kaniki, Mwananchi akaniki@mwananchi.co.tz

Ni kawaida kuona vijana mtaani wakipiga soga pasipo kujishughulisha kutafuta maisha.

Waliojitahidi kujitofautisha na wenzao, angalau wameamua kuwa madereva wa bodaboda, kazi ambayo kwa kiasi fulani imesaidia kuwatoa katika kundi la vijana tegemezi mtaani.

Lakini wengi wanaamini kuwa bila elimu huwezi kufanya kazi yoyote, na hawa ndio wanaozagaa mtaani na mwishowe kuishia katika makundi maovu.

Hata hivyo, wako vijana wachache wanaotambua thamani ya ujana; kwao ujana ndio kipindi cha kujituma na kubuni mambo mbalimbali kwa ajili ya kupambana na maisha kama ilivyo kwa kundi la vijana wanaojiitra kwa kwa jina la TIM.

Vijana hawa waliopo jijini Dar es Salaam, wamebuni mashine ya kuvuta maji kutoka kwenye kisima kwa kutumia upepo.

Kundi hili la vijana 10 lilianza rasmi mwaka 2013 kwa kutengeneza vitu mbalimbali kama vitanda vya chuma na mageti na baadae wakaanzisha mradi wa kutengeneza mashine za kuvuta maji.

Tamimu Kifungu ni mmoja wa wabunifu katika kundi hilo, anayesema waliangalia vitu ambavyo vitaigusa jamii.

“Maji ni moja ya changamoto ambayo Watanzania wengi wanahangaika usiku na mchana hasa maeneo ya vijijini, ‘’anaeleza.

Anasema wamegundua kuwa kuna baadhi ya maeneo hasa vijijini watu wana uwezo wa kuchimba visima, lakini kinachokwamisha ni upatikanaji wa umeme wa kupandisha maji.

Hali hii anasema wakaitumia kama fursa kwa kubuni mashine hiyo inayotumia upepo.

“Kuchimba kisima kunahitaji gharama, kama kundi tukajiuliza je, Mtanzania wa kawaida tena anayeishi kijijini ana uwezo wa kuchimba kisima kwa kutumia umeme? Tukaona ni wachache, hivyo mradi huu utakuwa suluhisho,”anasema.

Ubunifu wa mashine hiyo

Anasema mashine hiyo wameitengeneza kwa kutumia vifaa vya kawaida, kwa kuwa hawana uwezo wa kununua vile vya kisasa.

“Tunatengeneza kifaa kinaitwa ‘gard block’ ambacho tunachanganya saruji na udongo halafu tunaweka chupa ya soda katikati ili kupata tundu litakalotuwezesha kuweka bomba” anaeleza.

Anasema kifaa hicho kinachokaa kwa siku mbili ili kikauke baada ya hapo kinaunganishwa moja kwa moja kwenye mashine.

“Baada ya hapo kuna kamba inatoka juu inaingia ndani ya kisima ambayo tunaiunganisha kwenye gurudumu, hivyo upepo unapokuja gurudumu linazunguka na maji nayo yanapanda,”anaeleza.

Anasema baada ya kupata wazo la kuanzisha mradi huo, walijifunza kwanza jinsi ya kutengeneza Windmli kupitia mtandao wa kijamii wa Youtube na kuona jinsi gani wengine wanavyotengeneza.

Kabla ya kutengeneza mashine hiyo kundi hili hufanya kwanza utafiti katika eneo ambalo mashine hiyo itafungwa, kikubwa wakiangalia upatikanaji wa maji katika eneo hilo.

Baada ya kugundua hali halisi ya eneo hilo, Kifungu anasema huamua aina gani ya mashine itumike kati ya ndogo au kubwa.

Anasema ubunifu wa kutengezeza mashine za kuvuta maji kwenye kisima kwa kutumia upepo unafanywa na kampuni kubwa katika mataifa mbalimbali kama Canada na Marekani.

“Nasi Tanzania kama tutaamua kuwekeza katika teknolojia hii, tunaweza kuingia katika soko la kidunia. Sio tu itatuwezesha kutatua changamoto ya maji, lakini itasaidia kuwatoa vijana katika wimbi la ukosefu wa ajira na kuwa wabunifu mashuhuri duniani”anaongeza.

Kuhusu gharama anasema wanauza kuanzia Sh 25 milioni hadi 50 milioni, huku wateja wao wakubwa wakiwa ni wakulima na wafugaji.

Changamoto

Kifungu anasema changamoto inayowakabili katika kundi lao ni mtaji. Anasema unahitajika mtaji wa kutosha kwa kuwa mradi wao unapitia njia mbalimbali, ikiwamo kutembelea mikoa mbalimbali kuangalia sehemu zenye changamoto ya maji.

“Kama ilivyo hapa, tupo 10, lakini ni vijana wadogo, tunahitaji kuwa na mtaji mkubwa zaidi ili tuweze kufanya vizuri. Wakati mwingine anakuja mtu hapa anahitaji mashine ya zaidi ya Sh 50 milioni, lakini tunakosa mtaji wa kuitengeneza mashine hiyo,” anasema na kuongeza:

“Ukiondoa changamoto za vifaa na mtaji, hata wateja hawapatikani kwa wingi kama tulivyotarajia. Hii inaonyesha bado jamii haijawa na mwamko juu ya teknolojia hii”.

Malengo yao

Vijana wa kundi la Tim wanalenga kutengeneza mashine nyingi ambazo wanaamini kuwa zitatatua changamoto ya maji katika maeneo mbalimbali, baada ya kubaini kuwa maji ndiyo changamoto kubwa nchini.

Kifungu anasema mradi wao utaambatana na mafunzo kwa vijana wengine.

“Kama kundi tumepanga kufundisha vijana wengi juu ya utengenezaji wa mashine hizi, kwani tukiwa wengi ndivyo tutakavyowafikia wananchi wengi zaidi.

Tuna malengo pia ya kuwa wabunifu wakubwa Tanzania katika utengenezaji wa mashine hizi na ikiwezekana tuuze nje ya nchi,”anaeleza.

Wito kwa Serikali

Kifungu anatoa rai kwa Serikali kutoa kipaumbele kwa vijana ambao wanafanya ubunifu wa vitu mbalimbali vyenye manufaa katika jamii na taifa kwa jumla.

Anasema kama ubunifu wa kuvuta maji kutoka kisimani kwa kutumia upepo kupitia mashine ya upepo itapewa kipaumbele, Tanzania inaweza kufika mbali katika utatuzi wa changamoto ya maji.

“Serikali itumie fursa hii ya mashine za upepo na kuzitumia katika maeneo mbalimbali yenye shida ya maji. Sisi tupo tayari kwenda popote kwa ajili ya kutatua changamoto ya maji kwa jamii, watendaji husika wa Serikali watutembelee waone kazi zetu,’’ anaeleza.

Tuesday, September 19, 2017

JICHO LA MWALIMU : Kiasili mwalimu ni kiongozi



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

By Joseph Chikaka

Yapo makundi matatu ya walimu; kundi la kwanza ni lile la watu ambao walizaliwa wakiwa na kipaji cha ualimu na kisha wakapata fursa ya kusomea taaluma hiyo.

Kundi la pili, ni lile la watu ambao hawana karama ya ualimu; lakini walipata fursa ya kusomea taaluma hiyo na kubadilishwa kifikra na kuuvaa uhalisia wa ualimu kivitendo na kimaadili.

Kundi la tatu, ni la watu ambao hawana karama ya ualimu lakini walipata fursa ya kuisomea kama taaluma; bahati mbaya hawakubadilishwa kifikra ili kuuvaa uhalisia wa taaluma hiyo.

Katika muktadha huo, jamii itegemee kuona tofauti kubwa ya walimu hao wanapokuwa wakitenda kazi zao kila siku. Mwalimu ambaye hupatikana katika kundi la kwanza na la pili, huweza kuwa mwalimu bora kuliko anayetokana na kundi la tatu.

Mwalimu bora kwa asili huweza kuwa kiongozi bora. Makala haya yanamwangazia mwalimu mwalimu bora kama kiongozi bora.

Akizungumzia falsafa ya ualimu na uongozi, Katibu Msaidizi wa Tume ya Utumishi wa Walimu Manispaa ya Dodoma (TSC),anasema kifalsafa, uongozi ni kukubali, kuelewa hali, kuondoa upendeleo, kuondoa, kunena thabiti, kugawa madaraka, kuonyesha kwa mfano, kuzuia migongano na kuinua kiwango cha utendaji.

Falsafa ya mwalimu bora kama kiongozi bora; hubebwa na herufi zinazounda neno K-I-O-N-G-O-Z-I. Kama ambavyo uchambuzi wake unafanyika hapa chini.

Herufi ‘K’ hutafsiriwa kama kukubali ushauri au kushauriwa. Mwalimu bora na kiongozi mzuri hupima ushauri na kuukubali au kuukataa kwa nguvu ya hoja na siyo hoja ya nguvu.

Ushauri huo huenda ukatolewa na wanafunzi wake, wazazi, walezi au wadau mbalimbali wa elimu.

Mwalimu huyu huweza kuiambukiza tabia hiyo kwa wanafunzi wake na kuwa na uwezo huo. Kukubali ushauri na kushauriwa jambo jema ni uungwana.

Herufi ‘I’ husimama kama ‘ielewe’ hali ya maisha ya mahali ulipo na unaowaongoza. Mwalimu bora hawezi kushindwa kuishi na jamii yoyote atakayopaswa kuitumikia. Mwalimu huyo huwa na uwezo mkubwa wa kuchagiza mabadiliko na maendeleo katika jamii husika.

Katika hili, jamii na mamlaka husika zinapaswa kuwekeza katika mafunzo ya vitendo kwa walimu kwa kuongeza muda wake.

Herufi ‘O’ husimama kama ‘ondoa’. Herufi hii humlazimisha mwalimu bora kama kiongozi kuondoa upendeleo, uonevu na ubaguzi kwa anaowaongoza. Mwalimu bora hategemewi kuonyesha ubaguzi wowote kwa baadhi ya wanafunzi wake, kwani wote huwa sawa mbele yake bila kujali hali zao.

Herufi ‘N’ humaanisha ‘nena’. Herufi hii humlazimisha mwalimu bora au kiongozi kunena kauli thabiti daima. Mwalimu bora siyo mtu wa kuukwepa ukweli na kuufundisha.

Herufi ‘G’ humaanisha ‘gawa’. Herufi hii humtaka mwalimu au kiongozi kugawa madaraka kwa anaowaongoza. Kwa mfano, walimu wamekuwa wakishirikisha madaraka kwa wanafunzi wao kupitia serikali za wanafunzi shuleni au vyuoni. Sehemu nyingine wapo watu ambao ni wakurugenzi na chini yao wapo meneja na wahasibu, lakini cha ajabu hutokuta majukumu ya meneja au mhasibu yanafanywa na mkurugenzi.

Ni vema kiongozi anayejiamini akawaamini na wenzake na kuwapa fursa ya kukua kiuongozi.

Herufi ‘O’ humaanisha ‘onyesha’. Herufi hii humtaka mwalimu bora au kiongozi kuonyesha mfano kwa vitendo. Walimu wengi bora hufanyika kuwa wa mfano katika shughuli mbalimbali za maisha za kila siku.

Walimu wengi bora wamekuwa wakitumia njia na mbinu shirikishi ili kuweza kuwajengea wanafunzi wao stadi muhimu katika mada husika.

Herufi ‘Z’ humaanisha ‘zuia’. Herufi hii humtaka mwalimu bora au kiongozi kuzuia migongano, chuki, fitina, majungu au umbea.

Tabia hizi zinapoendelezwa katika shule au sehemu za kazi, husababisha utendaji mbaya na kutengeneza makundi. Kukiwa na makundi kazini au shuleni, shughuli huwa haziendi ipasavyo.

Kwa mfano, walimu wanaweza kuchukua hatua za kuzuia tabia zisizofaa kwa wanafunzi kwa kufahamu hatua za mabadiliko yao katika makuzi na tabia, kwa kutoa ushauri na elimu ya mabadiliko ya mwili. Pia, kwa kuwa karibu na wanafunzi wao, wanaweza kuwafahamu vema na hata matatizo yao, hivyo kuwashauri ipasavyo

Herufi ‘I’ humaanisha ‘inua’. Herufi hii humtaka mwalimu bora au kiongozi kuinua kiwango cha utendaji kazi kwake na kwa anaowaongoza.

Mwalimu bora huwatia ari wanafunzi wake vivyo hivyo kwa kiongozi bora. Huwa na uwezo wa kutatua matatizo yanayowakabili wanafunzi wake na kutengeneza mazingira rafiki ya utendaji kazi.

Mwalimu bora ni mwanafunzi wa kudumu, daima hujifunza bila kukoma. Hutafuta maarifa kwa kusoma, kutafiti na kufanya majaribio kwa vitendo kwani hufahamu kuwa pasipo kufanya hivyo anaweza kupitwa na maarifa mapya. Kama mwalimu atafanya hivyo,ni dhahiri tabia hiyo ataiambukiza kwa wanafunzi wake bila ya kutumia nguvu.

Tafsiri hii ya falsafa ya uongozi na misingi ya kiutendaji inayoonyeshwa na walimu bora huweza kuonekana kuanzia kwa mtu binafsi mpaka ngazi ya kitaifa.

Ni wajibu wa walimu popote pale walipo kuchukua hatua za dhati za kuwafanya waendelee kuheshimika, kuthaminiwa, kuaminika, kuigwa na kuonya.

Kwa muktadha huo, ni vema mamlaka zinazosimamia mafunzo ya walimu kuhakikisha walimu wanapikwa na kuivishwa ipasavyo.

Aidha, wanapokuwa kazini, waendelee kupatiwa semina na mafunzo kazini ili viwe chachu ya kuwakumbusha na kukuza umahiri na uweledi. Hii itasababisha tupate taifa imara, taifa la viongozi bora watakaokuja kuliendeleza pale wengine walipoishia.

Jamii inapopata kiongozi ambaye hapendi kushauriwa, huwa ni matokeo tu ya jamii hiyo na namna inavyoendeleza mkufu wa matatizo kwa vizazi vijavyo.

Tuesday, September 19, 2017

ELIMU NA MALEZI : Mwalimu anavyoweza kukuza uelewa wa mwanafunzi



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Dhima kuu ya elimu iliyo bora ni kuzalisha raia wenye sifa ya udadisi.

Hawa ni raia wanaofikiri kwa umakini, wanaohoji mazoea, wasioridhishwa na majibu yaliyozoeleka na wenye ari ya kutafuta majibu ya changamoto zinazoikabili jamii yao.

Hatua ya kwanza ya mwanafunzi kuwa mdadisi ni kuelewa kile alichojifunza. Mwanafunzi asiyeelewa maudhui ya somo, hawezi kuwa na fursa ya kufanya udadisi.

Yapo mambo kadhaa yanayoweza kuifanya elimu ikuze udadisi. Mosi, ni mtalaa wenye ubora. Mtalaa ni mkusanyiko wa mambo yote ndani na nje ya darasa, yanayomwezesha mwanafunzi kupata maarifa na ujuzi unaomsaidia kujitambua yeyey binafsi na kuitambua jamii anamoishi.

Mtalaa ni mwongozo wa jumla wenye malengo mapana ya kumwaandaa raia mwenye sifa fulani zinazokidhi mahitaji ya jamii husika.

Kimsingi, mtalaa ni matamanio ya jumla ambayo ili yawe na maana, lazima yakutane na vipaji binafsi vya mwanafunzi vitakavyomfanya atambue wajibu alionao katika jamii sawa sawa na vipaji alivyonavyo.

Pamoja na ukweli kuwa mtalaa unahitaji kumwekea kijana mazingira ya kutambua vipaji vyake na nafasi aliyonayo katika jamii, kazi kubwa inabaki kuwa kwa mwalimu.

Mwalimu kama mtafsiri wa maudhui

Mwalimu ndiye mwenye wajibu wa kutafsiri malengo mapana ya mtalaa na kuyaoainisha na mazingira halisi anayoishi mwanafunzi. Bila mwalimu, mwanafunzi ataishia kupata maarifa na ujuzi wa jumla usiomsaidia kuona mchango wake mahususi katika jamii.

Ili mwalimu aweze kufanya kazi hiyo nyeti, lazima awe na sifa fulani. Sifa ya kwanza na muhimu ni kuwa na weledi na ari ya kumjengea mwanafunzi uwezo wa kudadisi. Bila mwalimu mwenyewe kuwa mdadisi haiwezekani kutarajia matokeo tofauti na vile alivyo.

Ndio kusema, haitoshi kuwa na mtalaa bora kwa maana ya kuwa na malengo mazuri yanayogusa matatizo halisi ya jamii.

Tunahitaji kuwa na utaratibu mzuri wa kusimamia utekelezaji wa mtalaa tukilenga kumsaidia mwanafunzi kujenga shauku ya kujifunza, kiu ya maarifa na njaa ya kudadisi.

Katika makala haya nalenga kuonyesha namna gani mwalimu aliyefuzu anaweza kutumia maudhui ya mtalaa huu kujenga tabia ya udadisi kwa wanafunzi wake.

Uzoefu wa shirika la ‘ Opportunity Education’

Ninatumia uzoefu wa Shirika lisilo la kiserikali liitwalo Opportunity Education Foundation.

Shirika hili linaendesha mradi unaoitwa Next Generation Learning (NGL) ambao kimsingi unajaribu kuboresha mbinu za kufundisha maudhui ya mtalaa wetu. Mradi unafanya kazi ya kutafsiri maudhui ya mtalaa wetu katika lugha inayorahisisha uelewa.

Kazi hii inafanywa na walimu wa shule zetu waliopata mafunzo maalum kuandaa mfululizo wa masomo yanayoandaliwa kutokana na mtalaa wetu na mazingira yetu.

Mradi huu ambao tayari umeshaonyesha mafanikio, unatumia kanuni kuu tano ambazo naamini mwalimu yeyote anaweza kuzitumia.

Katika makala haya, tutagusia kanuni mbili kuu ambazo ni kuoanisha maudhui yanayofundishwa darasani na maisha halisi anayoishi mwanafunzi na pili, kuchochea shauku ya mwanafunzi kuuliza maswali.

Kuoanisha maudhui na maisha

Tumekuwa tukifundishwa maudhui ambayo kwa kweli wakati mwingine hatuelewi tutayatumia wapi. Nakumbuka, kwa mfano, nikiwa kidato cha tano kwenye somo la Fizikia, tulifundishwa hesabu ndefu za namna ya kutafuta muda utakaotumiwa na tone la mwisho la maji kudondoka kwenye bomba la maji linalofungwa.

Hatukuelewa kwa nini ilikuwa ni lazima kusumbua akili kufanya hesabu hizi ngumu zisizotatua tatizo lolote kwenye maisha yetu ya kila siku.

Ufundishaji wa namna hii, kwa hakika, ulitukatisha tamaa kama wanafunzi kujifunza kitu ambacho hatuoni faida yake katika maisha yetu ya kila siku.

Mradi wa NGL umeonyesha mfano wa namna tunavyoweza kuondoa kasoro hii. Kupitia uandaaji wa mfululizo wa masomo yanayotafsiri mtalaa kwa lugha nyepesi, mwanafunzi anasaidiwa kuelewa kwa nini anahitaji kujifunza kile anachotakiwa kujifunza.

Kupitia mfumo wao wa ujifunzaji, NGL wanajaribu kufikiri namna gani kile kinachofundishwa darasani kinaweza kugusa maisha ya kawaida ya mwanafunzi. Mwanafunzi anapoona uhusiano wa moja kwa moja kati ya maudhui anayojifunza na maisha yake ya kila siku anakuwa na ari kubwa ya kujifunza.

Anachojifunza mwalimu hapa ni kwamba ni muhimu kutafuta namna ya kuhusianisha somo lake na maisha ya mwanafunzi.

Mwanafunzi anapoelewa kwamba kile anachojifunza kinahusiana na maisha yake ya kawaida, inakuwa rahisi kwake kupanua uelewa wake kuliko pale anapojifunza kitu asichojua kitamsaidiaje.

Kwa mfano, mwalimu wa Kemia anapofundisha somo la mada (matter) anahitaji kufanya kazi ya ziada kumsisimua mwanafunzi aone namna maarifa ya mada yanavyoweza kumsaidia katika maisha yake ya kila siku.

Kuchochea maswali kwa mwanafunzi

Walimu wengi hawafundishi kuchochea uelewa. Kazi ya walimu imekuwa ni ‘kuhubiri’ maarifa na mwanafunzi anachukuliwa kama mtu ‘mtiifu’ anayesubiri kupikiwa kila kitu na mwalimu. Kazi pekee ya mwanafunzi inabaki ‘kumeza’ kile anachoambiwa. Hana fursa ya kuuliza wala kuhoji.

Aidha, shule zetu ‘zinazofaulisha sana’ kimsingi zinajitahidi kuhakikisha mwanafunzi anafahamu kwa hakika nini cha kukariri. Walimu wa shule hizi wanafanya bidii kubwa kuwaimbisha wanafunzi kile wanachojua kitaulizwa kwenye mtihani.

Mradi wa NGL unajaribu kukabiliana na changamoto hii. Mwanafunzi anajengewa uwezo wa kujiuliza maswali ya msingi kuhusu hicho anachojifunza badala ya kutegemea majibu yaliyopikwa na mwalimu.

Msisitizo hapa ni kumfanya mwanafunzi awe na uwezo wa kuibua maswali ya msingi yanayochochea udadisi wake katika masomo. Mwanafunzi anayewekewa mazingira ya kujiuliza maswali na kushiriki moja kwa moja katika kutafuta majibu, anakuwa na uwezo wa kudadisi kuliko mwenzake anayeshiriki ‘kumeza’ maarifa.

Kwa hivyo, mwalimu lazima afanye kazi ya kuibua maswali yanayohusiana na kile anachokifundisha ili wanafunzi waweze kujifunza kwa mfumo wa kutafuta majibu wao wenyewe.

Mradi wa NGL unatuthibitishia kuwa mwalimu akiwezeshwa anaweza kutafsiri mtalaa huu unaodaiwa kuwa haufai kuibua kiu ya kutafuta majibu. Itaendelea..

bwaya.blogspot.com

Tuesday, September 12, 2017

Oxford: Tunaridhika na msaada wa Serikali sekta ya vitabu

Meneja wa kampuni ya uchapishaji vitabu ya Chuo

Meneja wa kampuni ya uchapishaji vitabu ya Chuo Kikuu cha Oxford, Fatuma Shangazi (kushoto), akikabidhi vitabu vilivyochapishwa na kampuni yake  kwa mmoja wa wanafunzi. Na Mpigapicha Wetu 

By Asna Kaniki, Mwanachi akaniki@mwananchi.co.tz

Sekta ya uchapishaji wa vitabu ina mchango mkubwa katika maendeleo ya elimu nchini. Kwa muda mrefu kampuni binafsi za uchapishaji vitabu, zimekuwa mhimili mkubwa wa kuisaidia Serikali katika azma yake ya kusimamia sekta ya elimu.

Katika makala haya, mwandishi wetu amefanya mahojiano na Meneja wa kampuni ya Uchapishaji ya Chuo Kikuu cha Oxford, Fatuma Shangazi kuhusu masuala mbalimbali yanayohusu sekta ya uchapishaji vitabu nchini.

Swali: Ipi historia yenu ya kufanya kazi Tanzania?

Jibu: Kwa hapa Tanzania tulianza mwaka 1967 wakati huo tulikuwa tunauza  vitabu ambavyo vimetengenezwa kutoka matawi mengine ya Oxford mfano vitabu kutoka  Kenya.

Swali: Kama kampuni, historia yenu ni ya muda mrefu, kwa sasa unaitazamaje sekta ya vitabu kwa jumla?

Jibu: Sekta ya vitabu miaka kama mitano iliyopita ilikuwa inafanya  vizuri lakini sasa hivi kidogo mambi siyo mazuri.

Hata hivyo, sisi kama Oxford hatuachi kutoa mchango wetu ambao tunaamini hata Serikali ikisema inaenda kwenye uchumi wa viwanda, sisi mchango wetu utakuwa ni  kuchapa vitabu bora, kwa sababu tunatengeneza rasilimali watu  ambao wataweza kuendesha hivyo viwanda.

Swali: Ipi nafasi ya vitabu katika maendeleo ya taaluma kwa wanafunzi?

Jibu:  karne na karne vitabu ndiyo njia pekee ya kuhamisha maarifa kutoka kwa mtu mmoja kwenda kwa mwingine.

Mwalimu anachomoa maarifa kutoka kwenye vitabu mbalimbali, mwanafunzi naye anapokea maarifa kutoka kwa mwalimu.

Swali: Mna mchango upi katika kuendeleza sekta ya elimu nchini?

Jibu: Sisi kama wachapishaji huwa tunatoa bidhaa ambazo zinasaidia katika utoaji wa elimu kwa sababu tunachapa vitabu vinavyoendana na utoaji wa elimu bora.

Tukisema elimu bora sio mwalimu pekee  bali hata vitabu bora,  mazingira mazuri  ya kufundishia na kujifunzia.

Kwa nafasi yetu tunatoa vitabu ambavyo vina ubora hata ukimuuliza mwalimu yeyote kuhusu Oxford atakuambia  ubora wa bidhaa zetu na tunaamini ubora huo unaendana na mitalaa.

Hatuchapishi vitabu kwa sababu tu tumeona kuna  soko; huwa tunakwenda katika shule mbalimbali kuzungumza na walimu wa somo husika.

Tunazungumza nao kujua vitu gani wanahitaji kuona. Pia tunawauliza  wanataka kuona nini kwenye vitabu, kisha tunaita jopo la wataalamu waliobobea  kwenye somo husika ili wavichambue kabla havijapitishwa.

Tunafanya haya yote ili kitabu kikifika shuleni,  kimsaidie mwalimu wakati wa kufundisha na mwanafunzi apate fursa nzuri ya kujifunza.

Kingine cha kipekee katika vitabu vyetu vya sekondari tunaelewa shida ya uhaba wa walimu hasa wa masomo ya sayansi , kwa hiyo tunajaribu kuweka katika mpangilio ambao hata mwanafunzi akiwa bila mwalimu anaweza kujifunza na kuelewa.

Hata hivyo, elimu bora ni pamoja na zana bora za kufundishia kwa hiyo kama Oxford mchango wetu ni kuchapisha vitabu bora, kwa sababu Serikali hata ikisema inajenga viwanda bado watahitajika vijana wasomi wa kuendeleza viwanda hivyo.

Swali: Mbali ya uchapishaji vitabu, mna mchango mwingine katika kukuza taaluma?

Jibu:Kingine huwa tunawapatia walimu mafunzo hasa katika lugha ya Kiingereza, mafunoz haya  mara nyingi tunafanyia ofisini kwetu. Tangu tuanze kufanya hayo tumewafikia walimu 100, na tunatarajia kuwafikia walimu zaidi ya 200 katika mikoa mbalimbali ikiwamo Arusha na Kilimanjaro

Pia tunaweka mambo ambayo yatawafanya wale wanaofundishwa kutoa mchango, badala ya kuwa wapokeaji tu.

Swali: Kuna suala la vitabu kuwa na makosa, Oxford  mnayaepuka vipi makosa hayo?

Jibu: Vitabu vyetu vinapitia mchakato mrefu ndiyo maana huwa hatutoi vitabu vingi kwa wakati mmoja.

Kitabu ili kiwe bora  kinatengenezwa kwa miezi tisa, kwa sababu kinapitia njia nyingi, kuanzia mwandishi, msanifu na mchapishaji.

Baada ya hapo kinajaribiwa katika shule mbalimbali kuona kama kinakidhi haja. Pia, pia kitachambuliwa na wataalamu wetu,  na kutoa maoni yao ambayo pia tunayazingatia.

Tunapotoa vitabu vinapitia mchakato ambao tunaamini vitakidhi haja ya wanafunzi kwa asilimia zaidi ya 95.

Hata hivyo,  kwa sababu hizi ni kazi zinafanywa na binadamu, siwezi kusema hakuna makosa kwa asilimia 100.

Pia, Tumekuwa tukijaribu kuepuka yale makosa ambayo yanaweza kuharibu maana husika ya neno.

Swali: Nini kinatofautisha Oxford na kampuni nyingine za uchapishaji?

Jibu: Kila kitabu kinajitofautisha na vingine kuanzia muonekano wa nje na kutokana na kubadilika kwa mtalaa. Sisi hatutoi vitabu vya masomo mengi.

Pia, tuna namna ya kipekee ya uwasilishaji wa maarifa yaliyomo kwenye vitabu vyetu ambayo ni tofauti na wengine. Kama ilivyo katika magazeti kila kampuni ina namna yake ya kipekee ya uwasilishaji taarifa inayojitofautisha na wengine.

Kwa mfano, katika vitabu vyetu hata michoro tunayotumia  kuanzia ukurasa wa mbele hadi kurasa za ndani ina hakimiliki.

Swali: Je Serikali inawaunga mkono kama wachapishaji?

Jibu: Siwezi kusema moja kwa moja kuwa haituungi mkono  kwasababu kazi ya Serikali yenyewe sio kumsaidia mtu mmoja mmoja.

Kwa kuwa imetujengea mazingira ya kufanya biashara na kuwekeza,  kwetu sisi  huku ni kutuunga mkono.

Swali: Nini mchango wenu katika kukuza lugha ya Kiswahili Tanzania?

Jibu: Katika kukuza Kiswahili tunashirikiana na Taasisi ya  Taaluma za Kiswahili, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (Tataki)

Kuna kamusi ya Kiswahili sanifu wao Tataki wameitunga na sisi tumechapisha. Kamusi hiyo tumeiweka kwenye mtandao, inapatikana kupitia programu yetu ya Oxford inayoitwa (oxford global languages) na ilizinduliwa  rasmi mwaka jana.

Katika kamusi hiyo tunaweka lugha zote ambazo zinaongelewa na watu wengi lakini hazipewi kipaumbele.

Tuesday, September 12, 2017

JICHO LA MWALIMU: Mambo saba ya kufanya unapokaa na watoto



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

By Joseph Chikaka

Malezi bora ndiyo msingi wa kumpata kijana atakayetimiza malengo yake.

Msingi mkuu wa malezi na makuzi ya mtoto, unaanzia kwa wazazi kisha wanafuatia  wadau wengine kama jamii inayowazunguka na mifumo mbalimbali ya elimu rasmi.

Wazazi wasiokuwa tayari kulea watoto wao, ni vema wakaahirisha kuzaa mpaka hapo watakapokuwa tayari.

Hii ni kwa sababu wajibu huu wa malezi wanaopewa na taifa lolote ni mkubwa kuliko hata ujira wanaoutafuta.

Inasikitisha mno kuona katika jamii zetu kluna watoto wengi ambao pamoja na kuwa na wazazi tena wote wawili, watoto hao hawana mwelekeo wowote wa kimaisha.

Hawa wanatokana na wazazi wasiotambua wajibu wao. Wazazi wenye mtazamo wa kujua kuzaa pekee, lakini sio kulea. Mzigo wa malezi unaachiwa kwa jamii na ulimwengu, mwishowe tunakuwa na watu  wenmye tabia za ovyo katika jamii.

Zamani, familia nyingi zilijengwa na zikawa imara kwa sababu ya mfumo wa malezi imara ambapo mama (mama wa nyumbani), alikuwa na jukumu la kulea. Baba alihakikisha mahitaji muhimu ya familia yanatimizwa.

Katika kipindi hicho, iliwezekana mama kuacha kazi kwa utashi wake na kuwekeza katika kulea familia.

Mambo saba ya mzazi au mlezi kufanya anapopata wasaa wa kuketi na mtoto au watoto ni ushauri ili kuvunja ule ukuta wa baadhi ya wazazi na walezi kukosa cha kutenda pale wanapopata muda wa kuketi pamoja na watoto wao.

Moja, kusimulia hadithi au ngano, zenye kujenga kwa kusoma katika vitabu. Kwa kupitia hadithi watoto wanajengwa katika stadi za lugha, umahiri wa kufikiri na maadili mema.

Pia, hujifunnza neno la Mungu, ushairi, ngonjera, vichekesho, kuimba na kutumia ala za muziki.

Kipindi cha zamani hili lilisaidiwa sana na bibi na babu au shangazi na mjomba ama ndugu wengine waliotembelea familia husika.

Lakini kwa sasa mambo yamebadilika pengine ni kutokuwapo kwa watu hao kwa sababu za kiuchumi, kutojali umuhimu wa wazee au uchoyo tu wa watu wa sasa wasiotaka kuwa na familia kubwa nyumbani.

Familia kubwa hasa zinazojumuisha watu wenye umri mkubwa kama vile babu, bibi, wajomba, zina faida ya kuwa na watu  wanaoweza kukaa na watoto kwa minajili ya kuwapa miongozo mbalimbali ya maisha ambayo wazazi wasingeweza kuwapa kwa sababu ya kutingwa na shughuli za kimaisha.

Mbili, kuwatia moyo watoto na vijana badala ya kuwalaumu na kuwakatisha tamaa, hasa pale wanapoona hawajafanya vizuri kimasomo, kimichezo, kiubunifu au katika uwezo ambao walipaswa kuuonyesha wakiwa na umri husika.

Badala ya kuwadharau na kuwadunisha ni vema kutumia wasaa huo kuwapa mifano ya walioanguka na waliofaulu katika kutimiza ndoto za maisha bora.

Tatu, kuwafundisha fikra za uzalendo na kuipenda nchi yao. Makosa ambayo wazazi wengi wamekuwa wakifanya ni kusifia nchi za wenzetu na kubeza nchi yao.

Ikumbukwe wao walikuwa na jukumu la kuleta mabadiliko ya hali iliyopo bila hofu na ubinafsi wa kuwa mabubu.  Hiyo ni dhambi kubwa. 

 Ni lazima watoto na vijana wajengewe  morali wa kuiamini nchi yao, kuwasimulia uzuri na umuhimu wa kuzitambua, kuzithamini, kuzitunza na kuzilinda rasilimali zao tangu wakiwa watoto na vijana.

Wazazi, walezi na watu wazima wanaposhindwa kuzungumza haya mbele ya watoto na vijana wao, inawezekana kujengeka taswira hasi ya kuwa hakuna jema wala kesho njema kwa nchi yao.

Pia, watu wazima wasijisahau kuwa wao ni sehemu ya mojawapo ya walioruhusu unyonge huo wa kifikra, hivyo wasiendeleze mkufu huo wa matatizo kwa kizazi chao.

Nne, kuwashauri pale kunapokuwa na dalili za kutaka kukengeuka. Ikibidi mzazi atumie mifano halisi ya watu walioharibikiwa kimaadili na jinsi maisha yao yalivyogeuka kuwa mabaya.

Tafiti za wanasaikolojia zinaonyesha kuwa watoto pia huamini fikra zao zaidi. Hivyo, anaposhauriwa ni vema akapewa na sababu za umuhimu wa ushauri ili aache njia mbovu.

Tano, kuwasikiliza watoto kwa umakini ili kugundua ni wapi pengine mzazi au mlezi umetofautiana naye ili uweze kubuni suluhisho ya tofauti hizo mapema.

Watoto huweza kujenga uasi wa kudumu katika fikra zao na mitazamo yao pale ambapo huvunjwa moyo na wazazi au walimu wao kwa kudharauriwa na kuvizwa ndoto ‘maono’ na fikra zao.

Sita, kuwakumbusha vyanzo muhimu vya kujipatia maarifa na taarifa. Ni wakati mwafaka wa kujadili nao vipindi vya runinga au redio vyenye maadili.

Pia, kusoma vitabu, majarida na magazeti yenye habari na maarifa safi kulingana na umri wao.

Jamii inaweza ikawalaumu bure watu wazima wasiosoma au kufuatilia mambo katika vyombo vya habari, lakini ikasahau kuwa hawakujengewa misingi tangu wakiwa watoto na vijana.

Saba, kuwafurahisha kwa kadri iwezekanavyo kwa kucheza nao. Pia, mzazi au mlezi anaweza kufanya shughuli za nyumbani za kumwagilia bustani, kupika, kufanya usafi wa mazingira, kupaka rangi na kutengeneza mpira au baiskeli kwa kuwashirikisha watoto na vijana.

Mambo haya saba ni baadhi ya mambo ya ushauri wa msingi kwa  wazazi na walezi ambao husema kwamba wapatapo fursa ya kuwa na watoto au vijana,  hawachelewi kuwapiga makofi kutokana na kutokuwa na ‘vionjo’ vya kukaa nao chini na kuzungumza pamoja.

 Jamii kwa ujumla inapaswa kukumbuka kuwa watoto na vijana ambao hawajapata malezi na makuzi bora, hushindwa maisha na mwishowe hufanya matendo mabaya kama vile wizi, umalaya, uvutaji bangi na unywaji pombe uliokithiri.

Mawasiliano:  0658 423 258

Tuesday, September 12, 2017

ELIMU NA MALEZI: Tumia mbinu hizi kuelewa unachokisoma -4



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Siku moja nikiwa kwenye maktaba katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, wanafunzi wa shahada za awali waliingia kufanya mtihani wa muhula wa mwisho wa masomo.

Wakati wanaingia, mmoja wao alijigamba kwamba hiyo ndiyo ilikuwa mara yake ya kwanza kukanyaga maktaba tangu amejiunga na chuo hicho miaka mitatu iliyopita.

Nilishangaa inawezekanaje mwanafunzi wa chuo kikuu kujisifia jambo la fedheha kama hilo.

Hata hivyo, majigambo hayo yanawakilisha mawazo ya wanafunzi wengi wanaofikiri uwezo mkubwa wa kiakili maana yake ni kutosoma sana.

Wanafikiri mwanafunzi anayejituma kusoma kwa upana, kwenda maktaba na  kutumia muda mwingi kwenye masomo huyo ni ‘kilaza’ (hana uwezo).

Hata pale mwanafunzi mwenye bidii anapofanya vizuri, ataitwa kila aina ya majina ya kejeli kwa lengo la kumkatisha tamaa. Wengine watasema ‘ametumwa na kijiji’, ‘msongo’ na majina mengine ya dhihaka.

Kejeli kama hizi husababisha baadhi ya wanafunzi kutotaka kuonekana wanasoma lakini wakisoma ‘mafichoni’. Ikitokea wanafunzi hawa wasioonekana wakisoma hadharani wanafaulu, inajengeka dhana nyingine bandia kwamba mwanafunzi ‘mkali’ huwa hasomi sana.

Lakini pia, walimu nao kwa kiasi fulani huchochea mawazo haya. Mwalimu anapouliza maswali yanayomtaka mwanafunzi arudie kilekile alichojifunza anakuza imani potofu kwamba hakuna haja wala sababu ya kusoma mambo  kwa kina.

Inapotokea mwanafunzi anayesoma mambo kwa juujuu na bado anafaulu pengine kuliko mwenzake anayejituma, inajengeka dhana kwamba hata mwanafunzi asipohudhuria vipindi darasani; hata asipokwenda maktaba kujinoa; hata asipoelewa kwa undani bado hatopata hasara.

Natambua kwamba wapo wanafunzi wenye uwezo kuliko wenzao. Uwezo mkubwa huwawezesha kutumia muda mfupi kujifunza jambo na kulielewa kwa kina. Lakini  hiyo haiwezi kumaanisha kuwa uelewa wa mambo huja bila jitihada.

Nimesoma na watu wengi kwa ngazi zote za elimu. Nawafahamu wanafunzi waliokuwa wazuri kwenye masomo. Wanafunzi hawa, mara nyingi, walikuwa na tabia inayofanana. Walijituma zaidi katika masomo kuliko wanafunzi wasio na uwezo.

Hawa ndio wanafunzi ambao hawakuthubutu kukosa kipindi darasani, walisifika kwa nidhamu ya muda, hawakukosekana maktaba na muda mwingi waliutumia kwenye mambo yanayohusiana na masomo.

Tafsiri yake ni kwamba uelewa hauji kienyeji kama wanafunzi wengi wanavyopenda kuamini. Kuelewa kunazaliwa na jitihada za kutosha katika kufuatilia jambo kwa kina na upana wake.

Kujifunza kabla hujafundishwa

Mwanafunzi wa kawaida husubiri mwalimu afundishe kitu ndipo aanze kukisoma. Hawezi kujaribu kujifunza kitu yeye wenyewe bila msaada wa mwalimu au mwanafunzi mwenzake.

Usomaji wa namna hii hupunguza uwezekano wa kujenga uelewa wenye tija kwa mwanafunzi.

Ili kujenga uelewa mzuri wa masomo, ni muhimu ujizoeze kumtangulia mwalimu. Kabla hujafundishwa kitu, kisome mwenyewe kwanza.

Faida ya kusoma kitu kabla hujapata msaada wa mtu anayejua zaidi yako ni kuitengenezea akili yako mtaji wa kufikiri. Unaposoma mwenyewe unaishughulisha akili yako kujaribu kufanya mambo tuliyokwisha kuyajadili kwenye makala zilizopita.

Itakapofika wakati wa kufundishwa, mwanafunzi aliyejenga msingi atakuwa na muda wa kufikiri zaidi kuliko mwenzake anayekwenda kusikiliza kwa mara ya kwanza.

Soma kwa kufuata mpangilio

Mojawapo ya tabia za wanafunzi wa kawaida ni kutokuwa na utamaduni wa kusoma. Muda mwingi wanautumia kufanya mambo mengine yasiyohusiana na masomo wakiamini wana muda wa kutosha kufanya hivyo siku za mbele.

Mazoea haya huzaa tatizo la kuja kulazimika kusoma mambo mengi kwa wakati mmoja pale wanapolazimika. Mwalimu akitangaza jaribio, au mtihani unapokaribia, huo ndio unakuwa wakati wa kujifunza mambo mapya.

Mara nyingi mtu anaposoma mambo mengi kwa wakati mmoja huishia kusoma kijuujuu. Katika mazingira ambayo mwalimu naye hatauliza maswali ya uelewa, mazoea haya hushamiri na kugeuka kuwa tabia isiyo na tija kwa mwanafunzi.

Ikiwa una nia ya kuwa mwanafunzi mwenye kuelewa mambo kwa upana, usiwe na tabia ya kusubiri wakati fulani ndipo uanze kusoma usiku na mchana. Kusoma kuwe tabia endelevu isiyohitaji kushtukizwa na mitihani.

Ili ufanikiwe, jenga tabia ya kusoma mambo kidogokidogo kwa kuyagawanya kwa muda mrefu. Mfano, badala ya kusoma mada nzima kwa siku moja, unahitaji kujipa muda wa kutosha kusoma mada ndogondogo kwa ratiba utakayojipangia.

Kuna faida nyingi za kufanya hivi. Kwanza, utakuwa na muda wa kutosha kujitathmini hatua kwa hatua na hivyo kubaini maeneo  unayohitaji kuweka nguvu zaidi. Pili, utakuwa kwenye nafasi nzuri zaidi ya kutumia vyanzo mbalimbali kusoma kitukile kile bila kuwa na wasiwasi na muda ulionao.

Fanya maswali yanayofikirisha

Kufanya maswali ni mbinu muhimu inayokuza uelewa wako. Unapofanya maswali unakuwa unatumia maarifa mapya katika kutafuta majibu.

Hata hivyo, si kila maswali yanaweza kukuza uelewa wako. Kuna maswali mengine yataishia kukufanya ukumbuke tu kile ulichokisoma. Maswali haya yanakusaidia kujenga kumbukumbu lakini yanaweza yasisaidie kukuza uelewa wako.

Nakumbuka nilipokuwa sekondari tulizoea kwenda kwa mwalimu mmoja wa twisheni aliyetufundisha majibu ya maswali ya mitihani iliyopita. Tulitumia muda mwingi ‘kumeza’ majibu ya maswali hayo hata kama hatukuwa tunaelewa.

Mitihani ilipokuja na maswali yenye mitego tusiyoifahamu, mambo yalikwenda mrama kirahisi.

Ili tabia ya kufanya maswali ikusaidie, hakikisha unaposoma unatumia maarifa unayoyafahamu tayari. Soma kwa upana, kisha fanya maswali yanayohusiana na kile ulichosoma.

Pia, ni muhimu pia kufanya maswali yasiyo na jibu moja au yanayohitaji njia tofauti kufikia jibu husika. Maswali ya namna hii yanakujenga kufikiri kwa upana ili kutafuta mifano hai inayopatikana katika mazingira yako.

Ni dhahiri huwezi kuwa na majibu yote kwa kila swali. Jambo la kuzingatia ni kwamba kufanya maswali ni sehemu ya tathmini binafsi ya maendeleo yako. Unapokosa majibu, rudi kwenye vitabu na vyanzo vingine vya maarifa.

Vitabu visipokupa majibu, mtumie mwalimu au mwanafunzi anayeelewa eneo hilo kuliko wewe.

Blogu: http://bwaya.blogspot.com

Tuesday, September 5, 2017

Simulizi ya maisha ya ghetto kwa wanafunzi wa kike Bahi

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmswoya@mwananchi.co.tz

Jua la adhuhuri linawaka barabara, lakini halizuiii safari yangu ya dakika kama 20 kutoka Shule ya Sekondari Chikopelo kwenda kijiji cha Bwawani kilichopo katika Wilaya ya Bahi mkoani Dodoma.

Katika safari hiyo, nimeambatana na msichana aitwaye Veronica Tito. Huyu ni mwanafunzi wa kidato cha pili katika shule hii. Lengo la safari yangu ni kuona anakoishi Vero (kama anavyoitwa na marafiki zake).

“Karibu sana, hiki ndicho chumba changu,”ananikaribisha katika chumba kimoja kati ya vinne vilivyoko kwenye nyumba yenye mwonekano duni kwa anayeitazama.

Haina madirisha, milango na chini sakafu ni vumbi, lakini humo ndimo wanamoishi kina Vero; wenyewe wanapaita ‘geto’

Nimeingia ndani ya geto hili na sasa nakaribishwa katika chumba cha Vero na mwenzake Anastazia Mselemia ambaye pia ni mwanafunzi wa shule ya Chikopelo.

Chumba hiki hakina mlango, isipokuwa pazia jeupe ambalo likipeperushwa na upepo, kila kilichomo ndani kinaonekana.

Hata vyumba vingine vitatu ambavyo wapangaji wake ni wanafunzi wa kike na wa kiume, havina milango.

Mbele ya nyumba hii naona mkusanyiko wa vijana wa kiume, wakazi wa Bwawani. Shughuli za ufundi baiskeli zinaendelea. Wengine wanapiga soga. Wengine wanacheza ‘draft’.

Veronica anasema bei ya chumba chake ni Sh5,000 kwa mwezi. Ni bei ambayo wazazi wake wanaweza kuimudu. Anaishi hapa kutokana na umbali uliopo kutoka kwao hadi shuleni.

“Kwetu ni mbali sana. Nikisema nitembee kutoka huko, shule itanishinda,”anaeleza..

Wanafunzi wanaosoma kwenye shule ya Chikopelo wanatoka katika vijiji vya Chali Igonga, Chali Isanga, Chali Makulu, Bwawani, Zegere na Nondwa.

Uchunguzi wa Mwananchi ulibaini kuwa baadhi ya vijiji hivyo viko umbali wa zaidi ya kilometa 30 kutoka ilipo shule.

Sera ya Elimu na Mafunzo ya 2014, inataja umbali mrefu wa kutembea kwenda shuleni na kurudi, ujauzito, umasikini na ndoa za utotoni, kuwa miongoni mwa sababu za watoto wengi wa kike kuacha shule.Baadhi ya wanafunzi wa kike katika shule ya

Baadhi ya wanafunzi wa kike katika shule ya Sekondari Magaga wakiwa nje ya vyumba walivyopanga mtaani, maarufu kwa jina la magheto. Picha na Tumaini Msowoya

Maisha ya ‘geto’

Baada ya kuitika makaribisho ya Vero, naangaza macho nikitafuta mahali pa kukaa. Kwa haraka nabaini hakuna meza, kiti wala kitanda. Naweka begi langu chini kisha naamua kukaa kwenye turubai jeusi ambalo limetandikwa kwenye sakafu.

Baadaye Vero anasema turubai hili ndicho kitanda chake. Nikiwa nimeketi naona kibatari kwenye moja ya pembe za chumba hiki. Akilini mwangu nawaza kwamba hiki ndicho huwapa mwanga usiku, iwe kwa kusoma au kazi nyinginezo.

Vero hana wasiwasi. Kwa haraka anabadilisha nguo, akachukua chungu na sufuria yenye masizi, akatoka nje na kuanza kukoka moto wa kuni kwa ajili ya kuandaa chakula. Anafanya hivyo juani, jasho likimtoka.

Kwa sababu moto unasumbua kuwaka, nainuka nilipoketi, nakung’uka vumbi ambalo limechafua nguo niliyoivaa, nakwenda kumsaidia. Moto unakolea, kisha tunaanza kusaidiana kupika.

“Dada utaweza kula hiki chakula kweli? Sisi ndio chakula chetu kila siku, hatuna mboga nyingine ya kubadilisha,”anauliza Vero wakati tukiendelea kupika. Mboga anayoizungumzia inaitwa ‘Segulasegula’. Haya ni majani ya kunde yaliyokaushwa.

Namtoa hofu Veronica kwa kumwambia kwamba hata mimi wakati nasoma sekondari kama yeye, nilizoea kutumia aina hiyo ya mboga. Wakati tunakaribia kuhitimisha mapishi haya, mara wanaingia wasichana watatu. Mmoja wao ni Anastazia anayeishi pamoja na Vero.

Sasa chakula tayari; mboga kwenye chungu, ugali kwenye sufuria. Hakuna sahani wala kijiko hapa. Chungu na sufuria vinaingizwa ndani, tunaanza kula wote kwa pamoja.

Veronica anasema huwa anapata mlo mmoja kwa siku, kutokana na bajeti ndogo anayopewa na wazazi wake na kwamba Ijumaa huwa ni siku ya wanafunzi waliopanga kwenda makwao kuchukua vyakula.

“Nikifika napewa unga ‘lita’ (kilo) moja au zaidi na mboga ya segulasegula ambayo lazima nitumie wiki nzima. Kwa siku tunakula mlo mmoja tu,”anasema.

Maisha haya ya Vero na mwenzake Anastazia yanaakisi maisha ya mamia ya wanafunzi wa kike wanaosoma shule za msingi na sekondari, wakiishi kwenye ‘mageto’ bila uangalizi wa wazazi au walezi wao. Maisha haya yana madhara makubwa, ikiwamo kuwa kichocheo kikubwa cha ujauzito.

Mazingira si salama

Mwenyekiti wa kijiji cha Sokoni-Bahi, Nacheti Mlyanzoka anasema wasichana wanapopanga mitaani, kunawafanya wajiingize kwenye vitendo vya ngono kwani hawana uangalizi wa karibu.

“Niiombe Serikali ipunguze gharama za hosteli kwenye shule za kata ili wazazi wote wamudu gharama za kuwapeleka watoto huko. Pia wajenge mabweni kwenye zile zisizo na mabweni, hii italeta ahueni kwa watoto wetu,”anasema.

Wanafunzi wa kike wanaosoma katika shule ya Sekondari ya Magaga wanakiri kuwa mazingira wanayoishi ni magumu na yanahatarisha maisha yao.

“Siku nyingine unataka kwenda kuoga, hapo uwanjani ukakutana na wavulana wengi wanaongea kwenye kijiwe chao, inabidi tu ukae ndani,” anasema Asha Abdalah ambaye mwanafunzi wa kidato cha kwanza.

Asha anabinisha kuwa wapo wanaume wakware ambao wamekuwa wakiwatongoza kila kukicha kwa sababu wana uhakika kwamba hawana uangalizi.

Mwingine ni Mlekwa Matonya anayesoma kidato cha nne ambaye anaishi katika chumba ambacho kinapakana na klabu ya pombe. Ifikapo saa kumi jioni, klabu hiyo huanza kupigwa muziki kwa ajili ya wateja wake.

Kadhalika anapakana na saluni ya kunyolea nywele ambayo pia hupiga muziki wakati wote inapokuwa wazi. Mlekwa anasema kelele hizo humfanya ashindwe kusoma na wakati mwingine hubaki amejifungia na kushindwa hata kwenda kujisaidia, akiogopa watu.

Ndani ya chumba chake lipo godoro dogo na nguo zake ambazo huzitundika kwenye misumari aliyoipigilia ukutani. Hata hivyo analalamika akisema wakati wa kupika, chumba hujaa moshi.

“Kama unavyoona nyumba hii ina vyumba vitatu, kimoja tunatumia kama jiko, sio sisi tu hata wenye nyumba hupikia humu. Moshi ukijaa huwa hatuwezi kusoma wala kufanya chochote. Tunatoka nje kusubiri hadi uishe,”anasema.

Anasema mara kadhaa wameshuhudia wenzao wakikatiswa masomo kwa kupata mimba, kurubuniwa na wanaume au kutokana na ugumu wa maisha.

“Namshukuru Mungu katika mazingira haya magumu natarajia kumaliza kidato cha nne…naamini nitafaulu,”anasema Mlekwa.

Chanzo cha mimba

Msaidizi wa Mkuu wa Shule ya Sekondari ya Magaga, Daudi Gingi anakiri kuwa mazingira magumu wanayoishi wanafunzi hao ni chanzo cha mimba na utoro.

“Sisi kama walimu huwa tunawapitia huko mitaani walikopanga, hata hivyo sio rahisi kuwalinda,”anasema.

Mwalimu mlezi wa watoto wa kike wa shule hiyo, Wende Mbuna anasema ujenzi wa hosteli unaweza kupunguza mimba na utoro. “Nyumba nyingine walizopanga zinauzwa pombe unadhani wanaweza kukwepa vishawishi? Ni vigumu,”anasema.

Hata hivyo Mkuu wa Shule ya Sekondari Chikopelo, Juma Idosa anasema hosteli ipo, lakini kutokana na ugumu wa maisha wazazi wanashindwa kumudu gharama zake.

“Tumepunguza gharama, kila mwanafunzi anatakiwa kuchangia Sh17,000 kwa miezi mitatu na debe moja la chakula, lakini bado watoto wengi wamepangiwa mitaani,”anasema.

Mkuu wa shule ya Sekondari ya Bahi, Stellah Selemani anasema: “…sisi tuna hosteli, lakini wasichana 20 tu kati ya 180 waliopo ndio wanaoishi hapa wengine wamepanga”.

Harakati za uongozi

Ofisa Mtendaji wa Kata ya Chifutuka, Gasper Mhembono anasema wameamua kuanza ufatuaji wa tofali 5,000 kila kijiji ili kuwanusuru wanafunzi na upangaji kwenye geto.

“Tunawashirikisha wananchi kwenye ujenzi wa hosteli, itasaidia watoto wetu wasipange,”anasema.

Mkuu wa Wilaya ya Bahi, Elizabeth Kitundu anasema kuwa wapo kwenye mkakati wa kuhakikisha kuwa kila shule inajengwa hosteli ili wasichana hao waondokane na maisha ya kupanga mitaani.

Hata hivyo anawataka wazazi kutimiza wajibu wao wa kuwahahakikishia usalama watoto ikiwamo kuwapa chakula jambo litakalopunguza mimba na utoro.

“Tumekubaliana kwamba kila shule ianze kutoa chakula cha mchana, kitasaidia watoto wasipoteze muda kwenda kupika,” anasema.

Tuesday, September 5, 2017

ELIMU NA MALEZI: Tumia mbinu hizi kuelewa unachokisoma -2



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Katika makala yaliyopita tuliona mbinu tatu unazoweza kuzitumia kuelewa mambo unayojifunza. Kwanza, ni ‘njaa’ inayokusukuma kuelewa. Unapokuwa na ari ya kuelewa jambo, mara nyingi, utahamasika kulielewa bila kutumia nguvu nyingi.

Pili, tuliona ni muhimu kutengeneza picha kubwa ya jambo unalojifunza kabla hujaanza kujifunza undani wa mambo madogo madogo ndani ya picha hiyo.

Kwa mfano, unaposoma aina za vyakula, lazima kwanza uelewe vyakula. Uelewa wa jumla wa vyakula utakurahisishia kazi ya kuchanganua aina zake kwa sababu tayari unayo rejea utakayoitumia kuelewa zaidi.

 Mbinu ya tatu ni kukihusisha kitu unachokisoma na mambo unayoyafahamu tayari. Unaposoma aina za vyakula, kwa mfano, lazima uwe unafikiria vyakula mbalimbali unavyovifahamu katika mazingira yako.Unapojaribu kuhusianisha kile unachokisoma na maisha yako ya kila siku, unaurahisishia ubongo wako kazi ya kupokea kuliko kuingiza kitu kipya kisichohusiana kwa vyovyote vile na kile kilichopo kwenye ufahamu tayari.

Katika makala haya, tunaendelea na mbinu nyingine tatu zinazoweza kukusaidia kuyaelewa na kuyamiliki maarifa.

Jitathmini kadri unavyosoma

Nakumbuka kuna wakati tulikuwa tukisoma darasani usiku. Mwenzetu mmoja alitoka nje kujinyoosha apunguze usingizi kabla hajaendelea na mkesha.

Bwana mmoja aliyekuwa anapenda masihara aliamua kwenda kubadilisha ukurasa wa kitabu ambacho mwenzetu huyu alikuwa anakisoma. Baada ya dakika kadhaa, mwenye kitabu alirudi na kuendelea kusoma kwenye ukurasa uleule uliobadilishwa bila yeye kujua.

Ndivyo wanavyosoma wanafunzi wengi. Wanatumia muda mrefu kusoma bila kutathmini kile wanachokisoma. Hili ni kosa kubwa kwa mtu mwenye kiu ya kuelewa.

Bila kufanya tathmini, unaweza kuingiza mambo mengi kichwani lakini hujui yanakwenda kuhifadhiwa kwenye eneo gani ubongoni mwako. Kama tulivyosema, ni vyema kinachoingia kwenye ubongo wako kielekezwe kwenye eneo linalohusika ili iwe rahisi kukitumia.

Jifunze kujifanyia tathmini kadri unavyosoma. Jiulize namna gani kile unachokisoma kinahusiana na mambo unayoyafahamu.

Tuchukulie unasoma aina za vyakula vinavyosaidia kujenga mwili. Kadri unavyosoma yaliyoandikwa, unahitaji kujiuliza namna gani hicho unachokisoma kinaleta maana.

Je, kinafanana na kitu gani unachokijua tayari? Kama tulivyokwishasema, maarifa tunayojaribu kuyaelewa yanahusiana na mambo tunayokutana nayo kila siku. Kama huuoni uhusiano huo, maana yake ufahamu wako haupati kitu. Rudia tena.

Lakini pia, kadri unavyosoma jiulize namna gani hicho unachokisoma kinatofautiana na kile unachokijua. Mambo gani unayoyasoma yanayopingana na yale unayoyafahamu tayari?

Ipo kanuni ya ujifunzaji inayosema; ‘kama unachokisoma hakijakufanya usielewe, basi huelewi.’ Maana yake ni kuwa kuelewa ni matokeo ya kuondoa hali ya kutoelewa inayojitokeza kadri unavyoingiza maarifa mapya kwenye ufahamu wako. Kwa hiyo unapoendelea kusoma, ni muhimu kutathmini namna gani maarifa hayo mapya yanavyokosoa uelewa uliokuwa, ili ubaini maarifa mapya unayoyapata.

Tumia vyanzo tofauti

Wanafunzi wengi hupenda njia ya mkato katika kujifunza. Wanapopata maandishi rahisi yanayowasaidia kujibu mtihani,  wanaishia hapo. Mazoea haya, hata hivyo huwafanya ‘waegeshe’ maarifa kwa sababu inakuwa vigumu kuyaelewa kwa undani wake.

Ikiwa unapenda kuwa na uelewa mzuri wa jambo unalojifunza, ni muhimu ujenge mazoea ya kutumia vyanzo tofauti vya maarifa. Kwa mfano, soma vitabu vingi vinavyoelezea jambo hilohilo. Baada ya kusoma kitabu cha kwanza, tafuta kitabu kingine kinachoelezea kitu kilekile.

Uzoefu unaonyesha kwamba wakati mwingine unaposoma jambo lilelile kwenye kitabu kingine, akili inaweza kukudanganya kuwa tayari unaelewa na hivyo huna sababu ya kuendelea. Usidanganyike.

Ukweli ni kwamba kila kitabu kina namna tofauti ya kuelezea jambo hilo hilo. Kupitia tofauti hizi za uwasilishwaji wa maarifa, uelewa wako utaimarika zaidi.

Lakini pia, katika kusoma vitabu vilivyoandikwa na waandishi tofauti, uwezekano ni mkubwa wa kukutana na mkanganyiko wa maarifa. Kile ulichokisoma kwenye kitabu cha awali sicho kinachoonekana kwenye kitabu cha pili.

Mkanganyiko wa namna hii si jambo baya. Mkanganyiko ni afya katika kujifunza. Bila mkanganyiko itakuwa vigumu kupanua uelewa wako.

Unapokutana na mikanganyiko, chukulia hiyo kama fursa ya kubaini maeneo unayohitaji kupata msaada wa mwalimu wako au mwanafunzi mwenzako mwenye uelewa zaidi.

Uzuri ni kwamba siku hizi teknolojia imerahisisha ujifunzaji. Ukiingia kwenye mtandao wa YouTube, kwa mfano, unaweza kupata video mbalimbali zinazofafanua jambo ulilolisoma kwenye vitabu.

Katika kutazama video hizi, uelewa wako utaimarika zaidi kwa sababu  utakutana na michoro, maelezo ya picha ambayo kwa hakika yataimarisha uelewa wako.

Sambamba na kutumia vitabu na namna nyingine za kuhifadhia maarifa, usiache kumsikiliza mwalimu. Mwalimu hufundishwa namna ya kurahisisha maarifa yaendane na mazingira yako.

Kazi ya mwalimu ni kupunguza ugumu wa lugha ya vitabuni ili iendane na lugha unayoielewa zaidi. Mwanafunzi mwenye tabia ya kumsikiliza mwalimu kwa makini, kwa kiasi kikubwa, anajipunguzia kazi ya kutafsiri maarifa ambayo wakati mwingine yanawekwa kwenye hali  isiyoeleweka kwa urahisi.

Wafundishe wengine

Kama tulivyotangulia kusema, huwezi kuwa na uelewa mzuri wa jambo kama bado hujalifanya liwe sehemu ya maisha yako. Usipoweza kuyamiliki maarifa unayojifunza, hayatakusaidia.

Ili uweze kuyamiliki maarifa, lazima ufanye kazi ya kuyatumia katika maisha yako halisi. Hatua ya kwanza ya kutumia maarifa yako ni kuwafundisha wengine.

Unapowafundisha watu wengine unafanya mambo mawili kwa pamoja. Kwanza, unalazimika kutafuta lugha nyepesi kuelezea jambo ambalo wakati mwingine ulitumia siku nzima kulieleza. 

Huwezi kumfundisha mtu kwa kutumia maneno yaleyale yaliyotumika kwenye kitabu. Lazima utatumia maneno yako mwenyewe yatakayomsaidia mwenzako kuelewa. Kufanya hivi kutakusaidia wewe mwenyewe kuelewa kwanza.

Pili, katika kuwafundisha wengine utabaini maeneo ambayo bado hukuyaelewa vizuri. Haya ni maeneo ambayo pengine hukutumia muda wa kutosha kuyaelewa au yalikuwa na ugumu zaidi ya maeneo mengine.

Kupitia kuwafundisha wengine, unajirahisishia kazi ya kuyaelewa maeneo hayo ‘korofi’ na kuyashughulikia kwa wakati.

Itaendelea

Blogu: http://bwaya.blogspot.com

Mawasiliano:  Simu:  0754 870 815

Tuesday, September 5, 2017

ELIMU NA MALEZI : Tumia mbinu hizi kuelewa unachokisoma -2



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya

Katika makala yaliyopita tuliona mbinu tatu unazoweza kuzitumia kuelewa mambo unayojifunza. Kwanza, ni ‘njaa’ inayokusukuma kuelewa. Unapokuwa na ari ya kuelewa jambo, mara nyingi, utahamasika kulielewa bila kutumia nguvu nyingi.

Pili, tuliona ni muhimu kutengeneza picha kubwa ya jambo unalojifunza kabla hujaanza kujifunza undani wa mambo madogo madogo ndani ya picha hiyo.

Kwa mfano, unaposoma aina za vyakula, lazima kwanza uelewe vyakula. Uelewa wa jumla wa vyakula utakurahisishia kazi ya kuchanganua aina zake kwa sababu tayari unayo rejea utakayoitumia kuelewa zaidi.

Mbinu ya tatu ni kukihusisha kitu unachokisoma na mambo unayoyafahamu tayari. Unaposoma aina za vyakula, kwa mfano, lazima uwe unafikiria vyakula mbalimbali unavyovifahamu katika mazingira yako.Unapojaribu kuhusianisha kile unachokisoma na maisha yako ya kila siku, unaurahisishia ubongo wako kazi ya kupokea kuliko kuingiza kitu kipya kisichohusiana kwa vyovyote vile na kile kilichopo kwenye ufahamu tayari.

Katika makala haya, tunaendelea na mbinu nyingine tatu zinazoweza kukusaidia kuyaelewa na kuyamiliki maarifa.

Jitathmini kadri unavyosoma

Nakumbuka kuna wakati tulikuwa tukisoma darasani usiku. Mwenzetu mmoja alitoka nje kujinyoosha apunguze usingizi kabla hajaendelea na mkesha.

Bwana mmoja aliyekuwa anapenda masihara aliamua kwenda kubadilisha ukurasa wa kitabu ambacho mwenzetu huyu alikuwa anakisoma. Baada ya dakika kadhaa, mwenye kitabu alirudi na kuendelea kusoma kwenye ukurasa uleule uliobadilishwa bila yeye kujua.

Ndivyo wanavyosoma wanafunzi wengi. Wanatumia muda mrefu kusoma bila kutathmini kile wanachokisoma. Hili ni kosa kubwa kwa mtu mwenye kiu ya kuelewa.

Bila kufanya tathmini, unaweza kuingiza mambo mengi kichwani lakini hujui yanakwenda kuhifadhiwa kwenye eneo gani ubongoni mwako. Kama tulivyosema, ni vyema kinachoingia kwenye ubongo wako kielekezwe kwenye eneo linalohusika ili iwe rahisi kukitumia.

Jifunze kujifanyia tathmini kadri unavyosoma. Jiulize namna gani kile unachokisoma kinahusiana na mambo unayoyafahamu.

Tuchukulie unasoma aina za vyakula vinavyosaidia kujenga mwili. Kadri unavyosoma yaliyoandikwa, unahitaji kujiuliza namna gani hicho unachokisoma kinaleta maana.

Je, kinafanana na kitu gani unachokijua tayari? Kama tulivyokwishasema, maarifa tunayojaribu kuyaelewa yanahusiana na mambo tunayokutana nayo kila siku. Kama huuoni uhusiano huo, maana yake ufahamu wako haupati kitu. Rudia tena.

Lakini pia, kadri unavyosoma jiulize namna gani hicho unachokisoma kinatofautiana na kile unachokijua. Mambo gani unayoyasoma yanayopingana na yale unayoyafahamu tayari?

Ipo kanuni ya ujifunzaji inayosema; ‘kama unachokisoma hakijakufanya usielewe, basi huelewi.’ Maana yake ni kuwa kuelewa ni matokeo ya kuondoa hali ya kutoelewa inayojitokeza kadri unavyoingiza maarifa mapya kwenye ufahamu wako. Kwa hiyo unapoendelea kusoma, ni muhimu kutathmini namna gani maarifa hayo mapya yanavyokosoa uelewa uliokuwa, ili ubaini maarifa mapya unayoyapata.

Tumia vyanzo tofauti

Wanafunzi wengi hupenda njia ya mkato katika kujifunza. Wanapopata maandishi rahisi yanayowasaidia kujibu mtihani, wanaishia hapo. Mazoea haya, hata hivyo huwafanya ‘waegeshe’ maarifa kwa sababu inakuwa vigumu kuyaelewa kwa undani wake.

Ikiwa unapenda kuwa na uelewa mzuri wa jambo unalojifunza, ni muhimu ujenge mazoea ya kutumia vyanzo tofauti vya maarifa. Kwa mfano, soma vitabu vingi vinavyoelezea jambo hilohilo. Baada ya kusoma kitabu cha kwanza, tafuta kitabu kingine kinachoelezea kitu kilekile.

Uzoefu unaonyesha kwamba wakati mwingine unaposoma jambo lilelile kwenye kitabu kingine, akili inaweza kukudanganya kuwa tayari unaelewa na hivyo huna sababu ya kuendelea. Usidanganyike.

Ukweli ni kwamba kila kitabu kina namna tofauti ya kuelezea jambo hilo hilo. Kupitia tofauti hizi za uwasilishwaji wa maarifa, uelewa wako utaimarika zaidi.

Lakini pia, katika kusoma vitabu vilivyoandikwa na waandishi tofauti, uwezekano ni mkubwa wa kukutana na mkanganyiko wa maarifa. Kile ulichokisoma kwenye kitabu cha awali sicho kinachoonekana kwenye kitabu cha pili.

Mkanganyiko wa namna hii si jambo baya. Mkanganyiko ni afya katika kujifunza. Bila mkanganyiko itakuwa vigumu kupanua uelewa wako.

Unapokutana na mikanganyiko, chukulia hiyo kama fursa ya kubaini maeneo unayohitaji kupata msaada wa mwalimu wako au mwanafunzi mwenzako mwenye uelewa zaidi.

Uzuri ni kwamba siku hizi teknolojia imerahisisha ujifunzaji. Ukiingia kwenye mtandao wa YouTube, kwa mfano, unaweza kupata video mbalimbali zinazofafanua jambo ulilolisoma kwenye vitabu.

Katika kutazama video hizi, uelewa wako utaimarika zaidi kwa sababu utakutana na michoro, maelezo ya picha ambayo kwa hakika yataimarisha uelewa wako.

Sambamba na kutumia vitabu na namna nyingine za kuhifadhia maarifa, usiache kumsikiliza mwalimu. Mwalimu hufundishwa namna ya kurahisisha maarifa yaendane na mazingira yako.

Kazi ya mwalimu ni kupunguza ugumu wa lugha ya vitabuni ili iendane na lugha unayoielewa zaidi. Mwanafunzi mwenye tabia ya kumsikiliza mwalimu kwa makini, kwa kiasi kikubwa, anajipunguzia kazi ya kutafsiri maarifa ambayo wakati mwingine yanawekwa kwenye hali isiyoeleweka kwa urahisi.

Wafundishe wengine

Kama tulivyotangulia kusema, huwezi kuwa na uelewa mzuri wa jambo kama bado hujalifanya liwe sehemu ya maisha yako. Usipoweza kuyamiliki maarifa unayojifunza, hayatakusaidia.

Ili uweze kuyamiliki maarifa, lazima ufanye kazi ya kuyatumia katika maisha yako halisi. Hatua ya kwanza ya kutumia maarifa yako ni kuwafundisha wengine.

Unapowafundisha watu wengine unafanya mambo mawili kwa pamoja. Kwanza, unalazimika kutafuta lugha nyepesi kuelezea jambo ambalo wakati mwingine ulitumia siku nzima kulieleza.

Huwezi kumfundisha mtu kwa kutumia maneno yaleyale yaliyotumika kwenye kitabu. Lazima utatumia maneno yako mwenyewe yatakayomsaidia mwenzako kuelewa. Kufanya hivi kutakusaidia wewe mwenyewe kuelewa kwanza.

Pili, katika kuwafundisha wengine utabaini maeneo ambayo bado hukuyaelewa vizuri. Haya ni maeneo ambayo pengine hukutumia muda wa kutosha kuyaelewa au yalikuwa na ugumu zaidi ya maeneo mengine.

Kupitia kuwafundisha wengine, unajirahisishia kazi ya kuyaelewa maeneo hayo ‘korofi’ na kuyashughulikia kwa wakati.

Itaendelea

Blogu: http://bwaya.blogspot.com

Tuesday, September 5, 2017

Sababu za kukosekana walimu wa sayansi

Kutokuwapo kwa mazingira bora ya kufundisha na

Kutokuwapo kwa mazingira bora ya kufundisha na ujifunzaji shuleni, ni moja ya sababu ya Tanzania kuwa na idadi ndogo ya walimu wa masomo ya sayansi. Picha na Maktaba 

By Mwandishi Wetu, Mwananchi

Kwa mujibu wa sera mpya ya elimu na mafunzo ya mwaka 2014, asilimia tano ya wanafunzi wanaomaliza elimu ya msingi ndiyo wanaofika mpaka kidato cha tano na sita. Asilimia nne wanajiunga na masomo ya elimu ya juu.

Maelezo zaidi ya sera hiyo yanasema kuwa katika wanafunzi wanaosoma sekondari nchini, 30 hadi 35 kati ya 100 ndiyo wanaosoma masomo ya sayansi wakiwa kidato cha tatu na nne.

Idadi hii ya wanafunzi ndiyo inayotegemewa kusomea kozi za sayansi na teknolojia katika vyuo na taasisi za elimu ya juu nchini, kundi ambalo ndilo tunalitegemea pia kupata walimu wa sayansi.

Baadhi ya wanafunzi shuleni wamechagua kusoma masomo ya sanaa kwa hofu ya kufeli masomo ya sayansi kwa kukosa walimu wanaoweza kuwasaidia kimasomo na ukosefu au upungufu wa vifaa vya kujifunzia masomo hayo, hivyo kuendeleza dhana ya kuwa masomo ya sayansi ni magumu.

Zisemavyo takwimu

Kwa mujibu wa takwimu za elimu ya msingi Tanzania (BEST), hadi kufikia mwaka 2013, kulikuwa na vyuo vya ualimu 17 tu kati ya vyuo 34 vya Serikali ambavyo vilikuwa na maabara za sayansi. Hizi ni maabara ambazo zinategemewa kuandaa walimu wa sayansi kwa shule takribani 3,528 za Serikali nchini.

Kwa upande wa sekondari, ujenzi wa maabara unaendelea kufuatia agizo la Rais Jakaya Kikwete linalotaka kila sekondari ya Serikali nchini kukamilisha zoezi hilo ifikapo Juni mwaka huu.

Kukamilika kwa maabara hizi ni hatua moja kwani bado kuna mahitaji makubwa ya vifaa vya maabara na walimu wa sayansi ambao hawatoshelezi.

Takwimu hizo kwa mwaka 2013, zinaonyesha kuwa uwiano wa mwalimu kwa mwanafunzi katika ngazi ya sekondari ulikuwa 1:25. Uwiano unaopendekezwa na Serikali kwa shule za sekondari ni 1: 40.

Pamoja na uwiano huo mzuri bado kuna uhaba wa takribani walimu 27,000 wa masomo ya sayansi nchini. Takwimu hizo pia zinaonyesha kuwa kati ya walimu 12, 438 waliokuwa wakisomea Stashahada ya ualimu ni walimu 3,120 sawa na asilimia 25.1 ndiyo waliosomea sayansi. Waliobaki walisomea mengine.

Upungufu huu unaakisi tatizo sugu la walimu wa sayansi na ipo wazi kuwa tatizo ni kubwa zaidi katika mikoa ya pembezoni mwa Tanzania ambapo walimu ama huyakimbia mazingira au kuna mgawanyo wa Serikali usiozingatia mahitaji.

Kilio cha walimu wa sayansi

Pamoja na serikali kutoa ufadhili kwa walimu wanafunzi wa masomo ya sayansi, bado changamoto zinazowakabili walimu ni nyingi na kwa kiasi kikubwa zinaathiri ufundishaji.

Serikali inaweza kuaandaa walimu wengi wa sayansi lakini mazingira duni ya kazi ya walimu yanawavunja moyo walimu kufundisha kiasi cha kukatisha tamaa shauku waliyonayo ya kuwasaidia wanafunzi.

Licha ya jitihada zinazofanywa na Serikali kuongeza idadi ya walimu haina budi kuandaa mazingira mazuri ya kazi ili walimu wabaki shuleni na kufundisha.

Takwimu aidha zinaonyesha kuwa takribani asilimia 77 ya walimu nchini huacha kazi na kwenda kufanya kazi nyingine zenye maslahi zaidi, na hii inaonyesha kuwa uzalishaji wa walimu na namna ya kuwabakiza kazini bado ni tatizo nchini.

Ufumbuzi wa tatizo

Lazima Serikali iwe na mipango ya muda mfupi na muda mrefu ya kuandaa walimu na kuwajengea mazingira mazuri ya kazi. Moja ya mipango ya muda mfupi ni Serikali kuajiri walimu wa sayansi kutoka nchi za nje hususani zile zenye mfumo wa elimu kama wetu.

Vilevile Serikali itoe posho kwa walimu wanaofundisha katika mazingira magumu ili kuwapa hamasa. Ikumbukwe kuwa Novemba 2011 wakati wa vikao vya Bunge, aliyekuwa Waziri wa Elimu na Mafunzo ya Ufundi Dk Shukuru Kawambwa alisema kuwa Serikali ilipanga kutoa Sh 500,000 kwa kila mwalimu atakayepangwa kufundisha katika mazingira magumu.

Hatuna uhakika kama Serikali inatekeleza ahadi yake hii njema.

Aidha, Serikali pia ipunguze gharama za uingizaji wa vifaa vya elimu vinavyoingizwa nchini, hasa vifaa vya maabara na kupunguza kodi kwa vile vinavyotengenezwa nchini.

Mpango wa Serikali wa kutoa ufadhili kwa walimu wanafunzi wa masomo ya sayansi na kujenga maabara uendane na kuwekeza vya kutosha katika huduma za msingi shuleni na kumpa mwalimu stahiki zake pamoja na huduma nyingine za kijamii.

Katika ulimwengu wa sasa ulioendelea katika nyanja mbalimbali, hatuwezi kupiga hatua kielimu kama mwalimu atabaki katika maisha yaleyale ya zamani na bado tukategemea matokeo makubwa ya elimu.

Tuesday, September 5, 2017

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Uainishaji wa maneno katika Kiswahili

 

By Erasto Duwe

Uainishaji wa maneno ni dhana inayorejelea kupanga kategoria za kisarufi ambapo maneno ya lugha fulani huwekwa kutegemea na dhima zake kisarufi.

Kumekuwa na kutofautiana miongoni mwa wataalamu kuhusu uainishaji na idadi ya maneno.

Baadhi ya wataalamu wanataja aina saba za maneno ilhali wengine wanataja aina nane.

Lengo letu katika makala haya si kuonyesha tofauti hizo baina ya wataalamu, bali kuonyesha uainishaji huo unavyowakanganya baadhi ya wanafunzi katika kiwango cha sekondari na namna ya kutanzua tatizo linalowakabili.

Kwa kawaida katika lugha maneno tayari yamewekwa katika kategoria mbalimbali. Mathalani maneno kama Jumatatu, yule, mrefu na mengineyo; kupitia aina za maneno tulizo nazo ni rahisi kubaini kuwa yanaingia katika kategoria zipi.

Aidha, maneno hayo yanapotumiwa katika tungo kutegemeana na miktadha ya anuwai ya utumizi, huweza kubadili kategoria.

Neno ambalo linaweza kutumiwa katika tungo kama nomino, linaweza kubadilika na kuwa kivumishi au aina nyingine ya neno.

Hili ndilo tatizo linalowakabili baadhi ya wanafunzi. Wapo wanafunzi ambao wakishakariri kwamba neno fulani ni nomino, basi popote linapotumika hulichukulia hivyo.

Jambo la msingi la kuzingatiwa na wanafunzi na wachambuzi wengine wa lugha ni kwamba, kigezo kikubwa cha uainishaji wa maneno katika lugha ni namna maneno hayo yanavyofanya kazi katika tungo husika.

Kwa sababu hiyo, yapo baadhi ya maneno katika lugha ambayo huwapa shida wanafunzi kuyaainisha yanapotumiwa katika miktadha mbalimbali.

Katika kufanya hivyo, makala haya tutaangalia baadhi ya maneno ambayo huwatatiza wengi. Uanishaji huo utafanyika kupitia sentensi teule kama ifuatavyo:

i). Mtoto huyu ni mwema. Katika sentensi hii wanafunzi wengi wanapopewa tungo yenye muundo huo kuainisha, neno ‘ni’ huliainisha kama kiunganishi (U) lakini katika uhalisia neno hilo si kiunganishi bali ni kitenzi kishirikishi (t) ambacho huonyesha tabia au hali ya mtoto anayezungumziwa.

ii). Mtoto aliyetumwa sokoni hajarudi. Baadhi ya wanafunzi wakipewa tungo kama hiyo ili waainishe neno lililopigiwa mstari, watasema ni kitenzi kisaidizi. Neno hilo si kitenzi bali ni kivumishi (V) kwa kuwa hufafanua zaidi kuhusu nomino mtoto.

iii). Wewe u mwema. Neno hili ‘u’ ni kitenzi kishirikishi (t) kinachoonyesha tabia. Siyo kihisishi (H) kama baadhi ya wanafunzi wanavyoainisha.

iv). Neema angali mgonjwa. Neno lililopigiwa mstari ni kitenzi kishirikishi (t) siyo kiunganishi. Hata hivyo, neno hilo likitumiwa tofauti huweza kuingia katika kategoria nyingine.

Kwa mfano: Mwalimu angali anasimamia wanafunzi katika usafi. Neno ‘angali’ katika tungo hii si kitenzi kishirikishi kama ilivyo katika sentensi iliyotangulia bali ni kitenzi kisaidizi ambacho kimetumika sambamba na kitenzi kikuu (anasimamia) ili kukamilisha ujumbe.

v). Wanafunzi walikuwa darasani. Neno ‘walikuwa’ katika tungo hii limetumika kama kitenzi kishirikishi (t) lakini linaweza pia kutumika kama kitenzi kisaidizi likitumiwa kwa namna tofauti mathalani, wanafunzi walikuwa wanacheza mpira. Neno ‘walikuwa’ ni kitenzi kisaidizi ilhali ‘wanacheza’ ni kitenzi kikuu.

Mpenzi msomaji, tunatoa msisitizo kuwa maneno huainishwa kulingana na yanavyotumiwa katika tungo husika. Ni vyema kuyachunguza kwa makini maneno katika tungo na kubaini uhusiano wake ili kujua kategoria ya neno kuliko kufanya uainishaji kwa kukariri maneno katika kategoria zilizopo.

Tuesday, August 29, 2017

Mimba zinavyowatesa wanafunzi wa kike Bahi

Baadhi ya wanafunzi wa Shule ya Sekondari

Baadhi ya wanafunzi wa Shule ya Sekondari Chikopelo wilayani Bahi, Mkoa wa Dodoma wakipata mlo wa mchana katika chumba walichopanga mtaani. Wanafunzi hawa wanakabiliwa na vishawishi vingi vya kupata mimba kutoka kwa wanaume wakware. Picha zote na Tumaini Msowoya 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi; tmsowoya@mwananchi.co.tz

Katika Wilaya ya  Bahi, mkoani Dodoma kipo kijiji maarufu kinachoitwa Bahi Sokoni.

Ni sehemu iliyochangamka kiasi kutokana na shughuli za biashara za maduka ambazo zimeshamiri, huku wakazi wake wengine wakijishughulisha na kilimo.

Ni saa 12 na dakika kadhaa jioni, jua likielekea kuzama; naingia katika mitaa ya kijiji hiki. Katika mtaa mmoja,  nakutana na mashine ya kusaga nafaka. Nyuma ya mashine ipo nyumba kuukuu.

Naitazama nyumba hii, nagundua kwamba hapa ndipo mahali nilipoelekezwa. Ni makazi ya Mzee Ally Mohamed mwenye umri wa miaka 60.

Baada ya kubisha hodi, ilisikika sauti ikiitikia “karibu” huku mlango wa nyumba ukifunguliwa. Alijitokeza binti ambaye baadaye alijitambulisha kwa jina la Mariam Ally. Uso wake umekunjamana na anaonekana kama amezama kwenye lindi la mawazo.

Baada ya kunikaribisha na kuketi kwenye kiti kilichokuwapo katika uwanja ulio mbele ya nyumba, napata hisia kwamba huyu ni binti ambaye nilipata taarifa kwamba ameachishwa shule kutokana na kupata ujauzito. Baadaye nilithibitisha kwamba hisia hizi zilikuwa kweli.

Mariam (17) alikuwa mwanafunzi wa kidato cha tatu katika Shule ya Sekondari ya Bahi. Wakati nafika kijijini kwake Agosti 15, 2017, ilikuwa imepita siku moja tu tangu aache masomo kwa sababu ya ujauzito. Hili ndilo lilimfanya aonekane mwenye huzuni.

Huenda alikuwa akitafakari namna ya kuyakabili majukumu mapya na mazito ya kulea mimba na baadaye ulezi wa  mtoto. Hii ni  tofauti kabisa na malengo yake ya  kusoma.

Mkuu wa Shule ya Sekondari ya Bahi, Stellah Selemani anakiri kupata taarifa za Mariam kuwa mjamzito na anaeleza kwamba wapo kwenye hatua za awali za kumfuta kabisa masomo, ili aendelee kulea mimba yake.

“Ni vigumu kwangu kama mzazi kumfukuza mtoto shule, lakini kiutendaji sina jinsi, ni lazima arudishwe nyumbani kwa sababu hawezi kusoma na wenzake akiwa mjamzito au amejifungua,” anasema.

Anasema walipopata taarifa za ujauzito wa mwanafunzi huyo, walienda kumpima na alipogundulika walitoa taarifa kwa uongozi wa juu ikiwamo ofisi ya kata na polisi.

Mtendaji wa Kata ya Bahi, Juma Idd naye anakiri kupokea taarifa hiyo na kwamba wanachofanya  sasa ni msako wa mwanaume aliyempa mimba msichana huyo ili sheria ichukue mkondo wake.

Kanuni Namba 4 ya Kanuni za Elimu Toleo la 2002, inaelekeza kufukuzwa shule kwa mwanafunzi yeyote wa kike na au wa kiume ambaye anajihusisha na vitendo vya ngono.

Mimba imekuwa ikitumika kama uthibitisho kwamba mwanafunzi husika amejihusisha na vitendo hivyo.

Simulizi ya Mariam

Mariam anaanza kusimulia kuhusu mkasa wake huku akitokwa na machozi.

“Shemeji yangu ndiye aliyenipa hii mimba, nilimkatalia lakini alinilazimisha na mimi sikujua kama nitapata mimba. Natamani kuendelea na masomo yangu.”

Anasema ilikuwa likizo ya Desemba 2016, wakati alipokutana na shemeji yake ambaye alimlazimisha kufanya mapenzi. “Shemeji yangu hajui kama nina mimba, sijamwambia kwa kuwa sina mawasiliano naye. Yeye anaishi Dar es Salaam na mimi nilienda kule likizo,” anasema.

Anasema wakati anasoma aliweza kupambana na kushinda vishawishi alivyokuwa akikutana navyo, kwani alikuwa akitembea zaidi ya kilometa tano kwenda na kurudi shuleni kila siku.

Anavitaja vishawishi hivyo kuwa ni pamoja na lifti za waendesha pikipiki, lakini anaumia kwamba ameangukia katika mikono ya mtu aliyepaswa kumlinda ambaye ni shemeji yake, mume wa dada yake.

Kisa cha Mariamu kinaakisi hali halisi ya elimu kwa watoto wa kike ilivyo wilayani Bahi. Kwa mfano, katika  shule ya Sekondari ya Chikopelo wilayani humo, kati ya wanafunzi  67 walioanza kidato cha kwanza 2014, wamebaki wanafunzi 26 wanaotarajiwa kumaliza kidato cha nne mwaka huu.

Mwalimu wa Taaluma wa shule hiyo, Ahadi Mgando anasema walianza wasichana 31 lakini waliobaki ni 12 tu huku wengi wakiacha masomo kwa sababu mbalimbali ikiwamo kupata ujauzito.

Mkurugenzi wa Shirika la Marafiki wa Elimu Dodoma, David Makundi anasema katika Shule ya Sekondari ya Kata ya Babayu, wasichana sita kati ya wanane waliokuwa kidato cha nne walipata mimba na kuacha shule mwaka 2015.

Kilio cha mzazi 

Baba yake Mariam, Ally Mohamed (60) anasema hajui afanye nini kwani suala la mwanawe kuwa mjamzito limemchanganya kiasi cha kuhisi kupata ugonjwa wa moyo.

“Nilijua binti yangu atamaliza masomo bila bugudha yoyote, kwa kweli naumia sana, nimechanganyikiwa mno,” anasema  na kuongeza: ‘‘Umekuja wakati tayari binti yangu ameshaharibikiwa? Kwa nini huwa hamuwasaidii kabla hawajafikia hatua hii? Inaniuma sana.”

Mzee Ally ambaye ndiye mlezi pekee wa Mariam, kama ilivyo kwa binti yake huyo, anatamani mwanawe apate nafasi ya kuendelea na masomo baada ya kujifungua.

Hata hivyo, suala hilo haliwezekani kwani mbali na kikwazo cha Sheria ya Elimu ya 1978 na Waraka wa Kanuni za Elimu wa 2002, Rais John Magufulu ameweka msimamo kwamba hilo haliwezekani asilani katika uongozi wake.

 Tatizo la wanafunzi wasichana wanaoacha shule kwa sababu ya mimba pia ni kubwa katika mtazamo wa kitaifa.Waziri Mkuu, Kassim Majaliwa akiahirisha kikao cha Bunge mjini Dodoma Julai 5, 2017 alisema takwimu zinaonyesha kuwa 2015, wanafunzi 3,637 waliacha masomo kutokana na tatizo hilo.

Vichocheo vya mimba

Uchunguzi wa Mwananchi katika Wilaya ya Bahi, umebaini vichocheo vya wanafunzi kupata mimba ni pamoja na mmomonyoko wa maadili, baadhi ya wazazi kutotimiza wajibu wao, umasikini, mazingira duni ya kujifunzia pamoja na mila na desturi zinazomgandamiza mtoto wa kike.

Makundi anasema wasichana wengi wanajilea wenyewe katika vyumba wanavyopanga kutokana na makazi yao kuwa mbali na shule wanazosoma.

“Pia, kuna suala la mila na desturi za kutojali watoto wa kike, kwamba wao ni wa kuolewa tu, hivyo kuna wakati wazazi wanaona mimba za watoto hawa ni kitu cha kawaida,” anasema.

Mwenyekiti wa kitongoji cha Matolee   Festo Matonya anasema: “Wasichana wengi wanaishi peke yao na wale wanaoishi kwa wazazi wanatembea umbali mrefu. Unadhani nini kitakachotokea hapo? Ni vishawishi na mimba tu”.

 Anaongeza: “Mfano shule yetu ya Bahi, tatizo kubwa ni gharama za kukaa bwenini, inabidi watembee umbali mrefu na njiani wanakutana vishawishi ikiwamo bodaboda wanaowarubuni kwa chipsi.”

Kaimu Mwenyekiti wa Kijiji cha Magaga, Laurent John anasema ili kupunguza tatizo hilo, lazima watoto wapewe malezi ya kimaadili na ujenzi wa mazingira mazuri ya kusomea kwa wanafunzi.

Hatua za kudhibiti

Mkuu wa Wilaya ya Bahi, Elizabeth Kitundu anasema Serikali haitamfumbia macho mwanaume yeyote atakayebainika kumpa mimba mwanafunzi na kwamba, amewaelekeza wenyeviti wa vijiji kuwachukulia hatua, pia wazazi watakaobainika kuwaficha wanaume waliowapa mimba watoto wao.

 “Mimba ni changamoto kwa watoto wetu, nimeshapita huko kote kuwasihi wanafunzi waachane na tamaa, hayo yote watakayakuta huko mbele, wasome kwanza,” anasema.

Katika Sheria ya Marekebisho ya Sheria mbalimbali namba mbili ya 2016, Bunge liliridhia adhabu ya kifungo cha miaka 30 kwa mwanaume atakayethibitika kujamiiana na mtoto wa kike mwenye umri wa chini ya miaka 18 akiwamo mwanafunzi.

Ofisa Elimu Sekondari wa Bahi, Hassan Mohamed anasema wamewaagiza watendaji wa kata na vijiji kuwakamata wahusika wa mimba za wanafunzi ili sheria ichukue mkondo wake.

 “Sisi tunachofanya ni kusimamia sheria, hata hivyo mimba kwenye wilaya yetu imepungua kwa kiasi kikubwa, mwaka huu tumepata kesi chache tu,” anasema.

Katika shule aliyosoma Mariam, Mwalimu Stellah anasema ili kukabiliana na tatizo hilo, wamekuwa wakizungumza na watoto wa kike na kuwaambia ukweli kuhusu maisha na umuhimu wa kujitunza.

Tuesday, August 29, 2017

MBALAMWEZI YA KISWAHILI: Matumizi ya mofimu katika Kiswahili

 

By Erasto Duwe

Matumizi ya sarufi ni miongoni mwa mada zinazowatatiza wanafunzi katika shule za sekondari.

Makala haya yatashughulikia baadhi ya vipengele vinavyojitokeza katika mada hii. Hata hivyo, uchambuzi huu ni mahususi kwa ajili ya kukidhi mahitaji ya wanafunzi wa sekondari.

Mofimu ni kipashio kidogo cha kimofolojia chenye maana kisarufi au kileksika. Mofimu zenye maana kileksika ni zile ambazo haziambatishwi kipashio kingine chochote.

Mfano wa mofimu hizo ni babu, hodari na Mungu. Hizi ni mofimu zisizo na maana kamili kwa namna zilivyo wala hazihitaji kuongezewa mofimu nyingine ili kuleta maana.

Mofimu zenye maana kisarufi ni zile zinazoambatishwa mofimu nyingine ili kuunda maneno kamili. Mfano wa mofimu hizo ni tu-na-som-a, na a-li-li-a.

Mofimu zina dhima mbalimbali katika lugha. Aidha, mofimu moja inaweza kuwa na dhima zaidi ya moja kulingana na inavyotumika.

Katika mjadala huu tutaangalia mofimu zenye maana kisarufi.  Kwa kuanza leo hii tuangalie matumizi ya mofimu ‘ki’, ‘ku’ na ‘ni’.

Yafuatayo ni baadhi ya matumizi ya mofimu ‘ki’:

i). Hutumika kudogesha. Mfano: kitoto, kimeza; ‘ki’ iliyopigiwa mstari imetumika kuonyesha dhana ya udogo. Maneno ‘mtoto’ na ‘meza’ ndiyo yaliyojengewa dhana ya udogo.

ii). Kuunda mzizi wa kitenzi. Mfano: kimbia, kinga; ‘ki’ hapo ni sehemu ya mizizi ya vitenzi ambavyo ni -kimbi- na -king-.

iii). Huonyesha idadi. Mfano: kijiji, kitabu; ‘ki’ imetumika kuonyesha idadi ambayo ni umoja. Maneno mawili yaliyotolewa mifano yapo katika umoja.

iv). Huonyesha upatanishi wa kisarufi. Kuwiana kwa viambishi vya maneno katika tungo ndiko kunakorejelewa kama upatanishi wa kisarufi. Mfano: kiatu kimechakaa.

v). Kuonyesha mtendwa katika tungo. Mfano: anachokipenda; katika tungo hii ‘ki’ inaonyesha kitendwa; yaani kitu kinachopendwa huweza kuwa kiatu, chakula n.k.

vi). Kuonyesha nafsi ya tatu umoja. Mfano: kikikipenda; ‘ki’ iliyopigiwa mstari inaoneha nafsi ya tatu ya mtenda/kitenda.

Baada ya kuangalia ‘ki’,  sasa tuangalie matumizi ya mofimu ‘ku’:

i). Huonyesha wakati uliopita. Mfano: Mgonjwa hakula. ‘ku’ imetumika kama njeo ya wakati uliopita.

ii).Hutumika kuunda kitenzi nomino/kitenzi jina. Mfano:  kucheza, kusoma; ‘ku’ iliyopigiwa mstari inaunda vitenzi jina hivyo.

iii). Hujenga shina la neno lenye mzizi wa silabi moja. Mfano: kufa, kula, kuja

iv). Huunda ngeli ya KU. Mfano: Kucheka kunaongeza afya.

v). Kuonyesha mtendwa wa nafsi ya pili umoja. Mfano: anakusalimia. Anayesalimiwa ni mtendwa wa nafsi ya pili ‘wewe’.

vi). Husaidia shina la kitenzi la silabi moja kubeba mofimu ya wakati. Mfano: Hakufa

vii). Hutumika kuunda mzizi wa kitenzi. Mfano: kuna, kumba, kumbuka; mizizi ya vitenzi hivyo ni -kun-, -kumb- na -kumbuk-.

Aidha, mofimu ‘ni’ ina dhima zifuatazo:

i). Huonyesha mahali ambapo tukio hutendeka. Mfano: Wanafunzi wamo ofisini.

ii). Hutumika kuonyesha urejeshi wa mtendwa. Mfano: Ananisaidia. Anayetendwa ni nafsi ya kwanza umoja mimi ambaye huwakilishwa na ‘ni’.

iii). Kuonyesha nafsi ya kwanza umoja Mfano: Nina kalamu iv). Hutumika kuonyesha idadi (umoja). Mfano: Ninacheza

Tuesday, August 29, 2017

Mbinu za kukabiliana na utoro shuleni Bungo

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi Bungo iliyopo

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi Bungo iliyopo Manispaa ya Morogoro, Roman Luoga, akiwasaidia wanafunzi wake kujifunza. Shule hiyo imeamua kuwapa uongozi wanafunzi watoro kama mbinu ya kupambana na utoro shuleni. Picha zote na Juma Mtanda 

By Juma Mtanda, Mwananchi; jmtanda@mwananchi.co.tz.

Utoro unatajwa kuwa moja ya changamoto kadhaa zinazozikabili shule za umma nchini.

Takwimu za elimu msingi mwaka 2016 (BEST, 2016), zinaonyesha kulikuwapo watoto 139,866 watoro katika shule za msingi na sekondari katika shule mbalimbali nchini.  Kiwango hicho ni zaidi ya asilimia 94 ya sababu zinazochangia watoto kuacha shule.

Shule ya Msingi Bungo na utoro

Shule ya Msingi ya Bungo iliyopo  Manispaa ya Morogoro, imebuni njia za kuzuia utoro kwa wanafunzi wake.

Hii ni miongoni mwa shule za msingi za Manispaa ya Morogoro zinazofanya vizuri kwa wanafunzi wa darasa la saba.

Tangu mwaka 2003 shule hiyo ya Serikali, imekuwa na wastani wa kufaulisha wanafunzi  kati ya asilimia 92 na 100.

Mwalimu Mkuu wa shule hiyo, Roman Luoga anasema kuwa shule yake ipo katika mipango ya kutokomeza utoro, ili ishike nafasi ya kwanza kwa ngazi ya manispaa, mkoa na taifa.

“Zipo mbinu ambazo tunaendelea kuzitumia ili mwanafunzi apende shule na tumeweka malengo ya kutokomeza utoro, ili tufanye vizuri kwa kushika namba moja katika mitihani ya Taifa ya kuhitimu elimu ya msingi,” anasema.

Luoga anafichua mbinu hizo zinazomshawishi na kumvutia wanafunzi kupenda kuhudhuria masomo shuleni, kuwa  ni pamoja na kuwapa uongozi wanafunzi wenye tabia ya utoro.

“Shule ya Msingi Bungo tuna vivutio vingi vinavyochangia mwanafunzi  apende kusoma. Hivi ni  kama uwepo wa chakula cha mchana, vipindi vya michezo ya kompyuta, mpira wa miguu, pete, ngoma lakini  bendi ya shule imekuwa kivutio kikubwa kwa wanafunzi,’’ anaeleza.

Anasema baada ya kubaini wanafunzi watoro kutokana na sababu mbalimbali, wanafunzi hao  hupewa uongozi unaowazuia kutoroka shuleni.

Mbinu nyingine anasema ni kuwasaidia wanafunzi wanaofanya utoro kwa sababu ya hali ngumu ya maisha.

 “Wapo wanafunzi wanaofanya utoro kwa sababu za msingi lakini baada ya kufuatilia tumegundua  baadhi ya watoto ni yatima na wanaishi katika mazingira magumu hivyo tuna  jukumu la muda mrefu la kumsaidia mwanafunzi husika,’’ anasema na kuongeza:

“Ipo timu maalumu ya walimu na wanafunzi yenye kazi ya kuwatembelea wanafunzi wote watoro nyumbani na imekuwa ikisaidia kujua matatizo yanayosababisha kuwa watoro ambapo tunasaidiana na walezi kutatua matatizo hayo.’’

Kwa wanafunzi  wanaoishi katika mazingira magumu, shule imekuwa na utamaduni wa kuwatambua idadi yao kila mwaka na kuwanunulia vifaa vya shule lakini pia kuwapatia chakula maalumu shuleni.

Ziara za kimasomo nje ya nchi

Shule ya Msingi Bungo imekuwa ikifanya vizuri kwa kuchangiwa na ujuzi unaotokana na kufanya ziara za kimasomo ndani na nje ya nchi kwa lengo kujifunza na kubadilishana  uzoefu wa ufundishaji na ujifunzaji.

Mwalimu wa taaluma,  Rose John anasema shule yao ina utamaduni wa kufanya ziara ya kujifunza katika  shule za msingi zinazofanya vizuri katika mitihani ya Taifa ndani na nje ya nchi.

“Ziara za kimasomo ndani na nje ya nchi, zimetusaidia walimu kupata mbinu mbalimbali za ufundishaji kutoka  shule tulizotembea nasi kuongeza ubunifu wetu kwa wanafunzi,’’ anasema.

Tuesday, August 29, 2017

ELIMU NA MALEZI: Tumia mbinu hizi kuelewa unachokisoma-1



Christian Bwaya

Christian Bwaya 

By Christian Bwaya; 0754 870 815

Kusoma kitu usichokielewa ni hasara. Mbali na kuongeza uwezekano wa ‘kupigwa chenga’ wakati wa mtihani, kutoelewa kunaharibu dhima ya elimu.

Kwa mfano, mtu asiyeelewa kile alichojifunza, hawezi kutumia maarifa aliyonayo kuleta tija kwa jamii.

Elimu kwa mtu huyu inabaki kuwa na maana ya ‘kumeza’, ‘kutapika alichomeza’ na kufaulu mtihani.

Baada ya hapo, mtu huyu anasahau kila alichojifunza na maisha yanaendelea. Elimu ya namna hii kwa hakika haiwezi kuwa na tija.

Pengine unaweza kuuliza, kuelewa maana yake nini? Kwa lugha nyepesi, kuelewa ni uwezo wa kujifunza maarifa mapya, kwa namna inayokuwezesha kuyamiliki maarifa hayo.

Unapomiliki maarifa, maana yake unayafanya kuwa sehemu ya maisha yako na hivyo kujiweka kwenye nafasi nzuri zaidi ya kuyatumia maarifa hayo, katika kutafuta ufumbuzi wa changamoto zinazoikabili jamii yako.

Katika makala yaliyopita nilieleza baadhi ya makosa yanayochangia kuwafanya wanafunzi washindwe kuelewa kile wanachojifunza.

Nami kwa wakati fulani, niliwahi kukariri. Nilitumia muda mrefu ‘kumeza’ mambo nisiyoyaelewa.

Hata hivyo, baadaye nilibadilika na kujifunza namna bora ya kusoma. Ninaamini nilichojifunza kila mwanafunzi anaweza pia kujifunza na akabadilika.

Katika makala haya, ningependa kukushirikisha baadhi ya mbinu zinazoweza kukusaidia kubadilika na hatimaye uelewe kile unachokisoma.

Nini kinakupa motisha?

Motisha ni msukumo ulioko ndani yako unaokusukuma kufanya kitu. Njaa, kwa mfano, inaweza kuwa motisha ya kumsukuma mtu kutafuta chakula. Bila njaa, huwezi kula.

Ndivyo ilivyo kwa mwanafunzi. Usipokuwa na ‘njaa’ ya kujifunza, hutaona sababu yoyote ya kukufanya uelewe kile unachofundishwa. Ili uweze kufanyia kazi mapendekezo yanayofuata, lazima kwanza uwe na msukumo wa kutosha ndani yako.

Niliwahi kusoma na bwana mmoja ambaye siku hizi ni daktari bingwa. Tangu tunaingia shuleni siku ya kwanza, bwana huyu alionekana kuwa na shauku kubwa ya kujifunza.

Wakati sisi wengine tukiendelea kuzoea mazingira ya shule huyu bwana tayari alikuwa anasoma.

Hakusubiri mwalimu aingie darasani kumwambia nini cha kusoma. Tayari alikuwa na muhtasari  wa kila somo na ratiba ya nini cha kusoma.

Hii ndiyo inaitwa ‘njaa’ ya kujifunza. Usipokuwa nayo, hakuna mtu anaweza kukufundisha mbinu za kusoma kwa bidii.

Je, unayo sababu yoyote ya kukufanya usome kwa juhudi? Fikiria namna gani ufaulu mzuri wa masomo yako unavyoweza kubadili maisha yako siku zijazo.

Fikiria utoshelevu utakaojisikia utakapoweza kutumia elimu yako kugusa maisha ya watu katika jamii.

Fikiria jitihada alizofanya mzazi wako kukupeleka shule kama aina ya urithi anaoamini ndio mwafaka zaidi kwako.

Fikiria ndoto zinazokusukuma kuwa shuleni. Je, una ndoto za kufanya nini baada ya maisha ya shule?

Ndoto hizo kwa kiasi kikubwa, zinategemea yale unayoyafanya leo kama mwanafunzi. Ukishindwa kufaulu mtihani au kutumia kile unachokijua, itakuwa vigumu kuziishi ndoto zako hizo.

Uhusiano huo wa masomo na ndoto zako viamshe ‘njaa’ ya kujifunza. Bila ‘njaa’ hiyo ya kufikia malengo yako, itakuwa vigumu kufurahia masomo yako.

 Jambo la kuzingatia ni kwamba, uelewa wako kwa kiasi kikubwa, unategemea hisia zako. Kitu usichokipenda akili hukizuia kisipate nafasi ya kusumbua yale unayoyapenda.

Anza kupenda masomo yako utaona namna ‘njaa’ ya kujifunza na kuelewa itakavyokuwa kubwa.

 Husianisha na unachokijua

Kwamba umeweza kusoma makala haya mpaka hapa, maana yake una motisha ya kutosha kutaka kujua mbinu za kuelewa.

Hata hivyo, haimaanishi kwamba lazima utazielewa. Motisha na uelewa ni mambo mawili tofauti ingawa yanahusiana.

Tukirejea tuliyoyajadili kwenye makala iliyopita, kikwazo kimoja wapo cha wanafunzi wengi kutoelewa masomo ni kukariri.

Kukariri maana yake ni kuilazimisha akili kukumbuka kitu kisichohusiana na maarifa yaliyoko kwenye ufahamu wako tayari.

Ili kulazimisha akili ishike, wanafunzi wengi husoma vitu vingi vidogo vidogo ambavyo kwa hakika mara nyingi huwa havina uhusiano wowote.

Mtu anayekariri masomo, ni sawa na mtumiaji wa simu anayejaribu kuweka kichwani tarakimu 15 za vocha yenye muda wa maongezi.

Kwa vyovyote vile itakuwa kazi ngumu kukumbuka tarakimu hizo, kwa sababu hazina uhusiano wowote baina yao.

Kwa hiyo kama unataka kuelewa, hatua ya kwanza ni kuhakikisha kile unachokisoma kwa namna moja au nyingine, kinafanana na kitu ambacho tayari unacho kwenye ufahamu wako.

Namna nzuri ya kuhakikisha hilo linawezekana ni kuhusianisha mambo unayoyasoma na maisha yako ya kawaida.

Hakuna maarifa yasiyolenga kufananua mambo ya kawaida tunayoyaona kila siku.

Kazi yako, kama mtu anayejifunza, ni kuhakikisha unasoma mambo kwa kutumia miwani ya maisha yako ya kila siku.

Fikiria namna gani mambo hayo unayoyasoma yanafanana na mambo unayoyasikia, unayoyaona na pengine unayoamini. Fikiria namna kile unachokisoma kinavyooana na uzoefu wako wa kila siku.

Tengeneza wazo kuu kwanza

Unapoanza kusoma, unahitaji kwenda hatua kwa hatua. Kwanza kabisa, soma kupata wazo kuu utakaloliingiza kichwani.

Wazo hili kuu ndilo litakalotumiwa na akili yako kama rejea kadri unavyoendelea kusoma.

Hatua inayofuata ni kujua undani wa wazo ulilolitengeneza tayari. Kazi hii ya kuelewa undani wa wazo kuu haitakuwa ngumu kwa sababu tayari akili yako itakuwa imeshachora kitu itakachokirejea.

Kwa mfano, unaposoma kazi za ‘nucleus’ kwenye seli, lazima uwe unajua seli yenyewe inafanya nini na inahusianaje na maisha yako ya kila siku.

Usipofanya hivyo, kazi yako haitakuwa tofauti  na mtu anayejaribu kukumbuka tarakimu 15 za vocha ya muda wa maongezi.

Kadri unavyosoma, unayo maswali mawili makubwa ya kujiuliza. Kwanza, namna gani hiki ninachokisoma kinafanana na kile ninachokijua tayari. Kama unachokisoma hakifanani na kile unachokifahamu tayari, maana yake unakariri.

Swali la pili, ni namna gani hiki unachokisoma kinatofautiana na kile unachokijua tayari. Kama huoni tofauti maana yake, hujifunzi na utasahau kabla hujamaliza.

Blogu: http://bwaya.blogspot.com 

Tuesday, August 29, 2017

JICHO LA MWALIMU: Tunavyoweza kuwajengea watoto umahiri wa lugha-2



Joseph Chikaka

Joseph Chikaka 

By Joseph Chikaka; 0658 423 258

Katika makala ya wiki iliyopita niliishia kwa kuonyesha kuwa mtoto anaweza kujua lugha ya kigeni ikiwa wazazi wake wataamua kuitumia katika mazungumzo nyumbani. Endelea.

Watoto wataweza kumudu lugha ya kigeni kama lugha mama kwa sababu wanaitumia katika mazungumzo. Ikumbukwe uwezo wa kutambua lugha ni kwa kuizungumza zaidi kuliko kuiandika.

Katika mbinu hii, mzazi au mwalimu hutumia lugha lengwa tu na kuichukulia ndiyo lugha mama. Mbinu hii ya lugha hujikita katika kufanya mazungumzo kuliko kuandika.

Njia hii imekuwa ikifanya vizuri kwa watoto wadogo wa madarasa ya awali mpaka darasa la pili, ambao hufundishwa katika shule zinazotumia mtalaa wa Kiingereza.

Watoto hao huwa mahiri katika kuzungumza kiingereza kuliko kukiandika. Hii ni kutokana na kwamba kwa kipindi hicho, kuandika hakutiliwi umuhimu kuliko kuongea.

Athari za lugha mama

Ni jambo la kawaida kwa watu wengi waliojifunza lugha ya pili ukubwani kusumbuliwa na lafudhi au matamshi ya lugha mama wanapoongea lugha ya pili au ile ngeni.

Kwa mfano, watu kutoka jamii ya Wasukuma au Wachaga, wanaweza kujikuta wakitumia lugha ya kigeni kwa kutumia matamshi ya lugha zao za kikabila.

Pia, changamoto nyingine ni uwezo wa kusikia na kutofautisha matamshi ya baadhi ya maneno ya lugha ngeni na kuyatamka kwa ufasaha, hupungua mtu alipojifunza lugha ya kwanza.

Watu wanaojifunza lugha ya kwanza, ya pili na ya tatu wanapokuwa na umri mdogo huwa na uwezo mkubwa wa kuweza kutamka kwa ufasaha maneno ya lugha hizo zote. Hivyo, kujifunza lugha mbalimbali wakati wa utotoni, kuna faida kubwa ya kujenga umahiri wa lugha kuliko ukubwani.

Ni vizuri wasimamizi wa elimu wakaona umuhimu wa kufundisha lugha mbalimbali katika ngazi ya elimu ya msingi. Kama ambavyo imekuwa ikifanyika katika baadhi ya sekondari na ngazi za juu.

Wataalamu wa lugha kama Lamendella na Paradis, wanaeleza kuwa watoto wadogo wana uwezo mkubwa wa kujifunza lugha mpya kuliko watu wazima.

Lugha ya pili ya mtoto

Kama ambavyo imeelezwa hapo awali, watoto wengi huweza kujifunza lugha zaidi ya moja. Wengine huweza kujifunza zaidi ya lugha mbili.

Kwa mfano katika nchi ya Tanzania ambako kwa maeneo mengi lugha ya Kiswahili imetumika kama lugha ya kwanza. Pia, kuna baadhi ya sehemu lugha ya Kiswahili ni lugha ya pili baada ya lugha mama ya kikabila. 

Tafiti huonyesha kwamba watoto ambao wamejengewa misingi mizuri ya lugha; katika lugha yeyote ile huweza kujengeka vema kiakili na kuwa na uhusiano imara na wazazi au walezi wake.

Huwa na uwezo wa kufanya mawasiliano kwa kiwango kikubwa na huwa na maandalizi kwa ajili ya shule. Huweza kujifunza vizuri lugha ya pili au ngeni kama wataipata kutoka katika kaya au jamii wanayotoka kuliko darasani.

Utafiti uliofanywa na Chuo Kikuu cha Harvard kilichopo Marekani, umeonyesha kwamba ubunifu, uwezo wa kufikiri na kutafakuri na uwezo wa kuelewa mambo mbalimbali huongezeka endapo watoto watapatiwa fursa ya kujifunza lugha ya pili au ngeni wakiwa katika umri mdogo.

Sera ya elimu na mafunzo ya mwaka 2014 ambayo waandaaji wa mitalaa kwa shule za msingi wameizingatia, inahimiza kuwa ufundishwaji wa lugha moja uanze kabla ya kuongeza lugha ya pili. Mtaalaa huo ulioboreshwa umeeleza kuwa kwa shule za msingi zinazotumia lugha ya Kiswahili ziaanze kufundisha somo la lugha ya Kiingereza kuanzia darasa la tatu.

Vivyo hivyo kwa shule zinazotumia mtalaa wa Kiingereza, zitapaswa kuanza kufundisha Kiswahili kuanzia darasa la tatu. Hii ni ili kutoa fursa kwa wanafunzi wakiwa darasa la kwanza na la pili kujifunza vizuri lugha kwa umahiri.  

Watoto hujifunza lugha kwa kusikiliza

Mbinu ya usikilizaji huwasaidia watoto na mtu yeyote kujifunza lugha. Wazazi wanapowasaidia watoto katika njia hii ni vema wasifanye haraka.

Watoto hupaswa kufahamu kwanza maneno au misamiati mipya na kuyarudia kuyatamka mara nyingi katika vitendo tofauti tofauti. Kwa mfano, vitendo vya kuimba, kwa kuruka na kusema, kwa kusema na kupiga makofi na  kwa kusimulia

Wazazi au walezi wanaweza kutumia redio, CD au hata simu zao kwa kupakua katika intaneti na kuwasikilizisha watoto wao na kuwataka warudie maneno. Msisitizo uwe katika utamkaji wa maneno hayo.

Mbinu hii humjengea umahiri wa kuzungumza ana kwa ana. Baada ya kumudu kusikiliza hufuata kukariri mazungumzo; ndipo hufuata kusoma na kuandika. Pia, ucheshi huwafanya watoto wajifunze.

Motisha ya namna yoyote ni vizuri ikatolewa kwa mtoto anapoweza kutamka vizuri maneno tarajiwa. Motisha inaweza kuwa kupongezwa kwa kupigiwa makofi au kusifiwa kuwa amefanya vizuri; na wala siyo lazima iwe zawadi ya pipi.

Kujifunza kwa mwitikio wa vitendo

Mbinu ya mwitikio-kamili wa kivitendo hulenga zaidi utumiaji wa stadi moja ili hatimaye kuweza kuimarisha stadi nyingine. Mtoto humsikiliza na kumtazama mzazi au mwalimu akitamka amri na kuzitekeleza moja kwa moja.

Baada ya hapo mzazi au mwalimu hupaswa kurudia kila amri na kumtaka mtoto atekeleze baadaye.

Lugha ya ishara ni muhimu pia kwa sababu watoto wataangalia kwa umakini na kutambua lugha. Inasisitizwa kuwa katika kujifunza lugha ya pili, kutumike vitenzi vilivyo katika kauli ya amri kama ilivyo kwa watoto wadogo wanapojifunza lugha kwa kusema kama vile  mama taka mma! mama taka uji!

Kujifunza lugha kijumuiya

Mbinu hii ya ujifunzaji lugha kijumuiya hujulikana pia kama mbinu ya ujifunzaji kwa ushauri.

Katika mbinu hii mtoto huzingatiwa katika mbinu mbili, kwa upande mmoja hisia zake kama binadamu, hupewa nafasi ya kujieleza na kupewa ujuzi wa lugha kwa kiwango kinachotakiwa.

Tuesday, August 22, 2017

ELIMU NA MALEZI : Kinachofanya wanafunzi wasielewe masomo



Picha ya mtandao

Picha ya mtandao 

By Christian Bwaya

Ujifunzaji ni mchakato wa kupata uzoefu mpya katika maeneo makubwa matatu, ikiwamo kubadili namna mtu anavyofikiri. Maarifa mapya huja na uzoefu mpya unaobadilisha uelewa wa mambo.

Kwa kulielewa hilo, mwalimu mzuri hufanya kazi ya kumwezesha wanafunzi wake kupata uelewa mpya wa mambo. Mwanafunzi anayejitambua, naye pia kwa upande wake husoma akilenga kuelewa.

Mara nyingi mwanafunzi anayeelewa, anakuwa kwenye nafasi nzuri zaidi ya kufaulu kuliko mwanafunzi anayetegemea kukariri nadharia.

Hata hivyo, uelewa pekee si kipimo kizuri cha ujifunzaji. Lazima mabadiliko yanayotokea kwenye ufahamu wa mtu yajidhihirishe katika namna mpya ya kuyatazama mambo.

Kwa mfano, mtu anapoelewa hatari ya kunywa maji yasiyo safi na salama, tunatarajia mtazamo wake dhidi ya unywaji wa maji hayo utabadilika.

Kubadili mtazamo pia haitoshi. Lazima mtazamo huo ulete mabadiliko katika maisha ya mtu. Huwezi kuwa na mtazamo hasi na maji yasiyo safi na salama na bado ukaendelea kunywa maji yasiyo safi na salama. Tunategemea uanze kuchemsha maji, kunywa maji unayojua ni safi na salama kama kipimo cha juu cha ujifunzaji.

Kwa hiyo ili tuwe na hakika mtu amejifunza jambo, lazima tujiridhishe kwanza kama alielewa. Bila kuelewa, hatua mbili zinazofuata hazitawezekana.

Kujifunza namna ya kujifunza

Tangu tunapozaliwa, mchakato wa kujifunza unaanza. Tunajifunza wapi maziwa ya mama yanapatikana; nani anatupa mahitaji yetu na namna gani tunaweza kupata kile tunachokihitaji. Ujifunzaji huu unaratibiwa na ubongo na hautegemei jitihada zozote.

Lakini kadri tunavyokua, mahitaji yetu yanakuwa makubwa zaidi. Tunaanza kulazimika kujifunza mbinu za kujifunza ili kupata mahitaji yetu.

Kwa mfano, unapomtuma mtoto wa miaka mitano dukani, upo uwezekano akarudi na kitu kingine tofauti na kile ulichomtuma. Umbali kutoka nyumbani kwenda dukani unatosha kumfanya asahau maelekezo uliyompa.

Mtoto huyu anaweza kujifunza namna ya kukumbuka kwa kuimba wimbo unaotaja bidhaa alizotumwa. Kama alitumwa kiberiti, unga na sukari, mtoto huyu anaweza kwenda dukani akiimba ‘kiberiti, unga na sukari’ mpaka atakapokabidhiwa bidhaa hizo na kuondoka dukani. Akiweza, mtoto huyu anakuwa amejifunza mbinu za kujifunza kukumbuka.

Ndivyo ilivyo hata katika masomo. Kuna mambo mengi ambayo ili mwanafunzi ayaelewe analazimika kujifunza namna ya kujifunza. Katika makala haya, tunaanza kwa kutazama sababu kubwa za wanafunzi kushindwa kuelewa yale wanayojifunza.

Kutofurahia unachokisoma

Huwezi kuelewa kitu kama huoni thamani yake. Kila kinachoingia kwenye ufahamu wa mtu, kinapimwa katika mizania ya umuhimu wake. Kinachoonekana kuwa na manufaa kinafanyiwa kazi wakati kile kisicho na umuhimu kinachukuliwa kama usumbufu.

Unapojihisi huelewi masomo, anza kwanza kwa kujiuliza kama kweli unapenda hicho unachokisoma.

Unaweza kuwa huzielewi hesabu kwa sababu tu ufahamu wako unazichukulia hesabu kama usumbufu usio na sababu. Usichokipenda, kwa hakika ni vigumu akili yako kupoteza muda kukielewa.

Pia, yapo mazingira yanaweza kukufanya usifurahie kitu kwa sababu tu una hofu. Kwa kawaida hofu huchosha akili. Mwanafunzi mwenye hofu hawezi kufikiri vizuri kwa sababu akili yake hutumia nguvu nyingi kupambana na kile anachokiogopa.

Kwa mfano, hofu kwamba unaelekea kufeli, hofu ya aina ya adhabu utakayopata ikiwa utafeli, hofu ya kuwakatisha tamaa wanaotarajia ufaulu, ni baadhi ya mambo yanayoweza kuifunga akili isielewe kitu. Kujaza ufahamu wako hofu kunanyonya nguvu ya kuelewa kile anachotamani kukielewa.

Kusoma mambo kijuujuu

Ukiwasikiliza wanafunzi wengi utagundua wengi huamini wanaelewa wakati ule wanaposoma, lakini wanapopewa mtihani wa yaleyale waliyojifunza, ndipo wanagundua walikuwa wanajidanganya.

Hapa kuna mambo mawili. Kwanza, kuna kusahau unayoyasoma. Lakini pili, inawezekana umeshindwa kutathmini uelewa wako kadri unavyosoma.

Kinachochangia kukufanya uamini unaelewa, mara nyingi ni njia za mkato unazotumia kutafuta matokeo ya haraka. Kwa mfano, badala ya kusoma kitabu kwa utulivu, unaamua kuchagua njia rahisi kama kusoma ufupisho (summary) ili uwahi ‘kuelewa’. Njia hii ya mkato, hata hivyo, inaweza kuonekana inalipa kwa haraka lakini matunda yake yanaweza kuwa ya muda mfupi.

Wanafunzi wengi hawana utamaduni wa kusoma kitu kwa undani. Hili haliishi sekondari. Hata kwa ngazi ya chuo kikuu hali inaweza kuwa mbaya zaidi. Tabia ya kupenda njia za mkato ili ‘kuelewa’ huwafanya wanafunzi wengi waishie kujua dondoo za kitu badala ya kukijua kitu chenyewe.

Hatari ya usomaji huu wa kijuujuu hata hivyo, ni sawa na mtu anayeandika kwenye mchanga, maandishi yanaonekana leo, kesho hayafahamiki yalikoelekea.

Kusoma mambo mengi kwa wakati mmoja

Nakumbuka nilipokuwa kidato cha sita hatukuwa na mwalimu wa Biolojia. Hali hii ilitufanya muda mwingi tuwe na wasiwasi na hatma yetu. Hofu hiyo ya kuanguka mtihani ilifanya tuendeshe mikesha darasani. Hakuna wakati wowote katika saa 24 za siku darasa lilikosa mwanafunzi. Tuliingia darasani kwa kupokezana.

Walio darasani walilazimika kuwaamsha waliokuwa wamelala usingizi wa mang’amung’amu. Wengine shauri ya kuota wanafeli, walijikuta wakiamka muda mfupi baada ya kulala. Hapakuwa na nafasi ya kulala isipokuwa kufumba macho ukingoja kukurupushwa na ndoto ya mtihani wa taifa uliokuwa njiani.

Usomaji huu, kwa kweli, haukuwa na tija. Tulipokutana kwa ajili ya majadiliano darasani, kila mtu alikuwa anakuja na uelewa wake. Wengine waliishia kusema ‘walimeza’ na hawana maelezo ya ziada.

Wakati mwingine mabishano yalikuwa makali kiasi kwamba mijadala ilivunjika bila taarifa ili watu wakaendelee kukesha kuona wapi mambo yameharibikia. Wanafunzi wengi wanasoma kwa mtindo huu. Pengine kwa kuhisi hawana muda wa kutosha.

Tatizo la kusoma kwa kurudiarudia ni kukutia moyo kwamba unaelewa kwa sababu tu unaweza kurudia yaliyoandikwa kwenye kitabu. Unapoona ‘unatiririka’ hoja moja baada ya nyingine unajinyoosha kwa matumaini. Tabu inakuja pale unapoulizwa swali linalovuruga kile ‘ulichotiririka’ nacho usiku kucha.

Mbinu kama hii ni upotevu wa muda na nguvu.Huwezi kuwa mwanafunzi mwenye tija kwa kutumia saa nyingi ‘ukitiririka.’ Lazima kujifunza mbinu zenye tija zitakazokufanya uelewe kile unachokisoma. Tutajadili suala hili katika makala inayofuata.

Blogu: http://bwaya.blogspot.com

Tuesday, August 22, 2017

MBALAMWEZI YA KISWAHILI : Tujivunie thamani ya Kiswahili chetu