Friday, July 13, 2018

Chips kuku, mayai, baga zinavyochochea maradhi yasiyoambukiza kwa jamii

 

By Herieth Makwetta, Mwananchi hmakweta@mwananchi.co.tz

Unaweza kujiuliza ni kwa namna gani mtindo wa maisha unachangia kusababisha maradhi yasiyoambuki-za.

Haya ndiyo yanayozisumbua nchi zilizo-endelea kwa sasa, lakini katika nchi mas-kini au zinazoendelea kutokana na sababu nyingi, maradhi yanayosumbua zaidi ni yale ya kuambukiza, kama malaria, kifua kikuu, Virusi vya Ukimwi (VVU) na mengineyo.

Lakini hali imebadilika katika miaka ya hivi karibuni katika nchi zinazoendelea iki-wamo Tanzania, maradhi yasiyoambukiza yamekuwa yakiongezeka kwa kasi kubwa na sasa yanapita yale ya kuambukiza kwa idadi ya watu wanaougua hata kwa vifo vitokana-vyo na maradhi hayo.

Duniani kwa ujumla, kwa mujibu wa ripoti ya Shirika la Afya Duniani (WHO) ya mwaka jana, maradhi ya moyo na yale yanayohusi-ana na mzunguko wa damu ndiyo yanaoon-goza kwa kusababisha vifo.

Mkuu wa Idara ya Utafiti na Mafunzo kutoka Taasisi ya Moyo ya Jakaya Kikwete (JKCI), Dk Pedro Pallangyo anasema ukian-galia orodha ya maradhi matano yanayoon-goza kwa kuua, manne ni yasiyoambukiza.

Akitolea mfano wa maradhi ya moyo, dak-tari huyo anasema yanaweza kugawanywa katika makundi saba, yanayohusiana na msukumo wa damu, moyo kuwa mkubwa au kupanuka, yanayoathiri valvu za moyo na ya watoto ya kuzaliwa na matundu kwenye moyo.

“Kuna watoto wanaozaliwa wakiwa tayari na dosari kwenye moyo, kuna maradhi ya mishipa ya damu kutandwa na mafuta, yapo yanayotokana na maambukizi ya maradhi ya kwenye mwili wa mtu, upande wa kulia wa moyo kupata athari na kusukuma damu nyingi kwenye mapafu ambayo yanawapata zaidi watu wenye historia ya kuvuta sigara kwa muda mrefu au kufanya kazi katika viwanda,” anasema.

Anasema bila kujali ni kundi lipi, kunakuwa na visababishi na sababu hatarishi zinazohusisha maradhi mengine yote yasiyo ya kuambukiza.

Dk Pallangyo anasema kuna sababu zinazoweza kugawanywa katika makundi matano.

Anasema sababu hizo ni pamoja na ile ya kula vyakula vyenye chumvi na mafuta mengi ambayo si salama kwa afya ya moyo na ya damu.

“Jamii zetu zinapika vyakula kwa kuongeza radha ya chumvi, lakini wapo wanaoamua kuongezea mezani chumvi mbichi, hii ni hatari kwa afya na ndiyo hatari zaidi,” anasema.

Hata hivyo, wakati Dk Pallangyo akisema hayo, utafiti unaonyesha ktika miaka ya karibuni, imeonekana ukanda wa Afrika watu wanakula vyakula vyenye mafuta mengi na hasa vile vya kupika kwa haraka maarufu ‘fast foods’.

Inaelezwa kuwa vyakula hivyo vingi hupikwa kwa kutumia mafuta ya wanyama ambayo ndiyo hatari zaidi kwa afya salama.

Lakini Dk Pallangyo anashauri ni vizuri watu wakala vyakula vyenye mafuta kidogo zaidi na ikibidi vyakula visivyo na mafuta na pale wanapotumia mafuta, watumie mafuta ya mimea.

Anaitaja sababu ya pili kuwa ni watu kutumia vilevi.

Namba moja ni sigara ambayo kemikali zake zinaweza kuathiri kiungo chochote kwenye mwili wa binadamu, ikihusisha zaidi moyo na mapafu, hivyo anashauri isitumiwe kabisa.

“Kwenye upande wa pombe, mtu anatumia kiasi gani cha pombe, kwa hiyo kinacholeta shida ni kwamba mtu anakunywa kwa kiasi gani, lakini tunazuia unywaji wa pombe wa kupindukia si kwamba tunazuia pombe mtu asinywe kabisa,” anashauri daktari huyo.

Analitaja kundi linalofuata ni la watu wenye uzito mkubwa uliopindukia ambao ni moja ya sababu hatarishi kwa shinikizo la damu, kisukari na mshtuko wa moyo, bila kujali athari nyingine.

Sababu inayofuata ni kutokuwa na desturi ya kufanya mazoezi, kutokana na maisha kurahisishwa kwa kiasi kikubwa, sasa hivi mtu hutumia muda mfupi sana kutoka sehemu moja kwenda nyingine na kwa kutumia vyombo vya moto au lifti wenye maghorofa.

Dk Pallangyo ambaye pia ni bingwa wa upasuaji wa maradhi ya moyo anasema, watu kuwa bize kazini na kukosa muda wa kufanya mazoezi, huongeza uwezekano wa kuugua maradhi yasiyoambukiza yanayohusiana na moyo.

Anasema kuna maradhi mengi yenye uhusiano na moyo kwa kuwa viungo mbalimbali vya mwili viko katika mfumo uliounganishwa.

Anafafanua kuwa viungo vyote vinaungana na moyo unategemea mapafu kwa ajili ya oksijeni, figo inategemea ini na moyo, kwa hiyo, kunapokuwa na tatizo katika kiungo kimoja hususan figo, mapafu na ini, vyote vina uhusiano.

Hivyo, kama kimoja kitaathirika kati ya ini na figo au mapafu, mgonjwa anaweza akapata tatizo la moyo pia.

“Damu yote ya kwenye mwili inasukumwa na moyo na inapitia uchujaji kwenye figo, kwa hiyo kukiwa na shida yoyote kwenye figo mwili huanza kujaa maji na hii maana yake moyo unakuwa na kazi kubwa zaidi ya kusukuma maji au kuwa na kiwango kikubwa zaidi ya maji na damu inayotakiwa kukizungusha. Huo ni mfano wa namna kiungo kimoja kinapopata shida kinavyoathiri viungo vingine,” anasema.

Dk Pallangyo anasema mapafu yanahusika zaidi katika kuchuja na kuipa damu oksijeni, ambayo ndiyo gesi inayotumiwa na viumbe hai, kama yataathirika, moyo hupata oksijeni kidogo hali inayosababisha mwili kukosa damu isiyo na virutubisho vinavyohitajika.

Viungo vingine vikiwa na shida vinaleta athari kwenye moyo.

“Kama mtu ni mtumiaji wa sigara, ile sumu yake huenda kujiweka kwenye mishipa ya damu na kuathiri uwezo wa mishipa kusinyaa na kutanuka ili isikume damu kutoka upande mmoja hadi mwingine. Hali hiyo husababisha mishipa hiyo kuziba na kiwango cha damu kinachopita kinakuwa kidogo kuliko kawaida.”

Ulaji wa mafuta na chumvi nyingi

Anasema kwenye ulaji wa mafuta na chumvi nyingi husababishi kuwa na mafuta mengi kuliko inavyotakiwa.

Mafuta hayo mara nyingi huganda kwenye mishipa ya damu na mwisho wa siku inaleta matatizo kwenye moyo.

Je takwimu zinasemaje

Dk Pallangyo anasema kwa Tanzania, takwimu za maradhi yasiyoambukiz zinaongezeka, japokuwa hakuna uhakika kuhusu takwimu za nchi nzima kuanzia ngazi za wilaya na hospitali za rufaa kupaa.

“Mfano JKCI kila siku tunaona wagonjwa wa nje 250 hadi 300, idadi imeongezeka ikilinganishwa na miaka mitatu iliyopita, 2014/2015, tulikuwa tukiwaona wagonjwa 100 hadi 120 kwa siku.

“Ukija kwa wagonjwa wanaolazwa, tuna vitanda 104, lakini kwa sasa kwa wastani tunalaza wagonjwa saba mpaka 10 kwa siku tofauti na mwaka 2015, wagonjwa waliolazwa walikuwa watatu hadi watano kwa siku,” anasema Dk Pallangyo.

Anasema kitakwimu, aina za maradhi wanayofika kutibiwa, wengi ni wale wenye shinikizo la juu la damu.

“Hivi sasa kila wagonjwa wawili tunaowaona, mmoja anashinikizo la juu la damu, hao wanaobaki ndiyo wanaofika wakiuugua maradhi mengine. Pia tumefanya utafiti katika manispaa ya kinondoni na upimaji wa afya katika kituo cha Mnazi Mmoja, kazi hii ilihusisha Mkoa mzima wa Dar es Salaam na tumebaini tatizo ni kubwa,” anasema

Dk Pallangyo anasema JKCI pia walifanya tafiti ambazo zilihusisha mikoa mbali mbali ikiwamo ya Katavi, Arusha, Dodoma, Mwanza, Lindi na Mtwara ambako pia walibaini shinikizo la juu la damu ndilo linaloongoza.

“Kinachosikitisha zaidi, lazima kifanyiwe mkakati ni kuwa shinikizo la damu halina dalili wengi walikuwa hata hawajijui hadi walipokuja kupima, waligunduliwa wakati wa upimaji.”

Anasema wengine wanafika mara ya kwanza wanakuwa tayari wana madhara mbalimbali kwenye figo, kiharusi, uoni hafifu au hawaoni kabisa.

Dk Pallangyo anasisitiza kuwa sababu hizi zote hatarishi ziko chini ya uwezo wa mtu mwenyewe.

Anaweza kuepuka mardahi haya kwa kuhakikisha anashiriki kikamilifu kufanya mazoezi, kuepukana na unywaji pombe kupita kiasi na kuacha kabisa kuvuta sigara zote pamoja na kupanga mlo wenye lishe bora sambamba na kuepuka matumizi ya chumvi na mafuta mengi.

Anasema suala la kupunguza uzito na kuhakikisha uwiano mzuri wa uzito na urefu vyote vipo ndani ya uwezo wa mtu.

“Nawaasa watu wabadilike wajiwekee jukumu la kufanya vipimo vya afya mara kwa mara hata mara moja kwa mwaka, ni vizuri kujua kiwango cha presha, mafuta, kujua urefu na uzito na uwiano wake kama ni mzuri au mbaya, itakusaidia kujua mapema kabla mambo hayajaanza kwenda kombo.”

Friday, July 13, 2018

Sababu za mtoto kuzaliwa njiti

 

By Lilian Timbuka, Mwananchi ltimbuka@mwananchi.co.tz

Kila mwaka watoto takribani milioni 15 huzaliwa kabla ya miezi tisa yaani njiti na idadi hii imekuwa ikiongezeka siku hadi siku. Ni moja kati ya sababu inayochangia kwa wingi vifo vya watoto walio chini ya miaka mitano duniani.

Shirika la Afya Duniani (WHO) lilikadiria takribani watoto milioni moja walipoteza maisha kutokana na tatizo hili mwaka 2015, hata hivyo, inaelezwa robo tatu ya vifo hivyo vingeweza kuzuilika. Kwa kila watoto kumi wanaozaliwa, mmoja kati yao ni njiti. Na pia, takribani watoto milioni moja hupoteza maisha kila mwaka kutokana na tatizo hilo kwa mujibu wa utafiti uliofanywa na WHO.

Je nini chanzo cha watoto kuzaliwa Njiti?

Wanawake wenye historia ya kupatwa na uchungu mapema, wapo katika hatari ya kuzaa njiti ukilinganisha na wasio na historia hiyo.

Pia, kuwa na mimba yenye zaidi mtoto mmoja huchangia kuzaa njiti. Utafiti mbali mbali uliofanyika, unaonyesha nusu ya watoto wanaozaliwa mapacha ni njiiti ukilinganisha na anayezalizaliwa peke yake.

Chanzo kingine ni kwa wanawake wenye matatizo katika maumbile ya mfumo wa uzazi, nao wapo katika hatari zaidi. Sababu nyingine ni maradhi katika njia ya mkojo, UTI, maradhi yanayosababishwa na ngono zembe ukiwamo Ukimwi, kisonono, kaswende na trikomonasi.

Tatizo la shinikizo la damu, kutokwa na damu katika sehemu za uzazi, mama kuwa na uzito mdogo au mkubwa kupitiliza kiasi wakati wa ujauzito, kujifungua mara kwa mara katika kipindi kifupi, kuchanika kwa mfuko wa uzazi na kondo la nyuma kabla ya wakati na kisukari cha mimba huchangia katika tatizo hili.

Mambo megine yanayochochea ni umri wa mjamzito. Inaelezwa wanawake wanaojifungua wakiwa chini ya umri wa miaka 18 wapo katika hatari ya kuzaa njiti kwani katika kipindi hicho mfumo wa uzazi unakuwa bado haujakomaa.

Wanawake walio na umri unaozidi miaka 35 wapo katika hatari pia kwasababu katika umri huu mkubwa, wengi wao huwa na maradhi chochezi kama kisukari na shinikizo la damu.

Matatizo ya kifamilia, msongo wa mawazo na ya kisaikolojia kama kupigwa na kuteswa wakati wa ujauzito, kufanya kazi za kusimama kwa muda mrefu ni moja ya mambo yanayochochea.

Dalili zinazoambatana na tatizo hili

Maumivu chini ya mgongo, yanayoweza kuwa ya kudumu au kuja na kuondoka na hayaondolewi kwa kubadilisha pozi.

Kutokwa na maji maji na damu sehemu ya siri yanayoashilia kupasuka kwa chupa. Kupatwa na uchungu zaidi ya mara nne ndani ya saa moja.

Mtoto njiti anaweza kukumbwa na matatizo gani

Matatizo ambayo huwakumba watoto wanaozaliwa njiti ni pamoja nay a kupumua, kwani wakati huu mfumo wa hewa huleta shida kwa sababu mapafu yanakuwa hayajakomaa.

Shida nyingine ni upande wa ulaji au unynyaji kutokana na mfumo changa wa chakula. Mara nyingine watoto hawa hupatwa na matatizo katika kusikia na kuona ambayo huchochewa na kuchelewa kwa ukuaji wa mfumo wa fahamu, hali hii huathiri ukuaji wa mtoto kwa ujumla.

Mambo muhimu ya kuzingatia

Hakikisha kipindi cha ujauzito hautumii vilezi, sigara na dawa za kulevya, hudhuria kliniki kwa ajili ya afya ya uzazi pamoja na kupima maradhi ya zinaa, pata muda wa kutosha wakupumzika kwa kujiepusha na kazi nzito na zinazohusisha kusimama kwa muda mrefu, pata lishe ya kutosha yenye virutubisho muhimu kwa ajili ya ukuaji wa mtoto na afya ya uzazi. Kujiepusha na mimba katika umri mdogo hasa chini ya miaka 18 na kuzingatia maagizo ya uzazi wa mpango kwa kuepuka kubeba mimba kila baada ya muda mfupi, hasa ulio chini ya miaka 2. Si jukumu la mama tuu, bali pia baba, katika kuutunza ujauzito ili kuepusha matatizo katika kipindi cha ujauzito.

Friday, July 13, 2018

Wanaoishi na VVU walivyofanikiwa kupunguza hali ya unyanyapaa Mbozi

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Sura za tabasamu na mapokezi ya shangwe kwa wageni wanaowatembelea ni sifa ya kipekee inayowabeba watu wanaoishi na Virusi vya Ukimwi (VVU) katika Wilaya ya Mbozi, Mkoani Mbeya.

Wakati naelekea katika Kijiji cha Ichesa, wilayani humo kukutana nao, nilidhani ningepokelewa kwa nyuso zenye huzuni, zilizokata tamaa na zisizo na matumaini.

Hali haikuwa hivyo hata kidogo. Kila niliyesalimiana naye alijaa tabasamu.

Nilijaribu kudodosa nikajibiwa kuwa, uhakika wa kiuchumi, lishe na dawa, umerejesha tabasamu lililowahi kupotea kwa kipindi kirefu cha nyuma wakati unyanyapaa ulipokuwa umekithili.

“Hawa wote unaowaona hapa wanaishi na VVU, hatuna wasiwasi wowote kwa sasa, tuna uhakika wa kuishi kama wasio na virusi, siri kubwa ya mafanikio yetu ni umoja wetu,” anasema Mwenyekiti wa Kikundi cha Kiuchumi cha watu wanaoishi na VVU cha Jiwezeshe kilichopo katika Kijiji cha Iganya, Alphan Langison.

Anasema uwapo wa Baraza la Watu Wanaoishi na Virusi vya Ukimwi (Nacopha) umesaidia kurejesha tumaini jipya la maisha yao.

Mkurugenzi Mtendaji wa Nacopha, Deogratian Lutatwa anasema haikuwa rahisi kufikia hatua hiyo kwani wapo waliokuwa wamekata tamaa. “Baraza linawaunganisha na kuwaeleza ukweli kwamba maisha lazima yaendelee. Ukimwi sio sababu ya kifo, mtu anaweza kuishi miaka mingi lakini lazima akubali hali halisi na kufuata hatua zote za msingi zinazoshauriwa na wataalamu wa afya.”

Nacopha wanaungana na Serikali katika kutekeleza mkakati wa kumaliza janga la Ukimwi ili kuhakikisha asilimia tisini tatu yaani 90+90+90 zinafikiwa kabla ya Mwaka 2020. “Tunaposema asilimia 90 tunamaanisha watu wanaoishi na virusi vya Ukimwi kutambua hali zao, wenye VVU kutumia dawa za kufubaza virusi na ya mwisho, ni watumiaji wa dawa kuweza kufubaza virusi ifikapo mwaka 2020,” anasema.

Kwa mujibu wa Utafiti wa Viashiria na Matokeo ya Ukimwi nchini kwa mwaka 2016/2017, unaonyesha kiwango cha maambukizi katika Mkoa wa Songwe ni asilimi 5.8.

Pia, kiwango hicho cha maambukizi kwa watu wenye umri wa miaka 15 na zaidi kinatofautiana kimkoa nchini kutoka asilimia 11.4 Mkoa wa Njombe hadi chini ya asilimia moja Mkoa wa Lindi na Zanzibar.

Hali ilikuwaje?

“Japo nilikuwa hoi kitandani lakini nilipopimwa na kuambiwa nina virusi vya Ukimwi, nilishtuka mno, sikuamini kile nilichoelezwa, niliogopa na hakika nilikata tamaa nikiona huo ndio mwisho wa uhai wangu,” anasema Handala.

Anasema ndugu jamaa na marafiki walipojua hali yake walianza kumtenga, kumbagua na hata kumnyanyapaa wakihofia na wao kuambukizwa. Mwingine anayeishi na virusi hivyo kwa miaka 12 sasa, Joyce Machemba anasema kila mmoja alimnyoshea kidole akiamini wakati wowote atafariki dunia.

“Ilifika hatua hata nilipohitaji fedha za kukopa kusudi nijitibie nilikataliwa, watu walisema nisipewe kwa sababu wakati wowote nitakufa,” anasema Joyce.

Anasema wakati mwingine hata biashara zao hasa za vyakula hazikupata soko kwa sababu wapo waliodhani wanaweza kuambukizwa kwa sababu hiyo.

Joyce ambaye ni Katibu wa Shirikisho la Wanaoishi na VVU Wilayani Mbozi, anasema haikuwa rahisi kusimama hadharani na kuzungumza kuhusu afya hasa juu ya maambukizi ya virusi vya Ukimwi.

Ester Mwamlima ambaye pia anaishi na VVU, anasema kinachoweza kusababisha kifo kwa mtu anayeishi na VVU ni unyanyapaa na kubaguliwa na jamii.

“Binafsi niliumwa kwa muda mrefu, nilishakata tamaa na kuna wakati ilibidi niende kwa waganga wa kienyeji nikidhani nimelogwa, nashukuru Nacopha wamesaidia kurejesha furaha yangu na unyanyapaa niliokuwa nafanyiwa haupo tena,” anasema na kuongeza;

“Watu walipojua nina virusi walinitenga, walininyanyapaa na hata nilipokosa fedha za kujikimu sikupewa mkopo. Kila mtu alijua mimi wa kufa kesho.”

Mwenyekiti wa Nacopha Taifa, Justine Mwinuka anakiri kuwa unyanyapaa ulikuwa tishio kwa maisha ya watu wengi wanaoishi na VVU, lakini sasa wamefanikiwa kupambana nao kwa kiasi kikubwa.

Nini kimefanyika?

Mwinuka anasema kupitia baraza hilo waliamua kuwaunganisha watu wote wanaoishi na VVU katika vikundi wezeshi vya kiuchumi.

“Kitendo tu cha kuungana pamoja na kuwa na ratiba ya kukutana ilikuwa dawa kubwa kwa watu wanaoishi na VVU,” anasema.

Lutatwa anasema kupitia vikundi hivyo, wanachama walianza kujadili masuala mbalimbali yahusuyo afya zao ikiwamo lishe, kukumbushana kunywa dawa za ARVs sambamba na uchumi wao.

Mwenyekiti wa Wilaya ya Mbozi, Moses Haongwa anasema ikiwa mwenzao atakuwa kwenye hali mbaya, wanaweka utaratibu wa kumtembelea na kumsaidia hadi anaporejea kwenye hali yake ya kawaida. “Kwa hivyo furaha unayoiona kwetu inatokana na msingi wa kuanzishwa vikundi wezeshi,” anasema. Anasema wameshatoka kwenye hatua ya kwanza ya kuonekana watu wa misaada na kuwa watu wa kuwasaidia wengine.

Ofisa Mtendaji wa Kijiji cha Ichesa, James Mgala anasema hali imebadilika. “Watu waliokuwa tegemezi siyo tegemezi tena, kwa sasa wao ndiyo wanawasaidia yatima na wengine wenye shida, kusema kweli kazi wanazofanya hata sisi kijiji tunafaidika nazo,” anasema. Langason anasema kikundi chao kina wanachama 60, wote wana afya bora kwa sababu wanao uhakika wa lishe na wanatumia dawa.

Wanasema changamoto pekee inayowaumiza wengi ni umbali wa kwenda kwenye vituo vya afya kupata ARVs. “Kuna watu wanatembea hadi saa nane, hii inachangia kwa kiasi kikubwa kupunguza kasi ya watu kutumia dawa na ni hatari,” anasema.

Diwani wa Kata ya Magamba, Gilbert Mkoma anasema kwa sababu vikundi vinajulikana, vina uongozi na vimeaminiwa vinaweza kutumika kuhakikisha dawa zinawafikia walengwa.

“Serikali itumie hata hivi vikundi, iviamini na ivipatie dawa ili wawe wanagawana kwa sababu hatua ya kuhamasishana wamefanikiwa, kuliko watu kutembea au kuacha kutumia dawa kwa sababu ya umbali wa kwenda kufuata ni bora kuvitumia hivi,” anasema.

Watoto walioathirika nao wanasema kwa sababu kuna wakati dawa hizo hutolewa siku za masomo, hujikuta wakikosa masomo kwa ajili ya kufunga safari ya kwenda kuzichukua.

Mtoto mmoja anasema wakati anapofuata dawa, huwa analazimika kuwaambia walimu wake kuwa anaumwa ili apewe ruhusa kwa sababu, hawajui afya yake.

“Walimu hawajui kama nina Virusi kwa hiyo nikitaka kwenda kufuata dawa huwa inabidi tu niwadanganye, lakini dawa zingekuwa karibu nisingekuwa nahangaika,” anasema.

Mganga Mkuu wa Wilaya ya Mbozi, Abdul Msuya anasema changamoto hiyo inafanyiwa kazi kwa kuwapo mkakati wa kuwasogezea huduma ya dawa karibu.

“Hii changamoto ya umbali tunaifanyia kazi kwa karibu lakini niseme tu, uwapo wa hivi vikundi umesaidia sana mkakati wetu wa kuhakikisha wanaoishi na VVU wanatumia dawa, imepunguza unyanyapaa na Mbozi imekuwa wilaya ya mfano,” anasema.

Anasema wameanzisha mtindo wa ‘mobile’ ili kuwafikishia huduma za dawa karibu na maeneo yao.

Nini Mkakati wa Wilaya ya Mbozi

Dk Msuya anasema wilaya hiyo ni itaendelea kuhakikisha watu wanapima na kujua afya zao ili wanaokutwa na maambukizi waanze kutumia dawa za kufubaza virusi hivyo mapema.

Mratibu wa Ukimwi Wilayani Mbozi, Dk Mwanahamisi Kapola, anasema wilaya hiyo itaendelea kushirikiana na wadau wote wenye nia ya kupambana na ugonjwa huo ili mwisho, maambukizi mapya yasiwepo kabisa. Hata hivyo, Mkurugenzi Mtendaji wa Nacopha, Rutatwa anasema safari bado ni ndefu. “Ukimwi bado upo hatupaswi kukaa kimya, niwashauri wadau wote wakiwamo viongozi wa siasa kutofumbia macho jambo hili. Tutumie majukwaa yetu kuzungumza,” anasema. Anasema suala la ukimwi lazima liendelee kuhubiriwa kila wakati ili kufikia mkakati wa Taifa wa zile 90 tatu.

Waziri Mkuu, anasema kwa sababu tafiti zinaonyesha wanaume hawajitokezi kwa wingi kupima kama ilivyo kwa wanawake, atakuwa championi wa kuhamasisha kundi hilo. “Ukimwi ni hatari na hatari zaidi ni pale wananchi tunapotembea tukiwa hatujua kama tuna VVU ama hatuna, kwa hiyo mipango ya Serikali ni kila mmoja ajijue kwa kwenda kupima,” anasema.

Friday, July 13, 2018

Chanjo dhidi ya saratani ya shingo ya kizazi yaenezwa mkoani Manyara

 

By Joseph Lyimo, Mwananchi jlyimo@mwananchi.co.tz

Inakadiriwa kila mwaka kati ya wanawake 466,000 wanathibitika kuwa na saratani ya kizazi kizazi na wengi wao wapo kwenye nchi zinazoendelea.

Tanzania saratani ya shingo ya kizazi ni ya kwanza kwa vifo ikifuatiwa na saratani ya matiti.

Saratani hizi mbili kwa pamoja husababisha zaidi ya asilimia 50 ya vifo vyote vya wanawake vitokanavyo na saratani, karibu saratani zote za shingo ya kizazi husababishwa na virusi vya Papilloma (Papilloma Virus-HPC).

Ofisa chanjo wa Mpango wa Chanjo wa Shirika la John Snow Inc (JSI), Nassor Mohamed akizungumza mjini Babati hivi karibuni kwenye semina ya uanzishwaji wa chanjo ya kuzuia saratani ya mlango wa kizazi kwa wasichana wenye miaka 14 iliyowahusu waandishi wa habari wa Mkoa wa Manyara, anasema wasichana zaidi ya 600,000 nchini wenye miaka 14 wanatarajiwa kupatiwa chanjo hiyo.

Mohamed anasema chanjo hiyo ya kuzuia saratani ya shingo ya kizazi iliyozinduliwa hivi karibuni jijini Dar es salaam na Makamu wa Rais, Samia Suluhu Hassan, ilianza kutolewa mkoani Kilimanjaro mwishoni mwa mwaka jana, lakini kwa mwaka huu itatolewa kwenye mikoa yote.

Anasema Tanzania inaongoza kwa vifo vingi vitokanavyo na saratani kwa nchi za Afrika Mashariki, hivyo Serikali imejithibitishia kuwa chanjo ya kukinga saratani ya shingo ya kizazi ndiyo muarobaini wa ugonjwa huo. Na tayari imeiongeza kwenye mpango wa Taifa wa chanjo ili iweze kusaidia kudhibiti tatizo hilo kwa wanawake.

“Chanjo ya kuzuia saratani ya mlango wa kizazi inatolewa bila malipo katika vituo vyote vya kutolea huduma za afya ya uzazi na mtoto, kwenye vituo vya kutolea huduma tembezi na maeneo ya kutolea huduma za mkoba hususani shuleni,” anasema Mohamed.

Anasema ili kupata kinga kamili, msichana anatakiwa apate chanjo ya kuzuia saratani ya shingo ya kizazi mara mbili, kwani baada ya kupata chanjo ya awali, anapaswa aipate chanjo nyingine baada ya miezi sita.

Umuhimu wa chanjo

Mohamed anasema saratani ya mlango wa kizazi hutokea kwenye shingo ya kizazi wa mwanamke mbao ni kiingilio kutoka uke hadi katika mfuko wa uzazi.

“Ni moja kati ya zaidi ya aina 100 ya virusi vya HPV, ambavyo 13 vinasababisha saratani na chanjo hiyo ni salama na imethibitishwa na Shirika la Afya Duniani (WHO) na Mamlaka ya Chakula na Dawa Tanzania (TFDA),” anasema Mohamed.

Anasema virusi hivyo huambukizwa kwa njia ya ngono na Tanzania ni nchi ya tatu kwa kutoa chanjo hiyo kwa nchi za Afrika Mashariki baada ya Uganda na Rwanda.

“Baadhi ya sababu za kupata ugonjwa huo ni kushiriki ngono katika umri mdogo, kufanya ngono na washiriki wengi, kuvuta sigara, virusi vya ukimwi na mimba za umri mdogo,” anasema Mohamed.

Dalili ya saratani ya shingo ya kizazi

Anataja dalili za ugonjwa huo ni kupata hedhi kwa mzunguko usio wa kawaida au kutoka damu baada ya kujamiiana, maumivu ya mgongo, miguu na kiuno, kuchoka, kupungua uzito, kupungua hamu ya kula, kutokwa uchafu wa majimaji sehemu za siri uliopauka na wenye rangi ya kahawia au wenye damu na kuvimba kwa mguu mmoja.

Mganga mkuu wa mkoa wa Manyara

Akizungumza na waandishi hao, mganga Mkuu wa Mkoa wa Manyara, Dk Damas Kayera anasema wasichana 17,645 wenye miaka 14 wakiwamo wanafunzi wa shule za msingi na sekondari za mkoa huo, wanatarajiwa kupata chanjo hiyo ya kuzuia saratani ya shingo ya kizazi.

Anasema Mkoa wa Manyara umetenga vituo 196 vya kutolea chanjo hiyo, hivyo waandishi wa habari wafikishe ujumbe kwa jamii kuhusu ukubwa wa tatizo la saratani ya shingo ya kizazi.

Anasema kupitia vyombo vya habari, umma utaelewa kuhusu uwapo wa chanjo hiyo ya kukinga saratani ya shingo ya kizazi, kwa kuhabarishwa kwa usahihi juu ya usalama na ubora wake.

Waandishi wa habari waliopata semina wanasemaje?

Katibu wa Klabu ya Waandishi wa Habari wa mkoa huo, Theddy Charle anasema kupitia nafasi yao, wanatoa elimu kwa jamii ya umuhimu wa wasichana wenye miaka 14 kupatiwa chanjo hiyo.

Charle anasema watatimiza wajibu wao kwa kuandika kwa wingi habari za chanjo hiyo ambayo ni mpya ili wananchi waweze kuielewa na kutoa ushirikiano kwa wataalamu kusudi wasichana washiriki kikamilifu.

Mmoja kati ya waandishi wa habari wa mkoa huo, Restituta Fissoo anasema kutokana na upya wa chanjo hiyo, jamii ya eneo hilo inapaswa kuelimishwa ili wasichana hao waweze kupatiwa chanjo hiyo.

“Tumeelewa faida ya chanjo hiyo na tutatumia kalamu zetu kuelimisha umma faida yake itakayowanufaisha walengwa,” anasema Fissoo.

Kauli ya wanafunzi

Mwanafunzi wa Shule ya Sekondari Mirerani Benjamini Mkapa, Anna John (14) anasema japokuwa chanjo hiyo ni mpya, lakini baada ya kusoma vipeperushi vyake ametambua umuhimu wake wa kujikinga.

“Tumeambiwa madhara yake yatakuja kutokea ukiwa na miaka 40, hivyo huu ni wakati wetu sisi walengwa kupata chanjo hiyo ambayo serikali imegharamia na sisi kuipata bila malipo,” anasema John.

Msichana mwingine mwenye miaka 14 ambaye hakupenda kutaja jina lake anasema chanjo hiyo ni ukombozi kwao, wakishafikisha miaka 40 hawatapata ugonjwa huo wa saratani ya mlango wa kizazi.

Anasema ni mara ya kwanza kusikia juu ya chanjo hiyo mpya ila kutokana na umuhimu wake, ni budi kushiriki ipasavyo na pia kuwashawishi wenzake wakapate kwa lengo la miaka ijayo wasipate ugonjwa huo.

Friday, July 13, 2018

Namna ya kuepuka uteja wa kujichua



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

By Dk Shita Samwel

Kujichua ni tatizo la kitabia ambalo ninaulizwa mara kwa mara na wasomaji hasa vijana.

Tatizo hili kwa lugha ya kiingereza linaitwa ‘musterbation’. Linaonekana zaidi kwa vijana kuanzia miaka 16-18 na kuendelea lakini ukweli hata watu wazima wapo wenye tabia ya kujichua.

Ni kweli jambo hilo linampatia mtu hisia nzuri lakini nikinyume na utaratibu wa kawaida wa mwanadamu. Ikifikia hatua ya mtu kuwa mteja wa kujichua, hawezi kuishi hivyo kusababisha muingiliano wa maisha ya mtu katika utu na imani.

Mpaka hapo hilo linakuwa ni tatizo kubwa na linahitaji urekebishaji wa tabia hiyo.

Hatua za kufuata kumtoa mtu kwenye tabia hiyo

Njia ya kwanza ni kwa muathirika anatakiwa keupuka kujilaani na kujiona yeye mkosaji pekee katika tatizo hili. Utafiti unaonyesha karibu asilimia 95 ya wanaume wamewahi kufanya kitendo hiki maishani mwao. Jichukulie wewe ni binadamu kama wengine, kukosea na kujisahihisha na kurudi katika mstari mnyoofu ni jambo la kawaida maishani.

Hata pale unapojaribu kujirekebisha mara kwa mara ukashindwa, unapaswa kujipongeza na siyo kujikatia tamaa, kujikataa na kujiona mkosaji.

Njia ya pili, kaa mbali na vitu au mambo yanayokufanya kushawishika kufanya tendo hilo ikiwamo picha au video za ngono, mitandao ya picha za utupu na makundi ya marafiki wenye kupendelea kufanya jambo hilo. Kama unajikuta unakifanya kitendo hicho wakati wakuoga, wakati wa usiku au asubuhi sana, hakikisha unabadili ratiba hiyo.

Kama ni mazingira ya usiku mwingi ukiwa peke yako na huna shughuli yakufanya, jaribu kujiepusha kwa kujitengenezea kazi zitakazo fifisha mawazo ya kufanya tendo hilo. Njia ya tatu, jichanganye na jamii kwa kuweka ratiba maalumu ili usiwe mpweke ama kukosa raha.

Upweke unaongeza ushawishi wa kufanya tendo hilo hasa kwa wale ambao wanafanya kama mbadala baada ya kukwaruzana katika mahusiano au kuachana na wenza wao. Tengeneza ratiba yakwenda mahali kama vile kusali, kutazama mpira, kufanya mazoezi, kujisomea vitabu na kusalimia ndugu, jamaa na marafiki. Njia ya nne, jipangie ratiba ya kujishughulisha na mambo mengine yenye tija na huku ukitengeneza hulka mpya zitakazofifisha mawazo yakukumbuka kufanya tendo hilo.

Mfano hulka hizo ni pamoja na kujiunga na klabu za mazoezi au kujifunza vifaa vya muziki, kuogelea, klabu za vijana za kazi za kujitole na michezo ya kujilinda kama karate. Jikite katika malengo ya baadaye yatakayokufanya uwe na maisha ya furaha. Weka juhudi kuyafikia malengo hayo na fanya kazi au soma kwa bidii ili ufaulu. Njia ya tano; kumbuka utakapoanza kujishughulisha na kazi mbalimbali ili kukabiliana na tatizo hilo utahitaji mlo kamili unaofuata kanuni za afya ili uwe na afya njema.

Jaribu pia kuongeza kula vyakula unavyokula mara chache, yaani matunda na mboga za majani, hii itakufanya ujisikie mwenye kujitambua na kujiona umehamia maisha mapya.

Mlo kamili unaipa pia nguvu akili yako inayotumia nishati nyingi unapokuwa na msongo wa mawazo ili kukabiliana na tatizo la kujichua. Njia ya sita; kuwa mvumilivu kwani ni vigumu kuacha kujichua kwa ghafla. Jipe muda kuhakikisha unajibidiisha katika kutatua tatizo hili.

Kama itatokea umejaribu na ukashindwa, hupaswi kujilaumu bali piga moyo konde na uamini utashinda. Njia ya saba; tafuta ushauri nasaha kutoka kwa watu unaoweza kuwaamini ikiwamo ndugu waliokuzidi umri, wazee wenye hekima na busara, viongozi wa dini na walimu wako hasa wa malezi.

Kama njia hizi zikishindwa kukusaidia fika hospitalini uonane na daktari kwa msaada zaidi wa kiafya.

Friday, July 13, 2018

Maji ya madafu na ubora wake kwa mwili wa binadamu

 

By Hadija Jumanne

Huenda ulikuwa hujui lakini kwa sasa unapaswa kufahamu kuwa maji ya dafu ni muhimu kwa mwili wa binadamu kwa sababu huimarisha kinga ya mwili.

Lakini unaweza kujiuliza kwa nini maji ya madafu yanapendwa sana na baadhi ya watu?

Jibu ni moja tu licha ya kinywaji hicho kuburudisha na kupunguza hali ya uchovu wa mwili lakini pia kwa wale wenye mning’inio wa pombe (hangover) huwasaidia kuondosha hali hiyo.

Pia, husaidia kuua bacteria wa aina mbalimbali wakiwamo wale wanaosababisha maambukizi kwenye njia ya mkojo yaani UTI.

Wataalamu wa masuala ya lishe wanasema maji ya dafu husaidia pia kupunguza maumivu wakati wa kupata haja ndogo (mkojo).

Pamoja na faida hizo, maji haya huongeza virutubisho vya aina tano na vyote huwa na umuhimu ndani ya mwili wa binadamu.

Virutubisho hivyo ni pamoja na madini ya calcium, magnesium, potassium, phosphorous na sodium, ambavyo ni muhimu katika mwili wa binadamu.

Unywaji wa maji ya madafu mara kwa mara husaidia kupunguza tatizo la msukumo mkubwa wa damu mwilini.

Wataalamu wa lishe wanashauri maji hayo yanywewe asubuhi kabla ya kutumia chakula chochote au kinywaji.

Kwa watu wanene, matumizi ya dafu huwasaidia kupunguza uzito na kuwaongezea hamu ya kula kutokana na uasilia wake.

Friday, July 13, 2018

Mtu mwenye dalili ya mvunjiko wa mfupa

 

By Elizabeth Edward

Umewahi kukutana na mtu aliyeanguka na kuwa na dalili zote za kuvunjika mguu au mkono?

Basi kama ikikutokea hali hali kama hiyo, usichanganyikiwe kwanza, jaribu kutambua kama mfupa umevunjika au kutenguka au kama misuli au tishu imeumia aidha kwa kuchanika, kujisokota au kwa njia nyingine.

Inaweza kuwa vigumu kutofautisha majeraha haya na huduma ya eksrei huenda ikahitajika kujua kwa hakika.

Kama huwezi kujua iwapo mfupa umevunjika, umetenguka au msuli au tishu kuumia, iweke sehemu hiyo ya mwili katika nafasi moja bila kutikiswa huku ukitafuta msaada.

Nasema hivyo kwa sababu hutakiwi kuutikisa mfupa uliovunjika hadi mtu mwenye uzoefu wa kunyoosha mifupa atakapourudisha katika nafasi yake na kuufunga kwenye plasta ngumu au piopii.

Ili kusaidia ubaki sehemu moja bila kutikisika, tengeneza banzi kutoka kwenye kadibodi (karatasi ngumu iliyokunjwa), kipande chepesi cha ubao bapa, au kitu kingine kigumu kilichonyooka.

Namna ya kutoa huduma ya kwanza

Weka mkono au mguu katika nafasi yake ya asili ya kupumzika. Kiwiko kinapaswa kuwa kimepinda kidogo kama ni mkono.

Zungushia bandeji, shashi, kitambaa chepesi au tumia mkono wa shati.

Pumzisha mkono kwenye kibanzi. Weka kitambaa kilichoviringishwa ndani ya kiganja.

Kama jeraha liko kwenye mguu, banzi lifungwe pembeni. Zungushia bandeji au kitambaa kwenye banzi ili libaki kwenye nafasi inayohitajika.

Wapo watakaouliza kwanini unashauriwa kutumia fimbo au mbao ngumu, lengo ni kuzuia mguu au mkono kusogea kwasababu unaweza kusababisha maafa zaidi kwenye mishipa ya damu, mishipa ya fahamu na misuli. Pia hupunguza maumivu na kuvuja kwa damu.

Baada ya mgonjwa kupata huduma hiyo ya kwanza, kinachofuata ni kumpeleka kwenye kituo cha afya kwa matibabu zaidi.

Imeandaliwa na Elizabeth Edward

Friday, July 6, 2018

Mambo matano ya kujifunza mjadala wa maradhi Yasiyoambukiza

 

By Florence Majani, Mwananchi fmajani@mwananchi.co.tz

Mjadala wa ‘Mwananchi Jukwaa la Fikra’ ulioangazia maradhi yasiyoambukiza uliibua mambo matano makubwa ambayo serikali, wananchi na wadau wa afya wanatakiwa kuyachukua kama mbinu kupambana nayo.

Mjadala huo ulioandaliwa na kampuni ya Mwananchi Communications Ltd, ulifanyika Juni 28 mwaka huu na kuhudhuriwa na watu zaidi ya 500 wakiwamo viongozi wa serikali, wadau wa masuala ya afya na mashirika ya kimataifa yanayosimamia afya.

Miongoni mwa mambo hayo ni serikali kuwekeza fedha zaidi katika kupambana na maradhi yasiyoambukiza, sheria za udhibiti wa kunywa pombe na kujikita katika kinga kuliko tiba.

Mengine ni teknolojia kuanza kutumika kupambana na maradhi hayo na kuwapo kwa kliniki za uchunguzi wa awali wa saratani katika hospitali zote nchini.

Jambo la kwanza ambalo limetajwa katika mjadala huo ili kupambana na maradhi hayo ni serikali kuwekeza rasilimali fedha ili kupambana na maradhi hayo.

Katika hili, Waziri wa Afya Ummy Mwalimu alishauri kuwa kupambana na maradhi yasiyoambukiza kunahitaji rasilimali fedha, ndiyo maana nchi kama vile Afrika Kusini kodi inayotokana na vileo inaenda kwenye mfuko wa afya.

“Maradhi yasiyoambukiza ni moja ya vitu vinavyoipa wizara hiyo changamoto kubwa,”alisema.

Jambo la pili lililotajwa katika mjadala huo ni kuanzishwa kwa sheria ya kudhibiti unywaji wa pombe na kutoa huduma za ushauri nasaha kwa watu walioathirika na ulevi wa pombe ili warudi kwenye hali zao za kawaida.

Ushauri huo ulitolewa na Mwakilishi wa Shirika la Afya Duniani (WHO) hapa nchini, Dk Adielle Nkasiobi ambaye alisema maradhi makuu yanayosababisha vifo hivyo ni ya moyo, saratani, pumu na kisukari.

“Kuna haja ya kuongeza bei na kodi kwa bidhaa za tumbaku, kuweka tangazo la onyo kwa bidhaa za tumbaku zinazouzwa, kuzuia uvutaji wa sigara hadharani ili kuzuia madhara yake kwa mtu wa pili na kuendesha kampeni kuhusu maradhi hayo ili watu wachukue tahadhari,” alishauri Dk Nkasiobi

Jambo la tatu ni kujikita zaidi katika kinga badala ya tiba.

Dk Nkasiobi alisema ni rahisi kuyadhibiti maradhi yasiyoambukiza kwa kuchukua tahadhari mapema.

Alisema kwa ngazi ya mtu mmoja mmoja, ni kubadilisha mitindo ya maisha hasa kwa kuzingatia mazoezi ya mara kwa mara na ulaji wa vyakula vya asili.

Kwa ngazi ya kitaifa, Shirika la Afya Duniani (WHO) linazihamasisha nchi wanachama kuchukua hatua kadhaa za kuzuia na kudhibiti magonjwa yasiyoambukiza kwa kuangalia visababishi vya magonjwa hayo.

Jambo la nne ni teknolojia. Hili liliainishwa na Mwanafunzi wa mwaka wa nne wa fani ya udaktari kutoka Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi Shirikishi (Muhas), Daniel Magomele.

Yeye amependekeza kuwepo kwa kampeni aliyoipa jina la “Onana Nami Kabla Hujaugua” ambayo itawapa wananchi nafasi ya kuonana na daktari na kupewa ushauri wa afya zao.

Magomele alisema amekuwa na ndoto hiyo kwa muda mrefu ili kuwasaidia watu wanaopata maradhi yasiyoambukizwa kwa sababu ya kukosa uelewa wa nini cha kufanya ili kuwaweka salama kiafya.

“Mpango huo unawalenga watu watu wote na hapa ninamaanisha wale walio tayari kuhamasika katika kujali afya zao,” alisema mwanafunzi huyo ambaye wakati wa kuchangia kwake alishangiliwa na washiriki wa kongamano hilo.

Magomele alisisitiza kwamba hata kama serikali haitafuata wazo lake, yeye atalitekeleza kwa vitendo kwa sababu anaamini watu wakipata elimu kuhusu magonjwa yasiyoambukiza kutoka kwa wataalamu basi idadi ya vifo vitokananvyo na magonjwa hayo itapungua hapa nchini.

Mwanafunzi mwingine wa Muhas, Frank Arabi aliishauri serikali kuwatumia wataalamu wa Tehama ili watengeneze kifaa ambacho kitawafanya watu wanaokunywa pombe wawe na kiasi kwa sababu imebainika moja ya vyanzo vya magonjwa hayo ni unywaji wa pombe uliopitiliza.

Alisema kifaa hicho kinavaliwa mkononi kama saa na mtumiaji wa pombe na pale inapotokea mnywaji huyo amezidisha pombe mwilini basi kifaa hicho kinatoa mlio kumkumbusha mtumiaji huyo kwamba amefikia kiwango cha mwisho cha ulevi mwilini mwake.

“Kwa sasa kuna kifaa kinaitwa somafit, kiko kama saa. Chenyewe kinapima pressure au mtu ametembea umbali gani kwa siku. Tunaweza kukiongezea uwezo kipime hata unywaji wa pombe,” alisema Arabi.

Jambo la tano ni kuanzishwa kwa kliniki maalum katika hospitali zilizopo ili kupima saratani.

Hilo lilisemwa Mkurugenzi mkuu wa Taasisi ya Saratani ya Ocean Road, Dk Julius Mwaiselage. Yeye alipendekeza kuanzishwa kwa kliniki katika hospitali zilizopo ili kusaidia kugundua saratani mapema kabla haijawa sugu na hatarishi kwa maisha ya watu.

“Hapa nchini tuna hospitali nyingi lakini hazitoi vipimo vya saratani, zikianzishwa kliniki za kinga kwenye hospitali hizo hizo, itasaidia kugundua saratani mapema,” alisema mkurugenzi huyo.

Aliongeza kwamba wadau mbalimbali wanaweza kutumia kampuni ya simu kutoa elimu ya magonjwa ya yasiyoambukiza kwa watu wengi zaidi.

Alisisitiza utayari wa watu webyewe kufanya mazoezi mara kwa mara ili kuweka sawa afya zao.



Friday, July 6, 2018

Bunge lilivyokubali kuibeba kampeni ya Jhpiego ya tohara kwa wanaume

Spika wa Bunge, Job Ndugai akisisitiza jambo

Spika wa Bunge, Job Ndugai akisisitiza jambo kwa watoa huduma wa mradi wa Aidsfree unaotekelezwa na Shirika la Jhpiego, baada ya kujionea namna mradi huo unavyotekelezwa. Picha na Habel Chidawali 

By Habel Chidawali, Mwananchi hchidawali@mwananchi.co.tz

Vita inapopamba moto katika uwanja wa mapambano, askari hulazimika kutumia kila aina ya mbinu na silaha, kusudi amshinde adui aliyembele yake.

Tanzania bado iko kwenye vita dhidi ya maambukizi ya virusi vya Ukimwi (VVU).

Vita hii inaendelea kila eneo la nchi hata katika nyumba za ibada na taasisi mbalimbali zinaendelea kutumia kila njia kusudi kufikia ushindi dhidi ya adui huyo wa afya ya Watanzania.

Kama ilivyo katika uwanja wa mapambano, kwa sasa kila Mtanzania na duaniani kote wataalamu wameendelea kusugua vichwa kutafuta namna ya kupambana na janga hilo ambalo hadi sasa tiba yake bado haijapatikana. Lakini namna ya kupunguza nguvu ya maambukizi wengi wameanza kuielewa. Hivi karibuni Jijini Dodoma Bunge lilitangaza kuendelea na mapambano dhidi ya Ukimwi na liliwaomba wabunge wote kuanza kuonyesha mfano wa kupima afya zao, kazi ambayo ilifanyika katika viwanja vya Ukumbi wa Bunge. Wabunge wengi walijitokeza kupima afya zao na kasha walipatiwa majibu.

Mkakati wa tohara kwa wanaume

Tohara ya mwanaume ni sehemu ya mkakati uliopelekwa bungeni na shirika lisilo la kiserikali la Jhpiego, kwa lengo la kufikisha ujumbe wa kawaida wa kuhamasisha kampeni hiyo. Taarifa ya Jhpiego ilivuta hisia kwa wabunge na kuonekana ukweli halisi wa kile kinachozungumzwa kuhusu tohara. Ndipo Spika wa Bunge, Job Ndugai pamoja na wabunge wakaamua kulivalia njuga jambo hilo na kulibeba kama sehemu ya majukumu yao.

Jhpiego ilipeleka bungeni mradi huo ambao unaitwa ‘Aidsfree Tohara ya Mwanaume’ ambao kwa sasa unaotekelezwa katika Mikoa ya Iringa, Njombe, Tabora, Morogoro na Singida.

Huko umesaidia kwa kiwango kikubwa kupunguza maambukizi ya virusi vya Ukimwi.

Mratibu wa Kanda Jamii katika taasisi hiyo, Virginia Haule anasema mapokeo ya mradi wa tohara ya mwanaume kwa wabunge imewatia moyo na wameamini kuwa hawako peke yao. Haule anasema wanazunguka katika maeneo mbalimbali nchini kwa ajili ya kutoa elimu na mwitikio wa Watanzani ni mkubwa hata katika maeneo ambayo mila na tamaduni haziruhusu watu kufanyiwa tohara. “Tulianza mpango huu mwaka 2009 katika Mkoa wa Iringa na Njombe, lakini sasa tumeenda kwenye maeneo mengi nchini na tumeshafanya tohara kwa wanaume zaidi ya 800,000,” anasema Haule.

Hata hivyo, Haule anasema bado wanakutana na changamoto katika baadhi ya maeneo ikiwamo ya suala la mila, licha ya kuwa wanashinda kwa kuwatumia wenyeji ambao wamekuwa msaada mkubwa kwao katika uhamasishaji na kueleza ukweli wa umuhimu wa tohara.

Daktari aeleza

Moja wa madaktari wanaojihusisha na tohara kwa wanaume kutoka Hospitali ya Rufaa ya Mkoa wa Iringa, Eugen Lutambi anasema suala la tohara ni muhimu kwa kuwa linasaidia kwa asilimia 60 kuepusha maambukizi ya VVU.

Dk Lutambi anasema wanaume ambao hawajatahiriwa wana uwezekano mkubwa wa kupata maambukizi ya Ukimwi na maradhi ya zinaa. Anasema mwanaume ambaye hajatahiriwa ana uwezekano mkubwa wa kubeba vijidudu vya maambukizi vya maradhi kikiwamo kirusi cha kirusi cha ‘Human Papiloma’ kinachosababisha kansa ya mlango wa kizazi kwa mwanamke.

Kwa mujibu wa mtaalamu huyo, mwanaume aliyefanyiwa tohara huwa amesaidia kwa kiasi kikubwa kuiweka ngozi yake (uume) kuwa ngumu na yenye kumsaidia kwa sehemu kujikinga na michubuko.

Muda wa kufanya tohara

Mganga mkuu huyo anasema tohara haina muda maalumu bali hufanyika katika kipindi chochote.

Hata hivyo, anasema ni vema kwa wale ambao hawajatahiriwa wakafnya hivyo wakiwa na miaka kati ya 10hadi 29, na hawa ndiyo kampeni ya tohara ndiyo imewalenga.

“Tunaposema msimu wa tohara katika kampeni zetu, tunawalenga zaidi wavulana na wanaume wenye miaka kati ya 10 na 29, kundi la vijana wadogo,” anasema. Anasema hakuna tofauti kati ya waliotahiriwa wakiwa katika umri mkubwa na waliotahiriwa katika umri mdogo, tohara ni ile ile tofauti yake ni muda tu wa kufanyika. Mtaalamu huyo anaiomba Serikali na Bunge kushirikiana na wadau wengine ili kufanya zkampeni hiyo iwe na msukumo wa kisera, itasaidia kuwafikia watu wengi zaidi.

Bunge laitikia

Mbunge wa Viti Maalumu (CCM), Jaqueline Msongozi anasema suala la tohara halipaswi kubezwa kwa hali iliyopo sasa.

Anasema ni ukweli kuwa limeweza kusaidia kwa kiasi kikubwa katika maeneo mengine kushusha kasi ya maambukizi mapya ya virusi vya Ukimwi.

Msongozi ambaye alitangaza kuwa balozi wa kuhamasisha tohara kwa wanaume, anasema haipaswi kuzungumza kinadharia pekee, bali kwa kuonyesha vitendo. Anasema kuna baadhi ya watu wanadharau kuwa hakuna msaada katika njia hiyo ili hali ni jambo nyeti lenye kutakiwa kupewa umuhimu wa pekee.

Mbunge huyo anasema kuna haja pia ya kufanya kampeni za nyumba kwa nyumba ili kufikia malengo ambayo yatasaidia kampeni hiyo kufikia lengo lililokusudiwa kwa mtazamo chanya.

Anasema Jhipiego imeamsha ari ya kufanya kazi na wabunge ili kupunguza ama siyo kulimaliza kabisa tatizo la wanaume kushindwa kufanyiwa tohara kutokana na mila na desturi na wengine kwa uzembe tu.

Spika Ndugai akiri tohara ni msaada

Spika Ndugai, ni miongoni mwa wabunge waliohudhuria hafla hiyo na kueleza furaha yake katika jambo hilo ambalo alisema ni muhimu kwa afya ya Watanzania. Ametoa wito kwa wabungeiyo katika majimbo yao na akasema kwa wabunge ambao hawajafanyiwa tohara, wafike katika kituo cha afya cha Bunge waweze kupatiwa huduma hiyo. Maelezo ya Ndugai yanaweza kuwa msaada mkubwa iwapo wabunge watakuwa na makubaliano ya pamoja katika kulifanyia kazi suala hili kwa kuwa ni la mtambuka. Anasema Jhpiego kupitia mradi wa AidsfreeI unaofadhiliwa na Watu wa Marekani, kutokata tamaa na badala yake watumie muda wao kupeleka elimu hiyo kwa Watanzania ili waepukane na maradhi.

Mikoa ambayo mwitikio wa tohara umeendelea kuimarika kutona na mradi huo wa Aidsfree ni pamoja na Njombe na Iringa.

Imeelezwa kuwa baadhi ya wilaya katika Mkoa wa Tabora, idadi kubwa ya wanaotahiriwa ni watu wazima jambo linaloonyesha mwitikio mzuri wa kampeni hiyo.


Friday, July 6, 2018

Sukari inavyotumika umasaini kuchochea ndoa za utotoni

 

By Bakari Kiango, Mwananchi bkiango@mwananchi.co.tz

Arusha. Sukari ni bidhaa muhimu kwa matumizi ya nyumbani na viwandani. Serikali imekuwa ikitoa matamko ya udhibiti wa bidhaa hiyo ili kuhakikisha wananchi wanaipata kwa uhakika.

Lakini kwa jamii ya Wamasai wa Engalaoni wilayani Arumeru Mkoa wa Arusha, sukari ina maana pana hasa linapokuja suala la kuposa na kuoa mke, kwani bidhaa hiyo hutumiwa kama kishika uchumba kwa kuwaoza mabinti zao wenye miaka chini ya 18.

Kijiji cha Engalaoni kipo katika wilaya ya Arumeru mkoani Arusha na idadi kubwa ya wakazi wake ni kabila la wamasai na sukari kwao ni mojawapo ya kichocheo na kishawishi katika kuhakikisha watoto wao hasa wanafunzi wanaolewa.

Haya yalibainika hivi karibuni kwenye wiki ya kuelekea maadhimisho ya Siku ya Mtoto wa Afrika yaliyofanyika kitaifa katika Uwanja wa Sheikh Amri Abeid Jijini Arusha na kuhudhuriwa na mashirika mbalimbali likiwamo la Plan International na World Vision.

Maadhimisho ya mwaka huu yalibeba kauli mbiu isemayo ‘kuelekea uchumi wa viwanda, tusimwache mtoto nyuma.’ Kuelekea katika maadhimisho hayo, waandishi wa habari, mashirika ya kutetea haki za watoto na maofisa wa Serikali walifanikiwa kufika Kijiji cha Engalaoni Kata ya Mwanditi kwa ajili ya kujionea maendeleo ya watoto. Akitoa taarifa kwa wanahabari na maofisa wa Serikali, Mkurugenzi wa Shirika la Maendeleo ya Kutetea Mwanamke, Vijana na Watoto (CWCD), Hindu Mbwago alisema jumla ya wasichana 70 chini ya umri wa miaka 18 wa Engalaoni Kata wamenusurika kuolewa mwaka jana.

Hindu anasema wasichana hao ni wanafunzi wa shule za msingi katika madarasa tofauti na mafanikio hayo yalikuja kutokana na juhudi zinazofanywa na dawati la jinsia pamoja na wapigania haki za watoto.

Anasema wasichana hao wa shule ya msingi Engalaoni walikuwa tayari katika mchakato wa kuolewa baada ya kutolewa kishika uchumba ambacho ni sukari na pombe za kienyeji.

“Klabu za watoto za kuwajengea uwezo wa kujitambua ndiyo mbinu iliyotusaidia kuwaokoa watoto hawa. Kwa sababu wakishatolewa kishika uchumba wanavalishwa saa maalumu ambayo wenyewe wanaita pete ni kama utambulisho wa maandalizi ya kuolewa,” anasema Mbwago.

Na kuongeza kuwa; “Baada ya kuwajengea uwezo kupitia klabu zao za shule, baadhi ya watoto walitoa taarifa kwa mlezi wao na katika dawati la jinsia, kuwa kuna wenzao wana pete mkononi ambayo ni kiashiria kimojawapo cha kuolewa na watu wanaokaridiwa kuwa na miaka zaidi ya 20,” anasema.

Anasema baada ya mlezi wao kuzipata taarifa hizo, alizifikisha kwa mamlaka husika ikiwamo kwa ofisa elimu wa mkoa wa Arusha na wadau wa CWCD ambao kwa kushirikiana na Serikali, walikwenda Engalaoni na kufanikiwa kuzuia mchakato wa kuozwa mabinti hao.

Mbwago anasema watoto wa Engalaoni walijengewa uwezo wa kujitambua na kujua thamani na haki zao katika kipindi cha wiki moja sambamba na wakazi wa kijiji kujua umuhimu wa watoto wa kike.

Sababu inayowafanya kuwaodhesha mabinti zao

Hindu anasema sababu inayofanya wazazi hao kuwaoza mabinti zao ni tamaa, ushawishi na mila na desturi potofu ambazo zinachangia kuwakandamiza watoto wa kike.

Akizungumza katika maadhimisho hayo, Naibu Waziri wa Afya, Maendeleo ya Jinsia, Wazee na Watoto, Dk Faustine Ndugulile alisema Serikali imepanga kuhakikisha inakomesha vitendo vya ukatili wa kijinsia.

“Ninawaomba watoto msikae kimya, toeni taarifa kwa walimu na viongozi pindi mnapokutana na kadhia hiyo ili hatua zaidi zichukuliwe kwa wahusika,” anasema Dk Ndugulile.

Madhara ya kiafya

Zipo sababu nyingi na ushahidi mwingi wa kisayansi, unaonyesha kuwa, ndoa na mimba katika umri mdogo wa msichana chini ya miaka 18 ni hatari kwa afya na mustakabali wa maisha yake na mtoto wake.Wasichana wengi wakati huu licha ya kuanza kupevuka wanakuwa hawajakomaa kiakili na uwezo wao ni duni katika uamuzi juu ya kufaa kwa mtu atakayekuwa mwenzi sahihi wa maisha.

Kimwili pia, wasichana katika umri huu wanakuwa hawajawa tayari kuyakabili majukumu ya uzazi na unyumba, nyonga za wasichana wanaoendelea kukuwa mara nyingi huwa changa na finyu kiasi kwamba husababisha matatizo mengi ya uzazi wakati wa kujifungua kwa njia ya kawaida.

Wasichana hao huchelewa kujifungua au huchukuwa saa nyingi za uchungu kabla ya kujifungua, hali hii inaweza kusababisha kifo cha mama au mtoto au wote wawili kama matibabu ya dharura ya upasuaji kwa ajili ya uzazi hayakufanyika. Idadi kubwa ya wanaojifungua kwa njia ya upasuji ni wale walio na umri mdogo.

Wasichana wanaopata ujauzito na kujifungua katika umri mdogo wengi wao pia hupata tatizo la fisitula au ‘Rectovaginal fistula’ (RVF).

Tatizo la fistula huharibu sana afya ya mwili na hisia za msichana.

Mkurugenzi wa Maendeleo ya Watoto wa Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Watoto na Wazee, Margareth Mussai anasema mila potofu zimesababisha watoto wa kike 70 na wa kiume 12 kukatisha ndoto zao za kuendelea na elimu na kuathiri maendeleo yao kiafya na Taifa katika jitihadaza kuelekea uchumi wa viwanda.

Mussa anatumia nafasi hiyo kuishauri jamii kuunga mkono jitihada za Serikali za kuhakikisha kila mtoto anapata huduma za afya bora sambamba na elimu bure na wazazi watenge muda wa kukaa nao na kutambua matatizo yanayowakabili.

Wadau

Mkuu wa Idara ya Jinsia na Afya ya Uzazi na Haki za Binadamu, Dk Katanta Simwanza, anasema watawajengea uwezo wataalamu na maofisa wa Serikali katika kuhakikisha wanaunga mkono jitihada za Taifa kuzuia na kupambana na ndoa za utotoni.

Mkurugenzi wa Mtendaji wa Chama cha Waandishi wa Habari Wanawake Tanzania (Tamwa), Edda Sanga anasema elimu chechemshi (inayoendana na mazingira na hali halisi ya watoto) ni nzuri kwa sababu inawasaidia kuwajengea uwezo watoto wa kutambua haki zao za msingi na umuhimu wao.

“Ukizungumza na mtoto kwa lugha inayoeleweka inasaidia kuelewe haki zake za msingi na kujiepusha na vitendo mbalimbali ikiwamo mimba na ndoa za utotoni na madhara yake kiafya”anasema Sanga.

Anasema Tamwa wana utaratibu wa kuzungumza na kutoa uchechemshi kwa watoto katika wilaya 10 zilizopo Tanzania Bara na Zanzibar wanazofanya miradi yao mbalimbali ikiwamo ya kuzuia mimba na ndoa za utotoni.

Mbali na hilo, Sanga anasema suluhisho mojawapo la kuondokana na ndoa za utotoni ni utashi wa kisiasa kwa viongozi kuona suala hilo ni tatizo kubwa katika jamii.

Amewataka pia wadau wa maendeleo kutoa elimu ya mara kwa mara kuhusu umuhimu wa mtoto. Dk Simwanza ameungana na Sanga kwa kusema sheria na sera zilizopo zinatakiwa zibadilishwe kwa kuwa bado zinamkandamiza mtoto.


Friday, July 6, 2018

Matatizo ya usikivu na sababu zinazochangia



Christopher Peterson 

Christopher Peterson  

By Christopher Peterson

Mawimbi ya sauti huingia kwenye sikio la nje kupitia mfereji wa sikio.

Hali hii husababisha ngoma ya sikio na mifupa midogo ambayo ni milaini iliyoko ndani ya sikio inayoitwa ‘ngoma ya sikio’ iliyopo katika sikio la kati, kutetemeka. Kile kitendo cha kutetemeka kwa ngoma ya sikio, kunaruhusu mitetemo hiyo ya sauti isafiri hadi kwenye sehemu inayoitwa ‘koklia’.

Koklia inapokea mawimbi ya sauti na kusaidiana na vinyweleo vidogo vidogo visivyoweza kuonwa kwa macho ya kawaida isipokuwa kwa kutumia kifaa maalumu cha hadubini. Vinyweleo hivi vinapeleka ishara ya sauti kwenye ubongo ndipo sauti inaweza kutafsiriwa.

Iwapo ikitokea sehemu yoyote kati ya hizi ikaharibika au njia ya sauti ikaziba, inaweza kusababisha matatizo ya usikivu. Inakadiriwa zaidi ya asilimia 20 ya Watanzania wanamatatizo haya ya kutosikia vizuri na wengine hata kuwa uziwi.

Zipo zababu nyingi zinazosababisha matatizo haya. Tafiti fupi niliyoifanya, imenithibitishia kuwa watoto wanaozaliwa na matatizo haya, huchangiwa na aina ya maisha ya mama zao wanapokuwa wajawazito.

Tabia kama ya unywaji wa pombe kiasi cha kulewa, uvutaji wa sigara na baadhi ya vipodozi vikali vinavyotumiwa wakati wa ujauzito, vinamuathiri moja kwa moja mtoto aliyeko tumboni.

Hali hii hutoke wakati ujajuzito ukiwa na miezi minne wakati mtoto anapoanza kutengeneza neva za fahamu.

Lakini sambamba na hayo, matatizo haya yanaweza kuwa ya kurithi pia. Baadhi ya maradhi yanayodumu kwa muda mrefu mwilini ambayo japo hayahusiani na homa za masikio, lakini yanaweza kusababisha matatizo ya kusikia.

Baadhi ya maradhi haya yanaweza kuleta hatari kwa kukorofisha mzunguko wa damu kwenye mfumo wa sikio, hasa la ndani kuelekea kwenye ubongo. Maradhi haya ni pamoja na ya moyo, kisukari na saratani ya damu.

Baadhi ya dawa pia zinaweza kusababisha kupoteza uwezo wa kusikia.

Asilimia kubwa ya dawa tunazozitumia kila siku katika tiba ya maradhi mbali mbali, pamoja na ufanyaji wake wa kazi lakini pia zinaweza kusababisha hali nyingine tofauti mwilini ya maumivu ya kichwa, uchovu, kichefuchefu, kutapika na pia kupoteza uwezo wa kusikia. Dawa hizi hasa ni zile zinazotumika kutuliza maumivu na zile zinazotumika kwenye tiba za saratani.

Hata hivyo, matatizo yanayotokana na matumizi ya dawa huwa ni ya muda tu, na baadaye mwili unakuwa sawa utakapomaliza kutumia dawa hizo.

Maradhi ya utotoni nayo yanasababisha kupoteza uwezo wa kusikia. Maambukizi ya sikio yanaweza kusababisha kujaa kwa utando mzito kwenye sikio la ndani na kusababisha matatizo ya usikiaji ambayo yanaisha baada ya utando huo kuondolewa.

Maambukizi mengine yanaweza kusababisha uharifu wa sikio la kati na hata la ndani na kumfanya mtoto kuwa kiziwi.

Maradhi yanayoshambulia sana mfumo wa usikiaji kwa watoto ni pamoja na ‘chickenpox’, surua, degedege na malaria sugu kwa watoto.

Wazazi wanashauriwa pia kuwapitia watoto vyakula vyenye lishe kwa wingi ili kuwakinga na maradhi nyemelezi yatakayoathiri mifumo ya fahamu katika ukuaji wao.

Umri pia unachangia kupoteza uwezo wa kusikia. Kadri umri unavyokwenda, ndipo uwezo wa kusikia unapungua.

Hii inatokea hata kama umekuwa ukiyalinda masikio yako wakati wote. Kwa kawaida matatizo ya kupoteza uwezo wa kusikia yanayotokana na umri, huwezi kuyazuia. Watu wenye miaka 65 na kuendelea wapo hatarini kuanza kupoteza uwezo wa kusikia.


Friday, July 6, 2018

Unajua kwanini unatokwa chunusi, soma hapa

 

By Lilian Timbuka, Mwananchi ltimbuka@nationmedia.co.tz

Chunusi ni tatizo la kawaida la ngozi linalowaathiri watu katika kipindi fulani cha maisha yao.

Tunaambiwa na wataalamu wa ngozi kuwa chunusi husababisha pia vipele vidogo vya mafuta na wakati mwingine huifanya ngozi iwe na maumivu au anaweza kuhisi ngozi kuungua. Mara nyingin hutokea maeneo ya usoni, mgongoni na kifuani.

Inasemekana asilimia 15 ya watu wenye chunusi huwa na aina hiyo ya chunusi.

Kwa nini unatokwa na chunusi

Daktari mstaafu, Raphael Salu mtaalamu wa maradhi ya ngozi anasema mara nyingi chunusi huhusianishwa na mabadiliko ya kiwango cha homoni kipindi cha balehe.

Hata hivyo, anasema zinaweza kumpata mtu wa umri wowote.

Anasema baadhi ya homoni zilizo jirani na vinyweleo vya ngozi hutengeneza kiwango kikubwa cha mafuta. Hivyo, mabadiliko hayo hufanya bakteria wanaoishi kwenye ngozi bila kusababisha madhara kukasirika na kusababisha vipele vyenye usaha.

Daktari huyo anasema homoni nazo hufanya utando mnene chini ya vinyweleo vya ngozi na kusababisha kuziba kwa vijitundu vya ngozi kunakosababisha kutokea kwa chunusi.

Wapo baadhi ya watu hudai kuwa kuosha ngozi kwa maji safi ya moto huweza kusaidia kuzuia chunusi.

Lakini Dk Salu anasema kuosha ngozi hakusaidii kuondoa tatizo la vijitundu kuziba.

Anasema mtu anaweza pia kurithi tatizo la chunusi kutoka kwenye familia yake. Kama baba au mama walikuwa na chunusi kipindi fulani cha maisha yao, kuna uwezekano mkubwa wa mtoto kurithi tatizo hilo.

Inaelezwa kuwa hata mabadiliko ya homoni yanayotokea kipindi cha hedhi au ujauzito, yanaweza kusawababishia chunusi wanawake.

Hata hivyo, daktari huyo anasema hakuna uthibitisho kuwa lishe, uchafu au ngono huchangia kutokea au kutotokea kwa chunusi.

Akina nani huathirika zaidi

Dk Salu anasema mara nyingi chunusi huwatokea zaidi vijana.

Anasema takribani asilimia 80 ya watu wenye chunusi wana miaka kuanzia kumi na moja hadi 30.

Chunusi hutokea sana kwa wasichana kuanzia miaka 14 hadi 17 na kwa wavulana, kuanzia miaka 16 hadi 19.

Chunusi huja na kuondoka kwa watu wengi kwa miaka mingi lakini miaka michache baadaye hali huanza kupungua. Watu wengi hupona kabisa tatizo hilo wakiwa na miaka kuanzia 25 na kuendelea.

Nini ufanye ukiwa na chunusi

Wataalamu wa ngozi wanasema usioshe sehemu ya mwili yenye chunusi zaidi ya mara mbili.

Kuosha mara kwa mara kunasababisha mikwaruzo na kufanya hali kuwa mbaya.

Wanashauri sehemu hiyo mwili isafishwe kidogo kwa sabuni na maji ya uvuguvugu na si ya moto sana au baridi sana, kwa sababu hufanya chunusi kuwa na hali mbaya zaidi. Wanashauri kutominya vipele au kuvisugua kwa nguvu kwa sababu hufanya ngozi kuuma na kutengeneza makovu ya kudumu.

Dk Salu anasema kama mtu umepaka vipodozi ahakikishe amejisafisha kabla ya kwenda kulala.

Na kama ana tatizo la kukauka ngozi ni vema kuchagua mafuta au vipodozi vinavyopendekezwa na wataalamu wa ngozi. Pia, kufanya mazoezi hakuondoi chunusi ila husaidia kuboresha hisia za kujipenda zaidi.

Hivyo inashauriwa mtu aoge haraka iwezekanavyo baada ya kufanya mazoezi, kwa sababu jasho husababisha ngozi kuwasha.

Kama unanywele ndefu ziweke katika hali ya usafi mara kwa mara na epuka zisiguse uso wenye chunusi.

Matibabu

Matibabu ya chunusi yanaweza kuchukua hadi miaka mitatu ili kuanza kuonyesha kupona.

Anasema mtu asitegemee kupata matokeo mazuri katika usiku mmoja pekee.

Ingawa chunusi haziwezi kutibiwa, ila zinaweza kudhibitiwa kwa matibabu mbalimbali kama mafuta na losheni.

Ni vema kuwasiliana na mtaalamu wa ngozi au mfamasia kabla ya kutumia dawa yoyote.


Friday, June 29, 2018

Unachopaswa kukifahamu kuhusu chikungunya

 

By Dk Christopher Peterson

Kama unafikiri kila unapopitia dalili kama za uchovu, maumivu ya viungo na maumivu ya kichwa huenda ukawa na malaria, basi nakushauri ufikiri mara mbili.

Pamoja na kuwa dalili hizi huashiria malaria, lakini kuna matatizo mengine mengi makubwa zaidi ya malaria yanayoaambatana na dalili hizi za malaria na ndiyo maana wakati wote inashauriwa ni vema kupata vipimo vya afya badala ya kunywa dawa za malaria bila kupata vipimo stahiki.

Miaka michache iliyopita, Tanzania iliibuka homa ya dengue. Kwa kukukumbusha tu, homa hii inasambazwa na mbu anayeitwa aedes aegypt. Mtu huwa hatarini kupata homa ya dengue baada ya kuumwa na aina hii ya mbu na kumuachia virus ambavyo baadaye vinamsababishia homa hiyo. Lakini mbu huyu anayeitwa aedes aegypt,anasambaza pia aina nyingine za homa zaidi ya dengue kutokana na aina ya virusi anavyobeba. Miongoni mwa homa anazoeneza ni inayoitwa chikungunya.

Chikungunya ni aina ya ugonjwa ambao unatishia maisha ya Watanzania, hasa baada ya Serikali kutoa taarifa mapema wiki hii kuwa, Watanzania wengi wapo hatarini kuugua ugonjwa huo.

Chikungunya ni neno lenye asili ya Kimakonde likiwa na maana ya kitu kujikunja na kuinama. Homa hii kwa mara ya kwanza iligundulika Kusini mwa Tanzania miaka ya 1950. Sababu ya ugonjwa huo kuitwa chikungunya ni kutokana na waliougua kunyong’onyea, kuishiwa nguvu na kushindwa kutembea vizuri na kulazimu mgonjwa kutembea wakiwa wameinama.

Ugonjwa huu pia upo katika nchi mbalimbali duniani kadri miaka ilivyokuwa inasonga na kutokana na ukweli kuwa asili ya ugonjwa huo ni Tanzania, jina la chikungunya limeendelea kutumiwa na mataifa mengine duniani. Ugonjwa wa chikungunya ulitoweka Tanzania miaka mingi iliyopita kabla ya kuashiria kuibuka tena miaka ya karibuni, hasa mwaka 2007 na mwaka huu.

Mbu huyo anayeeneza ugonjwa huo hang’ati usiku kama ilivyo kwa mbu anayesambaza ugonjwa wa malaria. Mbu huyu mara zote hung’ata mchana, hasa wakati wa jua na kwenye mazingira yenye joto.

Hubeba vimelea vya ugonjwa wa chikungunya vilivyopo kwenye mfumo wa virus na husambaza homa kwa kumng’ata mtu mmoja na kumuachia virusi na baadaye huenda kumg’ata mtu mwingine, mtu yule anakuwa hatarini kupata ugonjwa huu pia. Ifahamike pia kuwa chikungunya ni moja ya maradhi yasiyoambukiza.

Virusi vya ugonjwa huo vinaweza kusababisha hali ya kuhisi homa inayoweza kudumu kwa zaidi ya wiki kadhaa hata mwezi. Na dalilizake zinafanana na zile za homa nyingine, isipokuwa dalili yake kuu ni kwa mgonjwa kuhisi homa na mwili kuwa na joto kali, maumivu ya viungo, ya kichwa, ya misuli na kuvimba kwenye sehemu za maungio.

Chikungunya bado hauna chanjo hadi sasa. Japo matibabu yake yapo. Usipopatiwa matibabu kwa wakati, mgonjwa anakua katika hatari ya kupata matatizo mengine makumbwa ya kiafya kama ya moyo, maradhi ya ini yanayosababisha homa ya manjano, matatizo ya figo na kuvuja damu ndani ya mishipa ya kwenye ubongo (hemorrhage).

Hivyo ni vema kuzifuatilia kwa ukaribu dalili hizi nilizozieleza kwani kufanya hivyo itakusaidia kupata msaada wa kitabibu mapema kabla homa haijawa kubwa na kusababisha matatizo mengine ya kiafya.

Aidha, kwa kuwa chikungunya hauna kinga, nawashauri watu kujiepusha na mazingira ya kuruhusu kung’atwa na mbu wakati wa mchana. Ni vigumu sana kumtofautisha mbu anayeeneza chikungunya na mbu wa aina nyingine.

Lakini pia nashauri kuyaweka mazingira tkatika hali ya usafi ili kuzuia mazalia ya mbu.

Friday, June 29, 2018

Ujinga, uzembe unavyosababisha maradhi yanayoepukika

 

By Khalifa Said, Mwananchi ksaid@tz.nationmedia.com

Mara ya mwisho Gerald Zoka kupata maumivu ya kifua ilikuwa miaka mitano iliyopita na hakika ilimgharimu kwani alilazimika kutokwenda kazini kwa kipindi cha mwaka mmoja.

Akiwa na miaka 45, akifanya kazi kama msimamizi wa kiwanda cha kupasua mbao kilichopo eneo la Buguruni Chama jijini Dar es Salaam, ilikuwa ni vigumu kwangu kumtambua wakati nilipokutana naye akiwa katika kituo chake cha kazi.

Akiwa ametapakaa vumbi mwili mzima huku mkono wake wa kulia ukiwa umeshika kipisi cha sigara Zoka analazimika kusafisha uso wake kwa mkono ili angalau nimwone na hatimaye nizungumze naye.

Wakati nikimkaribia ili nijitambulishe, chumba alichokuwemo kilikuwa kimetapakaa kwa vumbi la mbao na moshi wa sigara hali ambayo ilinifanya nibanwe na kifua na kuanza kupiga chafya. Mashine ya kusaga mbao pamoja na mtu aliyeitumia akiiendesha akiwa upande mmoja inaunguruma huku watu wawili wanayoendesha mashine hiyo wanapitisha magogo katikati yake.   

Baada ya kuisimamisha mashine hiyo, wanaanza kazi ya kuondosha msumeno ulionasiwa takataka za mbao. Siyo wakati wa kuiendesha mashine wala wanapoondosha msumeno huwa wamevalia vitendea kazi za kuwalinda na usalama wao.

Pia, wala hawajavaa glovu, vitu vya kujikinga masikioni wala kinga nyingine yoyote ya kujihadhari na vitu vyenye asili ya chupa na hawana viatu vigumu. Hivi ni vitu vya msingi ambavyo kwa kawaida mtu anayefanya shughuli ya namna hiyo anapaswa kuwa navyo kama sehemu ya kujikinga na majanga.

Kwa mara ya kwanza nilipomtembelea Zoka, rafiki yake wa karibu hakuwa amevalia kinyago. Hakuwa na chochote kwa ajili ya kulinda usalama wake. Hii ndiyo hali halisi inayoonyesha jinsi wasivyojali kuhusu usalama wa afya zao na ndiyo iliyomsababishia kukupata maumivu ya kifua wakati uliopita.

Huku akionyesha kinyago kilichotundikwa ukutani na vifaa vingine vya kulinda usalama, Zoka ananiambia kufanya kazi bila kujikinga na chochote ni jambo la muda tu.  “Najua ni hatari,” anasema Zoka huku akionyesha hali ya aibu, “ Tunajifanya tumesahau kuvitumia.”

Kimsingi anachokizungumza kinaaminisha maana nilipozunguka kutizama zaidi nilimwona akiwa amevivalia. Hata hivyo, wenzake hawakuvaa kabisa. 

Majanga yaliyoko nyuma yake

Kulingana na Dk Pauline Chale, ambaye ni mtaalamu wa magonjwa ya mapafu katika Hospitali ya Taifa Muhimbili, kuna hatari nne ambazo zinaweza kumfanya mtu akumbwe zikihusishwa na vumbi.

Hatari hizo ni pamoja na kiwango cha vumbi kinachovutwa, ukubwa wake, aina na  matokeo ya kimwili wa mtu aliyeathirika.

Iwapo kiwango hicho ni kikubwa, ukubwa wake ni mdogo na aina yake ni sawa na mwili unategemewa kuathirika na hivyo kusababisha tatizo katika mfumo wa upumiaji kwa yoyote aliyekuwepo kwenye mazingira hayo.  

Dk Pauline anatolea mfano wa mtu anayefanya kazi kwenye kiwanda cha saruji huku akiwa hajajikinga kwa chochote. 

Vumbi la saruji anasema lina tabia kuwa la kawaida ambalo linaharibu mfumo wa kinga ya mwili na hivyo kumweka mhusika katika hatari ya kukumbwa na magonjwa ya mapafu.

Hali hii inajitokeza pia kwa watu wanaofanya kazi migodini na kwenye maeneo ya kupasua mbao au magogo.  

 Hakuna mbadala 

Buguruni Chama eneo ambalo ni maarufu kwa uuzaji wa vifaa vya ujenzi na useremala siyo kawaida kuona mwendesha mashine akifanya kazi yake bila kuwa na kifaa cha kukinga pua.

Zoka sio mtu wa kipekee isipokuwa ndio utaratibu uliopo kwenye eneo hilo ambapo wafanyakazi wanashindwa kuona utofauti kati ya namna wanaojikinga na afya yao.

Unapouzungumza na baadhi ya wafanyakazi inaweza ikakuwia vigumu kuelewa ni kwa nini wamekuwa wakipuuzia kuvaa kinga licha ya ukweli kwamba baadhi ya wenzao wamekumbwa na matatizo ya kifua. 

Juma Ali mwenye miaka 32 ambaye ni msaidizi wa Zoka amekuwa akifanya kazi ya useremala kwa miaka mitano.

Rafiki yake Ali ambaye ni mpole na mwenye hali ya aibu ananieleza kuwa hajawahi kabisa kutumia kifaa cha kujikinga na madhara yoyote yanayoweza kuhatarisha afya yake akiwa kazini.

 Siyo kwamba vifaa hivyo havipo, bali anatoa sababu akisema kuvaa kifaa cha kukinga pua kinamfanya ajisikie akipumua vibaya.  

“Tangu siku hiyo nikacha kuvaa,” anasema licha kutambua namna anavyoiweka hatarini afya yake.

 

Watu kama wameziba masikio

Kwa ujumla hilo ndiyo jambo ambalo Dk Pauline amekuwa akikumbana nalo mara kwa mara toka kwa wagonjwa wake. 

“Watu” anashauri Dk Pauline katika mahojiano yaliyofanyika na gazeti hili hivi karibuni, “ wanahitaji kuwa waangalifu sana na afya zao na kuzingatia tahadhari za kiafya katika maeneo yao ya kazi,”.

Hata hivyo, ushauri kama huu hauzingatiwi na watu kama kina Ali ambao wanategemea kudura za Mungu kujikinga.

Kudhibitisha kuhusu nguvu za Mungu kulinda afya yake, Ali anasema amekuwa akifanya kazi hiyo kwa miaka 15 na hajawahi kuugua.  Hata hivyo, bado hana uhakika kuhusu ujumla wa afya yake kwa vile hajawahi kwenda hospitalini kufanya vipimo.

Anasema iwapo itatokea siku moja ameathirika na vumbi kutokana na kazi yake, Ali ambaye ni baba wa mtoto moja anasema atahesabu tukio hilo ni kama ajali tu, “ kama ilivyo kwa ajali nyingine,” anasema huku akifurahi. 

Watu wamepoteza maisha kwa kupuzia

Bahati nzuri ni kwamba matukio kama haya hayajitokezi kwa wengine wanaofanya kazi zinazofanana nao kama vile wale wanaopaka rangi magari. 

Fredrick Mlaponi(25)anayefanya kazi ya kupaka rangi magari katika eneo la Buguruni Malapa anatambua fika kuwa anapaswa kuchukua tahadhari kwani bila kufanya hivyo anaweza kuitumbukiza hatarini afya yake.

Mlaponi anaufahamu wa kutosha kuhusiana na kemikali zinazopatikana katika rangi anazotumia kwenye magari.

Mbali ya kunywa maziwa kila wakati, Mlaponi na washirika wenzake wanne wamekuwa wakihakikisha wanatumia vifaa vya kukinga pua na maeneo mengine wakati wanapofanya kazi zao.

  “Kama msimamizi siwezi kuona mtu anafanya kazi bila kujilinda,” Mlaponi ananidhibitia kwa uhakika kabisa.

“Ni hatarini kupuuzia kutotumia vifaa vya kujikinga. Nimekuwa sehemu nyingi ambako watu wamepoteza maisha kutokana na kupuzia suala hili,”.

 

Afya zilivyo hatarini

Utafiti uliofanyika hivi karibuni uliyotathmini kuhusu dalili za matatizo yanayotokana na upumuaji na usalama wa kazi kwa mafundi seremala Dodoma ulionyesha kuwa vumbi zitokanazo na mbao husababisha kujitokeza kwa magonjwa yanayohusiana na mfumo wa upumuaji.

Utafiti huo unataja maeneo matatu yanaongeza hatari ya kupata matatizo yanayoambatana na mfumo wa upumuaji. 

Maeneo hayo ni pamoja na kipindi gani mtu anaweza kudumu kwenye sekta ya ufundi seremala, kiwango, kwa kiasi gani anakumbwa na vumbi zitokanazo na mbao.

Kwa ujumla wafanyakazi wengi wako hatarini hasa kwa kuzingatia kuwa tafiti nyingi zinaonyesha kuwa Watanzania wengi bado hawalindi na kanuni za usalama sehemu za kazi na sheria zake.

Friday, June 29, 2018

Njia hii si salama kwa afya ya mtumiaji

 

By Dk Shita Samwel

Karibuni msomaji wangu, kutokana na maswali mengi niliyoulizwa kuhusiana na tendo la kujamiiana kwa njia ya mdomo kama ni sahihi au inaathari kifya, leo nitatoa majibu kuhusiana na maswali hayo.

Njia hii kama inavyoitwa kitabibu kuwa ni ‘Oral sex’, hufanyika kwa lengo la usisimuaji wa maeneo ya uzazi kwa kutumia mdomo kwa kulamba au kunyonya. Sehemu za mdomo zinazotumika kufanya tendo hilo ni ndimi (lips), ulimi au meno.

Kitaalamu matumizi ya mdomo katika maeneo mengine ya mwili hayachukuliwi kama kujamiana kwa njia ya mdomo (oral sex).

Mtindo huu hutumika kwa jinsia zote, kusisimuliwa kwa njia ya mdomo katika sehemu za ukeni kitabibu huitwa cunnilingus.

Wakati usisimuliwaji wa sehemu za siri za kiume huitwa fellatio. Pia, ipo aina nyingine ambayo haifanyiki mara kwa mara katika jamii, hii ni ile ambayo sehemu ya haja kubwa husisimuliwa kwa mdomo kitabibu hujulikana kama ‘anilingus’.

Ukiacha aina hii, aina mbili za awali ndizo ambazo hutumiwa na jamii nyingi kama desturi yao kufanya hivyo ili kuleta hamu ya tendo la ndoa kwa haraka, kufikishana kileleni hasa wenye tatizo la kutofika kileleleni au kuridhishana kimapenzi.

Pamoja na mazuri yake, njia hii ya mdomo si salama kama wengi wanavyodhani, kwani yapo maambukizi yanayoweza kuenezwa kwa njia hiyo.

Nchini Marekani, takwimu za kituo cha udhibiti wa maradhi (Center of Disease Control) zinaonyesha karibu kila Mmarekani amewahi kufanya mapenzi kwa njia ya mdomo.

Takribani asilimia 90 ya watu wazima Wamarekani wenye umiaka kati ya 25 hadi 44, wamewahi kufanya kitendo hicho na wenza wao wa jinsia tofauti.

Wanaume ndiyo wanaonyesha kuwahi kushiriki tendo hilo kwa njia ya mdomo mara nyingi kuliko wanawake. Wapo walioshiriki kitendo hicho tu ujanani kabla ya kuanza kushiriki kitendo cha kujamiana kwa njia ya kawaida.

Taarifa za CDC zinaelezwa kati ya hao, vijana walioshiriki ngono kwa njia ya mdomo ni asilimia 2 ambao walikuja kugundulika kuugua maradhi ya kuambukiza yatokanayo na kujamiana.

Wakilinganishwa na asilimia 5 ya waliopata matatizo haya kwa njia ya uke pasipo kinga na asilimia 13 waliofanya matendo yote yaani kwa mdomo na njia ya uke. Pamoja ya kwamba ngono kwa njia ya mdomo haisababisha kutungwa kwa mimba, lakini hatari ya kupata maambukizi ya vimelea wa maradhi ni kawaida kutokea. Vimelea ambao wanapatikana kwa njia ya mdomo mara kwa mara ni pamoja na bakteria wanaosababisha kisonono au gono, kaswende na virusi vya herpes.

Virusi vingine ingawa ni nadra kutokea ni virusi vya homa ya ini jamii B na C na pia, virusi vya ukimwi, vioto au vichungu (genital wats) na vimelea vya chlamydia.

Hatari kubwa ya mtu kupata vimelea hawa ni yule anayetoa huduma ya ngono ya mdomo kwa sababu anagusana na kupokea maji maji ya maeneo ya uzazi. Hatari huwa kubwa zaidi iwapo mtendaji atakuwa na michubuko, vidonda au jeraha la wazi mdomoni.

Mipira ya kike na yakiume inaweza kutumika kukinga kuenea kwa maambukizi, lakini changamoto ni ladha yake mipira hiyo kwa mtoa huduma ya ngono ya mdomo.

Njia ya mdomo inahusishwa pia na kuenea kwa virusi vya Papilloma kutoka kwa mtu mmoja kwenda kwa mwingine, virusi hivi ndiyo vinavyosababisha saratani ya koo.

Nihitimishe kwa kusema kuwa, njia hii si salaama, ingawa kiwango cha kupata maambukizi mbalimbali siyo kikubwa.

Friday, June 29, 2018

Fangasi wa miguu, matibabu yake kwa wanaume

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Wanaume wanaoishi katika maeneo yenye joto la wastani mpaka la juu ni moja kati ya kundi la wanaokabiliwa na maambukizi ya fangasi wa ngozi ya miguuni, kitabibu hujulikana ‘Tinea pedis.’

Mara nyingi ngozi ya miguuni hasa katika ngozi ngumu ya nyayo na katikati ya vidole, ndizo zinazopatwa sana na vimelea wa fangasi.

Uwapo wa unyevunyevu, joto na giza ni mazalia mazuri ya fangasi wa miguuni.

Wanaume ambao wako katika hatari ya kupata fangasi za miguuni ni wale wenye dosari ya nyayo ya miguu kuwa na kiasi kikubwa cha tezi zinazotoa jasho nyayoni.

Vilevile, wenye kinga dhaifu, wanaougua kisukari, wanaoishi maeneo yenye joto kali na wale wanaovaa viatu kwa muda mwingi.

Maambukizi haya yanaweza kuwa chanzo cha kupata fangasi maeneo mengine ikiwamo katika sehemu za siri, viganja vya mikono na mwili mzima.

Uwapo wa fangasi miguuni unaweza pia kumhatarisha mwathirika kuvamiwa na bakteria rafiki wa juu ya ngozi ambao wakipenya ndani ya ngozi huleta madhara.

Vimelea wa fangasi ni mojawapo wa wanaoweza kusambaa na kumpata mwanadamu mmoja kwenda kwa mwingine kwa kugusana na vitu vilivyotumiwa na mwenye vimelea wa fangasi.

Katika maisha ya kila siku mara nyingine watu huweza kuvaliana soksi na viatu; hii ni mojawapo ya njia zinazoweza kueneza maambukizi ya fangasi wa miguuni kwa wanaoishi katika mazingira ya pamoja.

Si hivyo tu, bali pia kuvaa viatu na soksi za mitumba ambavyo pengine vimetumiwa na mtu mwenye maambukizi ya fangasi, inaweza pia kuwa sababu mojawapo ya maambukizi ya fangasi za miguuni.

Vilevile kutumia pamoja sakafu au vitu vilivyokanyagwa ikiwamo mazulia, mabwawa ya kuogelea, vifaa vya mazoezi vilivyotumiwa na mtu mwenye vimelea.

Dalili zake ni zipi?

Dalili kubwa ya fangasi ni muwasho unaokulazimisha kujikuna na kujihisi raha au utulivu unapojikuna, harufu nzito ya kuoza katika miguu, kumomonyoka ama kulika kwa ngozi yenye fangasi.

Pia kuvuja kwa majimaji yenye kuteleza na harufu nzito, maumivu au kuhisi kuchomachoma baada ya kuchubuka na pia mara nyingine kuhisi kuwaka moto.

Ugunduzi wa fangasi wa ngozi ya miguu ni rahisi, huhitajiki kwenda maabara, wahudumu wa afya wanaweza kugundua kwa kupata historia ya dalili na kutazama kwa macho.

Mara nyingine unaweza usihitaji kupewa dawa za kukabiliana na fangasi wa miguu, elimu ya afya inaweza kukubadili tabia na ukadhibiti fangasi wa ngozi ya miguuni bila dawa.

Njia ya kukabili fangasi

Moja ya njia rahisi za kukabiliana na kujikinga na fangasi ni kubadili mienendo ya kimaisha ikiwamo kupenda kuwa msafi wa mwili pamoja na kufua nguo zinazovaliwa ikiwamo soksi ambazo wengine huzivaa kwa muda mrefu bila kuzifua.

Tumia soksi zenye asilimia nyingi ya pamba ili kuweza kunyonya jasho la miguuni, kutumia kitambaa safi au taulo dogo kwa ajili ya kukaushia maji baada ya kuoga au unapotoka kazini, matembezini na mchezoni.

Mara tu baada ya kutoka katika shughuli zako vua viatu vya kufunika na tumia viatu vya wazi, kausha kwa kitambaa kikavu maeneo ya miguuni katika upenyo wa vidoleni.

Matibabu ya dawa za fangasi za kupaka zilizo katika mtindo wa poda zinaweza kutumika kutibu, kwa fangasi sugu, dawa za kumeza zinaweza kutolewa. Kama kukiwa na maambukizi mchanganyiko na bakteria dawa za antibiotic zinaweza kutolewa.

Mara nyingine fangasi zinaweza kupata nyufa za vidoleni zikatengeneza vidonda ambavyo vinaweza kupata maambukizi wa bakteria ikiwamo wale wa tetenasi.

Hakikisha pia ukiwa una tatizo hili kiasi cha kufikia kupata vidonda miguuni, hakikisha unapata chanjo ya tetenasi kama hukuwahi kuchomwa.

Fangasi za miguuni ni ugonjwa kama magonjwa mengine, hivyo wanaogua wasipuuze wakidhani ni tatizo dogo.

Wanaogua tatizo wafike katika huduma za afya mapema kwa ajili ya ushauri na matibabu

Friday, June 29, 2018

Kula ndizi mbivu husaidia kuongeza uwezo wa kufikiri

 

By Hadija Jumanne

Licha ya ndizi mbivu kutajwa kuwa inasaidia kupunguza uzito wa mwili, lakini bado inaweza kutumika kuongeza uzito, huku ulaji wa tunda hili mara kwa mara unaelezewa kusaidia kuongeza uwezo wa kufikiri.

Inaongeza uzito kivipi? Ni pale tu inapochanganywa na maziwa humfanya mtu aongezeke uzito kwa haraka kwa sababu maziwa hutoa protini na ndizi hutoa sukari ambayo kwa pamoja humfanya mtu anenepe.

Licha ya kusifiwa kwa radha na harufu nzuri mdomoni, ulaji wa ndizi mbivu unatajwa kusaidia kujenga misuli na kumfanya mtu aweze kuwa hodari katika tendo la ndoa. Tunda hili husaidia kushusha presha, kulinda afya ya moyo, matatizo ya hedhi, maradhi kwenye figo, mfumo wa mkojo lakini pia huboresha kinga ya mwili na afya ya macho. Pia, hupunguza makali ya vidonda vya tumbo na ni chanzo kikubwa cha vitamin B ambayo husaidia kuongeza stamina wakati wa kufanya kazi nzito. Ndizi mbivu, humeng’enywa kwa urahisi hivyo mtu mdhaifu anaweza kula ndizi mbivu tano hadi sita kwa siku, tofauti na milo mingine na zote zikameng’enywa na kuingia mwilini na hiyo humfanya mtu aongeze nguvu.

Licha ya faida hizo, ndizi mbivu ina sifa ya kuwa na nishati kiasi cha kalori 110, gramu 30 za wanga na gramu moja ya protini pia ina virutubisho vya vitamini A,B na C, manganizi, potasium, protin, magneziamu, nyuzinyuzi , madini ya foliki, riboflavin, niacin na madini ya chuma. Ndizi husaidia kupunguza uwezekano wa kupata ugonjwa ya pumu kwani ulaji wa ndizi mbivu moja kila siku kwa mtoto mdogo unaweza kupunguza hatari ya kupata ugonjwa huo.

Faida nyingine ya kula ndizi mbivu husaidia kulegeza mishipa ya damu na hivyo kupunguza tatizo la shinikizo la damu, lakini ulaji wa madini ya potasiam kwa wingi hupunguza hatari ya mwili kupata maradhi mbalimbali. Vitamin C iliyopo katika tunda hili husaidia pia kuondoa sumu mwilini ambazo husababisha kutokea kwa saratani, vile vile nyuzinyuzi zilizopo katika ndizi huondoa sumu kwenye utumbo ambayo huchangia saratani ya utumbo. Hata hivyo, ulaji wa ndizi mbivu mara kwa mara husaidia kuongeza uwezo wa kufikiri.

Thursday, June 28, 2018

#MwananchiFursa #AfyaYetuMtajiWetu Hii ndiyo dhamira kuu ya Mwananchi Jukwaa la Fikra

 

By Herieth Makwetta, Mwananchi hmakweta@mwananchi.co.tz

Dar es Salaam. Safari ya kuandaa mijadala yenye manufaa kwa taifa imeanza rasmi leo.

Mijadala hiyo imebatizwa jina Mwananchi Jukwaa la Fikra na madhumuni yake ni kufanya mijadala itakayoangazia masuala mbalimbali ya kiuchumi, kiafya na kijamii ili kutafuta ufumbuzi wa pamoja.

Jukwaa hilo ni la kwanza nchini na limeandaliwa na kampuni ya Mwananchi Communications Limited (MCL), ili kuangazia masuala muhimu yanayogusa maisha ya kila siku ya mamilioni ya Watanzania.

Ili kuangazia mada tofauti tofauti, jukwaa hilo litafanyika kila baada ya robo mwaka na kuangazia masuala ya kiuchumi, miundombinu, viwanda, kilimo na mambo mengine. Mada hizo zitajikita katika masuala ya sasa yanayopewa umuhimu kitaifa.

Mjadala wa kwanza, utakaofanyika leo jijini Dar es Salaam utazungumzia magonjwa yasiyoambukiza ikiwamo kisukari, saratani, moyo na magonjwa ya mfumo wa hewa ambayo kimsingi yanasababisha vifo vya maelfu ya watu kila mwaka.

Kadhalika mjadala utafanyika kwa kushirikiaka na taasisi za kiserikali kupitia wizara husika, mawakala wa ndani na wa kimataifa na taasisi mbalimbali kwa kutegemea na mada iliyopo mezani.

Jukwaa hilo pia limeandaliwa kuwa na majadiliano yenye ushiriki wa watu wengi kutoka nyanja mbalimbali na ushriki wa jopo la wataalamu.

Ili kufanikisha hayo, majadiliano hayo yatarushwa moja kwa moja kupitia luninga na hadhara itakayoshiriki kwa kupitia majukwaa ya kidijitali

Kadhalika, jukwaa hilo litakuwa na jopo la wataalamu tofauti kutokana na mada iliyokubaliwa.

Wanajopo watakaoshiriki mijadala hiyo ni pamoja na watu wenye ushawishi mkubwa serikalini, kimataifa na taasisi za serikali za mikoa, watunga sera, viongozi wa biashara na asasi za kiraia.

Mwananchi Communications itatangaza mijadala hiyo kwa kiwango kikubwa kupitia televisheni, magazeti na majukwaa ya kidijitali.

Malengo makuu ya Jukwaa hilo ni

•Kuchangia ajenda ya maendeleo ya kitaifa

•Kuendeleza mijadala ya kitaifa katika masuala muhimu

•Kuhamasisha utungwaji wa sera

•Kutoa maudhui ya kipekee katika vyombo vya habari kama magazeti, redio/televisheni na dijitali.

Thursday, June 28, 2018

#MwananchiForum #AfyaYetuMtajiWetu Unahitajika mkakati maalumu wa kuzuia maradhi ya moyo

Wataalamu wa Magonjwa ya  Moyo wa Taasisi ya

Wataalamu wa Magonjwa ya  Moyo wa Taasisi ya Moyo Jakaya Kikwete (JKCI)  na wenzao wa Taasisi ya Madaktari Afrika  ya nchini Marekani wakimwekea mgonjwa kifaa maalum cha kurekebisha  mapigo ya moyo ili yawe sawa (kwa jina la kitaalamu Pacemaker) kifaa hicho huwekewa wagonjwa ambao mapigo yao ya moyo yako chini sana.Picha na JKCI 

By Professor Zulfiqarali Premji

Kwa muda mrefu kumekuwa na dhana kuwa maradhi ya moyo ni mahsusi kwa matajiri na wanene. Kwa sasa nchini tatizo la maradhi ya moyo (cardio-vascular diseases- CVD) limekuwa kubwa.

Maradhi ya moyo yanaongoza kwa kusababisha vifo katika eneo la Kusini mwa Jangwa la Sahara kwa watu wenye miaka kuanzia 30. Ni jambo la kuhuzunisha zaidi kwa sababu ongezeko hilo lipo kwenye maeneo yenye rasilimali duni za kiafya na hivyo, kujikuta zikikabiliwa na mzigo mara mbili wa kukabiliana na tatizo la maradhi yasiyoambukizwa (NCD) na yale ya kuambukiza.

Shinikizo la juu la damu na kisukari ni maradhi ambayo yanasababisha kwa kiwango kikubwa kuwapo kwa matatizo ya maradhi yasiyoambukiza, tatizo ambalo pia linachangiwa na mfumo duni wa maisha, unene kupita kiasi, kutokuwa na mazoezi, chakula duni, msongo wa mawazo, uvutaji wa sigara na matumizi ya pombe.

Nimeendelea kushuhudia jitihada za kuanzisha kampeni za upimaji afya katika maeneo ya mijini na udhibiti wa awali haupo, ndiyo maana nahoji kwa nini hakuna mikakati inayozingatia suala la udhibiti wa awali wa kukabiliana na maradhi yasiyoambukiza.

Ingawa nakiri kuwa fedha zaidi zinahitajika, lakini pekee haziwezi kutosha kufikia lengo la kupunguza vifo hasa vile vya mapema vinavyotokana na maradhi hayo.

Kupata thamani inayotakiwa katika kila dola inayotumika kwa maradhi yasiyoambukiza ni jambo muhimu ili kudhibiti ‘janga’ la maradhi haya.

Nahisi hicho kiasi kidogo cha fedha kilichopo hakijatumika ipasavyo, ndiyo maana hakuna uhalisia unaoonekana katika programu za udhibiti wa mapema wa tatizo hilo nchini.

Nakubaliana kuwa kuna upungufu wa wataalamu na vifaa tiba na hiyo imeongeza changamoto katika kufikia kasi ya kukabiliana na ongezeko la maradhi yakiwamo yasiyoambukiza ambayo mara zote yamekuwa na changamoto ya kuyatibu tofauti na yale yaambukizayo, maana baadhi ya maradhi hayo yana kinga, lakini hakuna kinga kwa maradhi yasiyoambukiza ambayo yana changamoto nyingi na yanahitaji gharama kubwa kukabiliana nayo.

Unaweza kudhani kwamba mtu angetarajia ubunifu ili kupata suluhisho la kuzitatua changamoto hizi.

Katika nchi nyingi zilizoendelea kama Marekani, madaktari bingwa hawaoni wagonjwa wote, badala yake kuna kada za madaktari ambao huwa na muda wa kuonana na wagonjwa wengi.

Hapa kwetu bado kuna ugumu wa mamlaka kutokubali mabadiliko, hivi ni kwa nini tusianzishe mafunzo mafupi ya shahada ndogo (postgraduate training) ya miezi 18 hadi 24 kupata wataalamu wa afya.

Inavyoonekana kuna mkakati wa chini kwa chini wa kuandaa kundi la wataalamu wa afya bila hata kuzitatua changamoto zinazolikabili Taifa.

Kuna haja ya kuwa na mkakati imara na unaoelezwa bayana kuhusiana na taaluma ya afya kwa vile kuna uhitaji wa kubadili mitazamo na tabia za watu.

Kula vizuri pekee kunachangia asilimia 60 ya kuzuia maradhi yasiyoambukiza.

Kwa maana hiyo, kuna haja ya kuongeza mambo kwenye mtalaa kwenye mfumo wa elimu ya afya.

Mambo hayo ni pamoja na faida ipatikanayo kwa kula vizuri, faida ya kupima afya mara kwa mara, faida ya kufanya mazoezi na athari za uvutaji sigara na matumizi ya pombe.

Lengo kuu la kampeni hii ni kuhakikisha inabadili mfumo wa maisha ya watu kutoka katika tabia inayochangia kuwapo kwa maradhi haya, hivyo itawezesha kuyazuia maradhi hayo yasiyoambukiza. Hata hivyo, bado kuna hatua zinazopaswa kuchukuliwa.

Katika maeneo mengi ya mijini utakuta kila mtaa kuna vioski viwili au zaidi vinavyouza chips-kuku, vyakula hivi hii siyo vizuri kwa afya.

Hata hivyo, kuvibadili vioski hivi viwe maeneo yanayouza vyakula vinavyofaa kwa afya za watu na wakati huohuo vikaendelea kutoa faida ya kiuchumi ni changamoto kubwa, inabidi ufikiri nje ya boksi.

Iwapo utamaduni huu wa kuwa na vibanda vya chips kuku uliojengeka katika miaka ya hivi karibuni hautatafutiwa tiba, tatizo la maradhi yasiyoambukiza halitadhibitiwa, ni ukweli ulio wazi unaopaswa kujadiliwa bila kupepesa macho.

Jambo lingine ni kukosekana kwa vifaa katika maeneo ya mazoezi yale ya wazi kwa ajili ya watu wote bila gharama.

Nimewahi kuandika hili zamani nikisema mtu mmoja angetembelea Dakar, Senegal jinsi walivyofanikiwa kwenye utamaduni kama huu katika jamii zao.

Ingawa kuwa na kambi za upimaji afya ni jambo zuri, lakini havitoshi kwa kulinganisha na idadi ya watu, ndiyo maana mkazo lazima upelekwe katika kuimarisha bima ya afya kusudi watu wengi zaidi waweze kwenda kupima afya zao katika vituo vya afya na vituo hivyo lazima viwe na wafanyakazi wa kutosha na vifaatiba.

Bado hatujamaanisha katika mambo yahusuyo uvutaji wa sigara na unywaji wa pombe pamoja na elimu ya afya, sheria zaidi zinapaswa kuwekwa ili kudhibiti hali hiyo.

Inavyoonekana dawati la maradhi yasiyoambukiza katika Wizara ya Afya limelala, ni wakati sasa wa kuamka na kuchukua hatua zitakazohakikisha kinga ya maradhi haya inapewa kipaumbele.

Mikutano, makongamano, semina na warsha hazitaweza kudhibiti NCDs. Mikakati ya awamu ya pili kama ile ya ujenzi wa hospitali kubwa na taasisi za moyo, haitadhibiti tatizo hili, njia pekee ni kuweka mikakati ya awali ya kujikinga.

Waweza kuwasiliana na Profesa Zulfiqarali Premji kwa kupitia barua pepe: premjizulfiqarali@gmail.com

Friday, June 22, 2018

Kudhibiti mazingira, matumizi ya dawa njia pekee ya kutokomeza malaria

 

By Bakari Kiango, Mwananchi bkiango@mwananchi.co.tz

Endapo Watanzania watatumia njia mbili zilizopendekezwa na watafiti kwenye mapambano ya kutokomeza mazalia ya mbu, Tanzania itafanikiwa kwa kiwango kikubwa kupunguza maambukizi ya malaria.

Kwa mujibu wa Ripoti ya Shirika la Afya Duniani (WHO) ya mwaka 2017, vifo vitokanavyo na malaria vimepungua hadi kufikia 67 kati ya 1,000, kutoka 112 kati ya watu 1,000 mwaka 2005.

Maelezo ya mtaalamu kutoka Taasisi ya Taifa ya Utafiti wa Magonjwa ya Binadamu nchini (Nimri), Profesa John Lusingu, njia hizo ni za mazingira ya kudhibiti mazalia ya mbu na kutumia dawa za kuua viluilui ambazo zimeonyesha ufanisi wa kupunguza mazalia ya mbu.

Taasisi hiyo inasema njia hizo zinatakiwa kutumika katika maeneo yaliyaoinishwa sambamba na mbinu nyingine za vyandarua na dawa ukoko ili kupata matokeo mazuri.

Nimri inafanya jitihada gani

Profesa Lusingu anasema Nimr ina jukumu la kufanya tafiti zitakazosaidia kutokemeza maradhi malaria ikiwamo, kwa kushirikiana na Mpango wa Taifa wa Kudhibiti Malaria (NMCP).

Pia, ina mipango mbalimbali ya kitafiti itakayosaidia kupunguza maambukizi ya malaria nchini ikiwa ni pamoja na kuendelea kufanya utafiti wa dawa bora za kutibu ugonjwa huo sambamba na kupunguza maambukizi na kudhibiti usugu wa vimelea vya malaria dhidi ya dawa endapo utajitokeza nchini.

“Kufanya utafiti wa nyenzo mpya bora zaidi au mchanganyiko wa nyenzo bora za kupunguza na kutokomeza kabisa maambukizi kwa mbinu mpya au kuboresha zilizopo mfano chanjo ya malaria, viuatilifu vinavyotumika kwenye vyandarua na matumizi ya dawa ya ukoko na dawa za kuua viluilui,” anasema Profesa Lusingu.

Mtafiti huyo, anasema hatua hiyo itakwenda sambamba na kuangalia mbinu mbadala ya kudhibiti maambukizi yanayotokea nje ya nyumba na mabadiliko ya tabia za mbu na mazingira yake.

Hata hivyo, Nimri inaendelea na utafiti wa majaribio ya dawa bora zaidi kwa ajili ya kuwakinga wajawazito na watoto ambao wako kwenye hatari zaidi kwa kuwa ni makundi muhimu kwenye mikakati ya kupunguza malaria.

Pia, taasisi inafanyia kazi tafiti za vipimo vya maradhi ‘diagnostics’ zenye uwezo mkubwa zaidi wa kubainisha maambukizi, hatua itakayosaidia katika mkakati wa kutokomeza malaria.

Kuhusu dawa ya Mseto kwa mujibu wa tafiti zilizofanywa na watafiti wa Nimri na washirika wake, dawa hiyo (Artemether-Lumefantrine), bado imeendelea kuonyesha ufanisi wa hali ya juu kwenye kutibu malaria nchini.

Anasema ni wagonjwa wachache ambao dawa hiyo imeionyesha kushindwa kuwatibu kwa ufanisi kutokana na sababu mbalimbali, mojawapo ni kupata maambukizi mapya (re-infection) na siyo usugu wa vimelea vya malaria dhidi ya mseto.

“Kwenye maeneo ambayo maambukizi yanaendelea, hatari ya kupata maambukizi mapya baada ya kung’atwa na mbu hata baada ya kutibiwa na dawa mseto, bado ipo. Hivyo kujikinga kwa kutumia vyandarua ni suala la muhimu,” anasema.

Profesa Lusingu anasema Nimri itaendelea kushirikiana na NMCP na wadau wengine wa maendeleo wa ndani na nje ya Tanzania, kufanya utafiti unaoangalia usalama na ufanisi wa dawa za mseto na pia, dawa mbadala (alternative antimalarials) kwenye maeneo maalumu nchi nzima.

Je! Kuna viashiria vinavyoonyesha kuna usugu wa vimelea vya malaria

Profesa huyo anasema hadi sasa hakuna viashiria au taarifa ya kitaalamu inayoonyesha kuwa vimelea vya malaria vimekuwa na usugu dhidi ya dawa ya mseto.

Hata hivyo, anasema Nimri inazo taarifa za kuibuka usugu wa vimelea vya malaria dhidi ya dawa mseto kwa nchi za Kusini Mashariki mwa Bara la Asia.

Profesa Lusingu anasema wataendelea kufanya utafiti kusudi kuweka mipango ya udhibiti endapo usugu utatokea nchini.

Anafafanua kuwa usugu wa dawa za awali za malaria kama Chloroquine na “SP”, ulianzia nchi za Kusini Mashariki mwa Asia na kusambaa maeneo mengine duniani.

Waziri wa Afya anena

Waziri wa Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia Wazee na Watoto, Ummy Mwalimu anasema kiwango cha maambukizi ya malaria nchini kimeshuka kwa nusu zaidi kutoka asilimia 14.4 mwaka 2015 hadi kufikia asilimia 7.3 mwaka 2017.

Akiwa katika maadhimisho ya Siku ya Malaria Duniani, Waziri Mwalimu aliwataka Watanzania kuendelee kutokomeza ugonjwa huo kwa kushiriki kikamilifu katika kutumia afua zote za kupambana na malaria ikiwamo kunyunyizia viuadudu vya kuua viluilui vinavyoeneza ugonjwa huo.

Akizungumza katika maadhimisho hayo, Mwakilishi Mkazi wa Shirika la Misaada la Watu wa Marekani (Usaid), Andy Karas alisema kwa Tanzania Bara, zaidi ya asilimia 16 ya mahudhurio yote ya wagonjwa katika hospitali yanatokana na malaria huku mahudhurio hayo yanasababisha uwapo wa kesi za malaria takribani 7.9 milioni kila mwaka.

Kwa upande wake, Waziri wa Elimu, Sayansi, Teknolojia na Ufundi, Profesa Joyce Ndalichako aliyehudhuria maadhimisho hayo, aliwataka wananchi wote kuiunga Serikali katika vita ya kutokomeza malaria ili waweze kusoma kwa afya.

Wananchi wanasemaje

Baadhi ya wananchi waliozungumza na gazeti hili wamesema matumizi ya vyandarua, kusafisha mazingira ili kudhibiti mazalia ya mbu na kutumia dawa za kuua viluivilui ni njia pekee zitakazosaidia kuondokana na malaria.

Mkazi wa Isyesye Jijini Mbeya, Aman Asumumwisye anasema suala la kutumia chandarua kwake ni muhimu na siku zote hufanya hivyo pamoja na familia yake.

“Kila siku viongozi wa Serikali za mitaa na kata wanatuhimiza kutumia chandarua ili kuepuka malaria yanayotokana na mbu. Hivyo mimi binafsi na familia yangu, tunatumia vyandarua,” anasema Asumumwisye.

Mwananchi mwingine, Neema Mwakapalala ambaye ni mkazi wa Ituhi anasema pamoja na kutumia chandarua lakini anajitahidi kuweka mazingira ya nyumbani kwake katika hali ya usafi muda wote.

“Hata kama utatumia chandarua, lakini kama mazingira ya mahali unapoishi ni machafu, lazima utaugua tu kwani mazalia ya mbu yatakuwapo, hivyo mchana na usiku kucha utang’atwa tu kwasababu mazingira siyo rafiki,” anasema Mwakapalala.

Naye Mkazi wa Dar es Salaam, Deogratius Mosha anasema kila siku kabla ya kulala anapuliza dawa ya mbu kisha anaweka chandarua kwa ajili ya kujikinga na malaria.

Friday, June 22, 2018

‘Ambao hawajatahiriwa huwaambukiza wenza wao saratani ya shingo ya kizazi’

 

By Lilian Timbuka, Mwananchi ltimbuka@mwananchi.co.tz

Tohara ni upasuaji mdogo wa kukata na kuondoa ngozi inayofunika ncha ya sehemu za siri za mwanaume.

Wakati mwingine ukeketaji huitwa ‘tohara’ pia, lakini matumizi hayo si sahihi kwa sababu ni aina tofauti za upasuaji, ingawa zote mbili zinahusu viungo vya uzazi. Tohara inaweza kufanyika katika umri wowote kwa sababu za kiutamaduni, za kidini au za kitiba. Mara nyingi desturi za kutahiri zinachanganya sababu za kidini na za kiutamaduni. Kwa mfano, Waislamu wa Misri huamini kwamba wanatahiri watoto wao kama amri ya kidini lakini Wakristo pia hufanya hivyo kwa imani yao. Na mara nyingi hufanyika baada ya mtoto kuzaliwa anapofikisha umri wa kubalehe.

Kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa na Shirika la Afya Duniani (WHO) mwaka 2014, asilimia kati ya 30 na 33 ya wanaume wote duniani wameshafanyiwa tohara.

Katika historia ya binadamu, tohara ni moja ya upasuaji wa mwanzo kufanyika.

Lakini kadri miaka inavyozidi kwenda, kumekuwa na msukumo mkubwa kwa wanaume kufanyiwa tohara hasa katika nchi zinazoendelea kutokana na uhususiano mkubwa na maambukizi ya virusi vya Ukimwi.

Utafiti mbalimbali uliofanyika unathibitisha kupungua kwa uwezekano wa maambukizi ya virusi vya Ukimwi hususan kwa wanaume waliofanyiwa tohari.

Hali hii imethibitika kuwa kweli kwani jamii zinazofanyia wanaume tohara maambukizi ya VVU yamekuwa chini ukilinganisa na zile zisizofanya, hali iliyowafanya wataalamu wa afya kuipa upaumbele tohara kama njia moja wapo ya kupunguza maambukizi ya VVU.

Je kuna faida zipi kwa kama mwanaume atafanyiwa tohara?

Wataalamua wa afya wanasema zipo faida nyingi. Miongoni mwa faida hizo ni pamoja na kumpunguzia mwanaume uwezekano wa kupata maambukizi ya njia ya mkojo yaani (UTI) kwa kiwango kikubwa hasa kwa watoto wadogo.

WHO pia limethibitisha kuwa tohara hupunguza uwezekano wa maambukizi ya virusi vya Ukimwi yanayosababishwa na ngono kwa asilimia 60 ikilinganishwa na mwanaume aliyefanyiwa tohara.

Mwanaume ambaye hajafanyiwa tohara, anauwezekano mkubwa wa kupata maambukizi ya virusi na maradhi mengine ya zinaa kutokana na ngozi ya mbele ya uume wake kushindwa kufunguka kama kawaida. Lakini kwa wale waliotahiriwa hatari ya kupata maradhi ya zinaa yakiwamo ya matutuko na kaswende hupungua na husaidia pia kuzuia maradhi ya kuvimba kwa uume.

Kupunguza hatari ya kupata maradhi ya saratani. Kwa kawaida, ngozi ya uume huficha huficha uchafu na kuzalisha mafuta meupe yanyojulikana kitaalamu ‘smegma’ ambayo huweka mazingira ya wadudu kuzaliana na kusababisha maradhi.

Hivyo, tunaambiwa moja ya kinga dhidi ya maradhi ya saratani ya uume ni pamoja na kufanyiwa tohara. Utafiti unaonyesha hata wanawake wanafanya ngono na mwanaume ambaye hajatahiriwa anakuwa kwenye hatari ya kupata maambukizi ya saratani ya shingo ya kizazi kutokana na uchafu unaotunzwa kwenye govi kuweza kuwa na virusi vya Human papilloma (HPV) vinavyosababisha saratani ya shingo ya kizazi.

Sababu zinazoifanya tohara kuwa kinga ya virusi vya Ukimwi

Mtu anapotahili ngozi ya kichwa cha uume huwa ngumu na kuzuia kupata michubuko kirahaisi tofauti na Yule ambaye hajatahiliwa, hivyo humpunguzia hatari ya kupata maambukizi ya virusi vya ukimwi kwa kiasi fulani. Pia, kuwapo kwa mrundikano wa seli zinazoitwa kitaalamu ‘HIV 1 target cells’ ndani ya govi, husababisha seli hizo kuzalisha Virusi vya Ukimwi.

Hivyo kuondoa govi kwa njia ya tohara husaidia kuondoa mlundikano huo na husaidia mhimili mdogo wa msuguano wa govi la ndani na huimarisha ngozi ya juu ya kichwa cha uume.

Ni mambo gani yanatakiwa kuzingatiwa baada ya mwanaume kufanyiwa tohara?

Mwanaume aliyefanyiwa tohara au mtoto anatakiwa kuvaa nguo za ndani ambazo ni safi akiwa amesimamisha uume ili usivimbe.

Friday, June 22, 2018

Fanya haya kuepuka tumbo kujaa gesi



Dk Christopher Peterson

Dk Christopher Peterson 

Tatizo la tumbo kujaa gesi linaelezwa kuwa husababishwa na mtu kumeza chakula pamoja na gesi inayotolewa na vyakula mbalimbali. Mara nyingi mtu uhisi tumbo kujaa wakati wote. Kila mmoja amewahi kupata hali hii mara kadhaa kwa nyakati tofauti.

Japo ni hali ambayo kwa kawaida inatokana na ulaji kupita kiasi, lakini kuna baadhi pia hawana tabia ya kula kupita kiasi, lakini bado wanakutana na hali hii ya kuhisi tumbo kujaa wakai wote. Hivyo ni vema tukafahamu kuwa, sambamba na tabia za ulaji, lakini kuna sababu zingine zinazochangia hali hii. Miongoni ni mwili kuhifadhi kiwango kikubwa cha maji au kutokana na matatizo mengine ya afya. Inaweza ikiwa ni dalili ya vidonda vya tumbo ambayo huambatana na uwapo wa gesi tumboni hivyo kuongeza ujazo wa tumbo na matatizo mengine yanayojitokeza kwenye mfumo wa chakula. Sababu nyingine zinazochangia kujaza tumbo na kusababisha kero ni “premenstrual syndrome”. Hili ni jina la kitaalamu linalotafsiri baadhi ya matatizo ya kiafya kama ya uchovu, maumivu na hata kichefuchefu yanayojitokeza kwa mwanamke anapokaribia kuingia kwenye mzunguko wa hedhi.

Premenstrual syndrome pia inasababisha mwili kuhifadhi kiwango kikubwa cha maji kutokana na mabadiliko ya mfumo wa homoni kwa wakati huo. Hivyo ndani ya kipindi hiki, ni kawaida kwa mwanamke kuhisi tumbo lake limejaa wakati wote. Sababu nyingine ni ulaji wa chumvi nyingi. Mwili wa binadamu unahitaji chumvi, lakini mara nyingi hujikuta akitumia zaidi ya kiwango kinachostahili kuingia mwilini.

Chumvi ikizidi mwilini, inaupa mfumo wa mwili kuhifadhi kiwango kikubwa cha maji na chumvi, pia inaweza kusababisha matatizo mengine makubwa ya kiafya kama vile shinikizo la juu la damu. Kwa siku za karibuni, matumizi ya vyakula vilivyosindikwa yameongezeka maradufu na ni muhimu kuzingatia kuwa, asilimia kubwa ya vyakula vilivyosindikwa vimewekwa kiasi kikubwa cha chumvi na hata kama usipohisi ladha ya chumvi kwenye vyakula hivyo, haina maana kuwa havijawekewa chumvi. Ni vema kusoma kwa umakini vibandiko vilivyowekwa kwenye vyakula hivyo kusudi kujua kiasi cha “sodium” kilichopo kwenye vyakula hivyo. Unywaji wa soda na vinywaji vingine vya kiwandani pia unachangia kulifanya tumbo muda wote liwe limejaa.

Soda na vinywaji vingine kama bia, shampeni au vinavyotumika kuongeza nguvu ya mwili vimewekewa kiasi fulani cha gesi katika utengenezaji wake. Unapokunywa moja ya vinywaji hivi vinaenda kuongeza ujazo kwenye mfumo wako wa chakula. Wakati ukiendelea kunywa, unaweza kutoa kiasi kidogo cha gesi, wengi wamezoe kuita kudukua au kubeua. Hii inatokea pale unapokunywa kinywaji chenye gesi na ghafla inakujia hali kama ya kucheua, lakini kinachotoka ni gesi.

Hii haimaanishi kuwa kwa kufanya hivyo, gesi yote uliyoipata kutoka kwenye kile kinywaji imetoka, hapana. Kiasi kikubwa cha gesi hiyo huendelea kubakia kwenye utumbo wa chakula na inaendelea kubakia ndani ya utumbo hadi hapo itakapo toka taratibu aidha kwa njia ya mdomo au kwa njia ya haja kubwa. Kukosa haja kubwa ni sababu nyingine inayochangia tumbo kujaa. Mwili una mfumo wa mmeng’enyo wa chakula mwilini. Kazi kuu ya mfumo huu ni kukichakata chakula chote kinachoingia mwilini ili kutenganisha kati ya virutubisho vya mwili na makapi. Makundi haya yote mawili yanapatikana kwenye kila chakula. Hivyo mfumo wa mmeng’enyo wa chakula unaondoa makapi yote tumboni kupitia njia ya haja kubwa. Kwa kawaida mtu anatakiwa apate haja kubwa mara mbili kwa siku, yaani ndani ya kipindi cha saa 24. Japo wengi wamekuwa wakipata haja kubwa mara moja kwa siku, haina madhara kwa afya.

Lakini kukosa haja kubwa kwa zaidi ya siku moja kunaweza kuashiria tatizo lingine la afya licha ya kusababisha tumbo kujaa. Ni vema kuzingatia sababu zinazosababisha kukosa haja kubwa kama kutokunywa maji ya kutosha, ulaji wa baadhi ya vyakula ambavyo havina nyuzi lishe na hata msongo wa mawazo ili kuweza kukabiliana nazo. Nashauri pia kujenga tabia ya kufanya mazoezi ya viungo mara kwa mara na kupata dawa za kusaidia kupata haja kubwa lakini kwa ushauri wa mtoa huduma wa daktari.

Friday, June 22, 2018

Jinsi ya kudhibiti mlipuko wa homa ya bonde la ufa

 

By Lilian Timbuka, Mwananchi ltimbuka@mwananchi.co.tz

Homa ya Bonde la Ufa (RVF) ni moja ya maradhi yenye asili ya wanyama ambayo pia huweza kuenezwa kwa binadamu. Maradhi haya kitaalamu yanaitwa ‘Zuonosia’.

Ugonjwa huu husababishwa na virusi ambavyo huanza kushambulia mifugo na baadaye huweza kuenezwa kwa wanadamu pia. Maambukizi ya virusi vya ugonjwa huu yanaweza kusababisha dalili ndogo na ugonjwa hatari kwa wanyama hususan ng’ombe, mbuzi, kondoo, ngamia na binadamu, ambao husababishwa na virusi jamii ya Bunyaviridae.

Wanyama huambukizwa kwa kuumwa na mbu aina ya ‘Aedes’. Binadamu hupata ugonjwa kwa kushika au kula nyama ya mnyama aliyeambukizwa na virusi vya ugonjwa huo.

Katika siku za hivi Mamlaka ya Hali ya Hewa Kenya, Shirika la Afya ya Wanyama Duniani (OIE) na Shirika la Afya Duniani (WHO) wametoa taarifa za matukio ya ugonjwa wa Homa ya Bonde la Ufa (RVF) Kaskazini mwa Kenya na Mashariki mwa nchi ya Rwanda.

Hata hivyo Wizara ya Mifugo na Uvuvi inasema hakuna eneo lolote nchini lililoripotiwa kuwapo kwa ugonjwa huo hadi sasa.

Katibu Mkuu anayeshughulikia mifugo, wa Wizara ya Mifugo na Uvuvi, Dk Mary Mashingo akizungumzia ugonjwa huo anasema kutokana na kuwapo kwa ugonjwa huu katika nchi jirani, wizara imeshatoa maelekezo kwa Halmashauri na idara zote za mifugo, afya na elimu nchini, kuchukua tahadhari zote zinazotakiwa ili ugonjwa huo usiweze kuingia nchini.

“Nimeshaagiza halmashauri zianze kutoa taarifa na elimu kwa umma, hasa kwa wadau wote wanaofanya shughuli za mifugo, utoaji wa huduma za afya kuhusu njia sahihi za kudhibiti maambukizi au mlipuko wa ugonjwa huu,” anasema Dk Mashingo.

Anasema halmashauri zinatakiwa kuwahimiza wafugaji kuogesha mifugo yao mara kwa mara kwa kutumia viuatilifu vyenye kiini cha pareto au pyrethroids ili kudhibiti kupe, mbu, mbung’o na visumbufu wengine waenezao maradhi.

Wananchi nao wanapaswa kutoa taarifa haraka kwa wataalamu wa mifugo, vituo vya huduma za afya au vituo vya uchunguzi wa maradhi ya mifugo mara wanapoona vifo vingi vya ghafla kwa wanyama, kutupa au kuharibu mimba na wengine kuzubaa kwa homa kali.

Katibu mkuu huyo anasema hatua nyingine ni ile ya halmashauri kuanza kutoa elimu kwa umma na kuhahakisha wanyama wote wanachinjiwa machinjioni na wapimwe na nyama yao pia ipimwe na mtaalamu wa mifugo kabla na baada ya kuchinjwa. Aidha, nyama zinunuliwe kwenye maduka ya nyama yaliyoidhinishwa.

Wakizungumzia ugonjwa huo, wataalamu wa mifugo wanasema ugonjwa huo uliripotiwa mara ya kwanza katika maeneo ya Bonde la Ufa la Kenya miaka ya mwanzoni mwa 1900, na virusi vyake vilitambuliwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1931 wakati wa uchunguzi wa kitaalamu wa kondoo katika shamba moja huko Bonde la Ufa la Kenya.

Tangu wakati huo, mlipuko wa ugonjwa huu imekuwa ikiripotiwa kusini mwa Jangwa la Sahara na Kaskazini mwa Afrika.

Mara nyingi mlipuko wa ugonjwa huu hutokea katika misimu ya mvua nyingi inayosababisha ongezeko la idadi ya mbu. Mwaka 1997-1998 mlipuko mkubwa ulitokea Kenya, Somalia na Tanzania. Septemba, 2000 kesi kadhaa za ugonjwa huo zilithibitika Saudi Arabia na Yemen, zikifanya kesi za kwanza kuwahi kuripitiwa nje ya Bara la Afrika, hali hii iliongeza wasiwasi zaidi kwa mataifa mengine.

Baadhi ya watu hujiuliza ugonjwa huo unaenea namna gani.

Daktari wa Mifugo, Julius Matheru anasema wanyama wafugwao kama ng’ombe, kondoo, mbuzi na ngamia, wanaweza kuathiriwa. Ugonjwa huu mara nyingi husambazwa na mifugo hao kupitia mbu aliyebeba kirusi cha ugonjwa.

Dk Matheru anasema kirusi cha RVF kinaweza kumpata mtu pindi anaposhika damu au nyama yenye maambukizi wakati wa kuchinja, kupumua hewa ya eneo la machinjio ya wanyama lenye maambukizi, kukata nyama iliyo na maambukizi buchani au nyumbani, kunywa maziwa mabichi (yasiyochemshwa) ya mnyama aliyeambukizwa virusi. “Pia, wakati wa kumsaidia kuzaa mnyama aliyeambukizwa, wakati wa kutoa huduma kwa mifugo iliyo na maambukizi au taka za vitoto vilivyozaliwa kwenye maambukizi au kuumwa na mbu walioambukizwa hasa aina ya ‘Aedes’,” anasema daktari huyo wa mifugo.

Anasema kirusi cha RVF kinaweza kusambazwa na nzi wanaokula damu. Hata hivyo, anasema hakuna ripoti inayodai kuna maambukizi kutoka kwa binadamu mmoja hadi kwa mwingine pia hakuna maambukizi yaliyoripotiwa kwa mtumishi wa afya waliochukua tahadhari za kujikinga na maradhi wakati wakitoa huduma kwa wagonjwa wa RVF.

Dalili za ugonjwa

Ugonjwa wa Homa ya Bonde la Ufa (RVF) huchukua siku mbili hadi sita tangu kuambukizwa na dalili kuanza kutokea.

Dk matheru anasema walioambukizwa wanaweza wasiwe na dalili zozote mwanzoni, baadhi wanaweza kupata dalili ndogo ndogo kama mafua na homa, kuumwa misuli na viungo na kuumwa kichwa.

Wapo ambao pia hupatwa na ugumu katika shingo, kukerwa na mwanga, kukosa hamu ya kula, kichefuchefu na kutapika. Katika hatua za mwanzo, wagonjwa wa RVF wanaweza kufananishwa na wagonjwa wa Homa ya Uti wa Mgongo (Meninjitisi).

Anasema dalili za RVF hudumu kwa siku nne hadi saba na baada ya hapo, mfumo wa kinga huitikia na kufanya virusi vionekane kwenye antibodi na huanza kupotea muda hadi muda. Hivyo utambuzi hufanywa kwa kutafuta antibodi za kukabiliana na virusi au uwapo wa virusi vyenyewe katika damu.

Bainisho la ugonjwa huu linaweza kufanyika kwa vipimo vya damu ili kuangalia antibodi. Kirusi chenyewe kinaweza kugundulika kwenye damu kipindi cha mwanzo cha ugonjwa kwa vipimo vya antijeni na RT-PCR.

Ingawa wengi walioambukizwa huwa na dalili ndogo, Dk Matheru anasema asilimia chache hupata dalili kali zaidi. Anasema hizo hufanya hali ya mgonjwa kuwa mbaya. Dalili hizo ni pamoja na ugonjwa wa macho ambao humsababishia mgonjwa kupoteza uwezo wa kuona wiki ya tatu baada ya kuambukizwa.

Muathirika naweza kupatwa na maumivu makali ya kichwa na unaweza kumsababishia kuchanganyikiwa na nyingine ni kwa mgonjwa kutokwa na damu hali inayoweza kumsababishia kifo.

Nini matibabu na chanjo yake?

Dk Matheru anasema kwa kuwa wengi walioambukizwa huwa na dalili ndogo na za muda mfupi, hakuna tiba au dawa maalumu ya ugonjwa huo, ingawa wagonjwa wenye dalili kali hupewa matibabu ya kuwasaidia kupunguza ukali wa ugonjwa.

Jinsi gani ujikinge?

Katibu Mkuu Dk Mashingo anasema ili kujikinga na ugonjwa huo, ni kwa wananchi kutoa taarifa mapema mara wanapobaini dalili zinazoainishwa na wataalamu.

Anasema ni muhimu kwa watu kutoa taarifa kwa madaktari wa mifugo, ili waweze kuzuia mlipuko wa ugonjwa huo. “Kinga ya ugonjwa huu kwa binadamu ni kwa kuchanja wanyama dhidi ya ugonjwa wenyewe, chanjo lazima ifanywe kabla ya mzuko kwa sababu ikifanywa wakati wa mzuko inaweza kuzorotesha hali hii,” anasema Dk Mashingo.

Kuzuia mifugo kuhama kutoka sehemu ya maambukizi kwenda sehemu nyingine wakati wa mlipuko. Ikiwa kuna mlipuko, wananchi wanashauriwa kuendelea kujikinga na hali hatarishi kama damu ya wanyama, kujikinga na mbu na nzi wanaokula damu, kupika nyama na kuchemsha maziwa vizuri kabla ya kutumia.

Friday, June 15, 2018

Tanzania inavyopambana na maradhi ya saratani ‘gizani’

 

By Syriacus Buguzi, Mwananchi sbuguzi@thecitizen.co.tz

Kila mwakaTanzania inapoadhimisha siku ya saratani duniani, serikali hutoa takwimu kuonyesha idadi ya watu waliopatwa na ugonjwa huo.

Je, ulishawahi kujiuliza serikali hutoa wapi takwimu hizo?

Na je, zina usahihi kiasi gani?

Kwa miaka mingi, ukubwa wa tatizo la saratani nchini umekuwa ukitafsiriwa kutokana na takwimu zinazokusanywa katika hospitali chache zinazotoa huduma kwa wagonjwa wa saratani nchini, hasa Taasisi ya Saratani ya Ocean Road (ORCI), KCMC ya Kilimanajaro na hivi karibuni, katika hospitali ya Bugando iliyoko mkoani Mwanza.

Ili kuweza kutenga rasilimali na fedha za kupambana na maradhi ya saratani kulingana na ukubwa wa tatizo, wataalamu wanashauri kwamba ni lazima maeneo ya nchi yaliyoathirika yajulikane kwa ufasaha, idadi ya waathirika na matabaka yapi ya jamii yameathithirika na kwa kiasi gani.

Mpaka sasa, hakuna utafiti uliowahi kufanywa kitaifa ili kubaini haswa ukubwa wa tatizo la saratani kwa kulinganisha na idadi ya watu nchini na hakuna masijala maalumu ya kitaifa ya kutunza takwimu za watu walioathiriwa na saratani nchini (Population-based cancer registry).

“Nikiri kwamba, mpaka sasa tunatumia takwimu ambazo zinakusanywa Ocean Road na hospitali mbalimbali nchini. Na nikweli haziakisi ukubwa wa tatizo na kama serikali tuko katika mchakato wa kulishughulikia hilo tukishirikiana na wadau,” alikiri Waziri wa Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto, Ummy Mwalimu, alipoulizwa swali na mwandishi wa habari hii, Februari jijini Dodoma.

Takribani miaka mitano iliyopita, hospitali ya Kilimanjaro (KCMC) ilianza mchakato wa kuandaa masijala maalumu kwaajili ya saratani katika Mkoa wa Kilimanjaro.

Lakini, watafiti wamebaini kuwa licha ya kuonyesha mafanikio katika kubaini ukubwa wa saratani, bado kuna changamoto za kufanya huu utaratibu wa KCMC kuwa endelevu.

Kwa mujibu wa utafiti uliochapishwa katika jarida la World Health Population mwaka 2014 ukiwa na kichwa cha habari: Sustainability of cancer registration in the Kilimanjaro Region of Tanzania…watafiti walishauri kuwapo na uwekezaji zaidi katika kutoa mafunzo kwa watafiti, kupanua wigo wa upatikanaji takwimu na kuhusisha wadau wa maendeleo.

Bila kuwa na takwimu sahihi, wataalamu kadhaa waliozungumza na Mwananchi wanatahadharisha kuwa vita dhidi ya saratani itakuwa ni sawa na kupambana na tatizo gizani.

Mwaka mmoja uliopita, gazeti la The Citizen lilifanya uchambuzi ili kubaini ni mikoa gani ya Tanzania imeathirika zaidi na saratani. Katika kutafuta takwimu, liliomba taarifa mbali mbali kutoka Wizara ya Afya, Mandeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto, lakini mara kadhaa mwandishi alishauriwa kwenda taasisi ya saratani Ocean Road ili kupata taarifa hizo.

Katika mahojiano na Mkurugenzi wa Huduma za Kinga dhidi ya Saratani Ocean Road, Dk Chrispine Kahesa, mtaalamu huyo pamoja na kutoa takwimu, alimtahadharisha mwandishi huyu kuhusu kutumia takwimu za taasisi hiyo katika kubaini kiwango cha tatizo nchini.

“Hizi data ninazokupa ni za wagonjwa waliokuja hapa kutibiwa. Na utagundua kuwa zinaonyesha kuwa Dar es Salaam inaongoza kwa kuwa na idadi kubwa ya wagonjwa,” anasema mtaalamu huyo.

“Hii inaweza isiwe sahihi kwasababu, wagonjwa wengi wa mikoani hulazimika kuja kuishi Dar es Salaam na kuweka makazi hapa. Ukiwauliza ni wakazi wa wapi, wanasema Dar es Salaam, hata kama ni wa Mtwara au Rukwa au Kigoma,’’ anaongeza Dk Kahesa.

“Kuna wagonjwa wengi huko mikoani hupatwa na saratani lakini hawatafuti huduma. Wapo ambao wanahusisha kuugua kwao na imani za kishirikina. Kwahiyo, saratani zinazojitokeza katika haya mazingira haziwekwi kwenye takwimu,” alisema.

Takwimu zilizopatikana Ocean Road wakati huo, zilibaini kuwa Dar es Salaam ilikuwa inaongoza kwa kuwa na idadi kubwa ya wagonjwa wa saratani, ikifuatiwa na mikoa ya Mbeya(10.8) na Kilimanjaro(10.6).

Kwa mujibu wa Dk Kahesa, watu wa mijini pia huweza kufuata huduma kuliko watu wa vijijini na hivo, watu wa mijini hubainika. Alieleza kuwa mikoa ambayo huduma za afya zimeimarika inaonyesha kuwa na idadi kubwa ya wagonjwa kwasababu kuna vipimo na wataalamu wa kubaini tatizo hilo.

Hii inatoa taswira kwamba mikoa ambayo huduma za afya ni hafifu zinaonekana kuwa hakuna idadi kubwa ya wagonjwa kutokana na kwamba, hakuna vipimo vya kutosha kuweza kubaini tatizo na hivyo kuna idadi kubwa ya wagonjwa ambao hufariki bila kujulikana.

Februari Mwaka huu wakati wa maadhimisho ya siku ya saratani duniani, Waziri wa Afya, Ummy Mwalimu alitoa takwimu zikionyesha kuwa ni watu 13,000 tu waliotambulika kuwa na saratani huweza kufika katika vituo vya kutolea huduma kwaajili ya matibabu. Alisema hii ni kwa mujibu wa takwimu zilizopatikana katika vituo mbalimbali.

“Wengine hufika katika hatua za mwishoni, wakati ambao tatizo limeshakuwa kubwa. Wengie hawafiki kabisa,” aliwambia waandishi wa habari jijini Dodoma katika ukumbi wa habari bungeni.

Pia, akirejea takwimu za Shirika la Afya Ulimwenguni (WHO), Mwalimu alisema kila mwaka Tanzania hubaini wagonjwa zaidi ya 50,000 wenye saratani za aina mbalimbali.

Ili kuhakikisha kuwa wadau na serikali wanaweza kubaini ukubwa wa tatizo la saratani nchini na hivyo kuweza kuanzisha afua (interventions) zenye kukidhi mahitaji, wataalamu mbalimbali wanahamasisha kuwapo kwa masijara maalumu ya wagonjwa wa saratani kulinganishwa na idadi ya watu nchini.

Mwezi wa sita mwaka jana, Benki ya Maendeleo ya Afrika Mashariki(EADB), waliandaa mafunzo kwa wataamu wa saratani nchini na nchi jirani ya Kenya.

Mojawapo ya malengo ya mafunzo ilikuwa ni maadalizi ya kuandaa utafiti utakaobaini ukubwa wa tatizo la saratani nchini. Mafunzo yaliendeshwa na Chuo cha watalaamu wa afya kilichopo London(RCP), kikishirikiana na Ocean Road na Hospitali ya Taifa ya Kenya(KNH)

Katika mafunzo hayo ambayo mwandihi wa habari hii alihudhuria, aliwanukuu watalaamu mbalimbali wa saratani wakibainisha changamoto wanazopitia kutokana na kutokuwa na takwimu za kutosha kufanyia uamuzi.

Dk Nazima Darsee, Mkuu wa Kitengo cha Mafunzo Ocean Road, alikaririwa akisema Tanzania ikiweza kuwa na masijala maalumu yenye kuonyesha ukubwa wa tatizo la saratani, taifa litakuwa limepiga hatua kubwa mbele katika kutatua tatizo.

“Lakini bado kuna tatizo lingine la upungufu wa wataalamu wa patholojia ambao wanaweza kubaini saratani mbalimbali kwa kusoma tishu,” alingeza.

Friday, June 15, 2018

Kuna umuhimu chanjo ya HPV kutolewa pia kwa vijana wa kiume



Christopher Peterson

Christopher Peterson 

By Christopher Peterson

Baada ya kupata maumivu ya taya na koo yaliyodumu kwa zaidi ya mwaka mmoja, bana Ibrahim alienda kupata msaada wa kitabibu kwenye kliniki iliyopo karibu naye huko Jijini Mwanza.

Daktari wa masikio, pua na koo alimfanyia vipimo na kumgundua ana maambukizi ya kibakteria kooni ambayo kitaalamu yanaitwa tonsillitis na akampatia dawa za kiantibayotiki kwa lengo la kuondoa tatizo lile.

Lakini dawa hizi hazikuonekana kuwa na msaada kwake, ndipo aliporudi tena hospitali baada ya siku chache kumuona daktari wa kinywa ili kujiridhisha kama hali ile haisababishiwi na tatizo lolote linalohusiana na kinywa na meno. Lakini daktari wa meno baada ya kumpima hakubaini tatizo lolote.

Hatimaye daktari wake wa masikio, pua na koo, aliamuru afanyiwe vipimo vya CT scan na kipimo kile kilibaini ana uvimbe ndani ya shingo kwenye eneo lililokua linamletea maumivu kwa muda mrefu.

Hapo ndipo alipopewa rufaa ya kuja Dar es Salaam katika hospitali ninayofanyia kazi kwa ajili ya matibabu zaidi.

Baada ya kupokelewa nilianza na kuchukua sampuli kutoka ile sehemu yenye tatizo na kuipeleka maabara kwa ajili ya uchunguzi zaidi. Kitendo hiki kwa kitaalamu kinaitwa “biopsy”. Ile biopsy ilionyesha uvimbe ule ni wa saratani ambayo kitaalamu inaitwa squamouse cell carcinoma na kipimo hiki cha biopsy kilidhihirisha wazi kuwa saratani ile ilisababishwa na virusi vya HPV (human papillomavirus)

Taarifa hizi zilimshtua Ibrahim, kwa kuwa hakuwahi kudhania kama virusi vya HPV vinaweza kuwapata wanaume pia. “kwa kwakweli daktari nimeyasikia mengi kuhusiana na virus hivi vya HPV, lakini sikuwahi kusikia kama wanaume pia tunaweza kuvipata,” aliongea kwa masikitiko makubwa.

Ili kukamilisha matibabu yake, Ibrahim alilazimika kuingia kwenye mpango wa matibau ambao alihudhuria matibabu ya mionzi na dawa, matibabu yalichukua takribani miezi 10 ndipo aliporuhusiwa kurudi Mwanza kwa ajili ya mapumziko huku akiendelea kupona taratibu. Hivi sasa Tanzania tunaendelea na kampeni ya utolewaji wa chanjo ya HPV kwa watoto wa kike iliyozinduliwa Aprili mwaka huu, kwa dhumuni la kupambana, kuzuia na ikiwezekana kutokomeza saratani ya shingo ya kizazi (cervical cancer), aina ya saratani ambayo huanza kwenye tishu za mlango wa kizazi kabla haijasambaa mwilini.

Moja ya vihatarishi vikubwa vya aina hii ya saratani ni virusi hivi vya HPV. Ninapongeza na kuishukuru Serikali kwa hatua hii. Hata hivyo, ninakiri kuwa kampeni hii imekuja wakati ambao uelewa kwa wananchi bado ni mdogo, labda kutokana na kutokuwa na elimu na taarifa za kutosha kuhusiana na chanjo za HPV. Sambamba na saratani ya shingo ya kizazi, virusi vya HPV vinasababisha aina nyingine nyingi za saratani ambazo sio tu huwapata wanawake, hata wanaume pia wapo hatarini kuugua. Saratani ya mdomo, ya koo na ya shingo, ni baadhi ya aina za saratani ambazo pamoja na vihatarishi vingine, lakini pia husababishwa na maaumbikizi ya virusi hivi vya HPV kama ilivyotokea kwa mgonjwa wangu Ibrahim.

Virusi vya HPV ni moja ya aina ya virusi ambavyo kwa kiasi kikubwa husambaa kupitia ngono (hasa isiyo salama) na hata wanaofanya ngono kwa kutumia midomo au kupitia njia ya haja kubwa nao pia wapo hatarini kupata maambukizi ya virusi vya HPV.

Takwimu zinaonyesha maambukizi ya virusi vya HPV si makubwa sana nchini, lakini tunapaswa kutambua ukweli kuwa kila mmoja yupo hatarini kupata maambukizi ya virusi hivyo.

Hivyo ni wakati wa kila mmoja kuchukua tahadhari na nitoe rai kwa Serikali, kama ilivyofanya kwa watoto wa kike, ije na mkakati pia wa kuwapa chanjo hiyo ya HPV watoto wa kiume na nina imani itasaidia kuokoa kizazi kijacho cha akina baba.

Friday, June 15, 2018

PIRAMIDI YA AFYA: Kwanini unapata dalili hizi wakati wa hedhi

 

By Dk Shita Samwel

Wale wasomaji ambao wamewahi kuniuliza maswali kuhusu sababu ya uwapo wa dalili na viashiria kabla, wakati na baada ya hedhi, makala ya leo itawapa majibu.

Dalili za siku za hedhi zinaweza kufanana kwa karibu na baadhi ya dalili za awali za ujauzito.

Viashiria na dalili za kupata hedhi huwa si lazima ziwatokee wanawake wote, wapo baadhi hupata dalili kabla, wakati wakiwa katika hedhi na pale inapoishia au siku 2 hadi 3 mara tu hedhi kukata.

Wiki moja kabla ya hedhi kutua kwa wanawake wengi hupata dalili kabla ya hedhi kuanza kutoka, wanaweza kuhisi hali ya kuwa katika hasira, hofu, woga au kukosa furaha.

Vile vile, kujihisi mvivu au mzito, kuhisi tumbo kujaa, maziwa kuuma na kujaa kiasi, uwapo wa chunusi kadhaa maeneo ya usoni na mgongoni.

Kuhisi mwili kuishiwa nguvu, maumivu chini ya tumbo siku moja au mbili kabla ya hedhi kuanza, mkazo na maumivu maeneo ya mgongoni, kiunoni au miguuni, kuumwa kichwa, kukosa utulivu na uchovu.

Asilimia 85 ya wanawake wanapata dalili hizi huku asilimia 2-10 hupata dalili kali kuliko kawaida kiasi cha kuwafanya kushindwa kuendelea na maisha ya kawaida ikiwamo kazi au masomo.

Mara nyingi maumivu haya huweza kuisha au kupungua baada ya siku ya kwanza ya hedhi kupita, wachache ambao wanaendelea kupata dalili hizo siku chache baada ya hedhi kukata.

Ni kawaida pia kupata maumivu chini ya tumbo pale yai la kike lililokomaa linapokuwa tayari limechoropoka katika kokwa na kuwa tayari kurutubishwa na mbegu ya kiume.

Kipindi hiki cha yai kukomaa ni kawaida kuona vitone vya damu hali ambayo huwa haizidi siku moja, mambo haya mawili huwa ni yakawaida.

Viashiria na dalili hizo kwa kawaida husababishwa na mabadiliko ya viwango vya vichochezi vya kike ambavyo ndivyo vinawajibika katika kuchochea shughuli mbalimbali ikiwamo mzunguko wa hedhi. Kichochezi cha Estrogen hufanya kazi ya kuchochea ujenzi wa tando za mji wa mimba.

Kiwango cha kichochezi cha progestrone huwa juu baada ya yai lililopevuka kuchoropoka katikati ya mzunguko (siku ya 14).

Hali hiyo ndiyo inasaidia kichochezi cha Estrogen kuendelea kuifanya tando nyororo wa ukuta wa mji wa mimba kuwa mpana tayari kupokea yai lililotungishwa.

Kushuka kwa kiwango cha Progestrone sambamba na Estrogen, husababisha tando hiyo kuvunjikavunjika na hapo ndipo damu ya hedhi huanza kutiririka na kutoka.

Mabadiliko ya kiwango cha homoni mwilini yanaweza kuathiri mzunguko ama uwezo wa kubeba mimba.

Mfano ni wasichana wadogo, wana kawaida ya kuwa na kiwango kidogo au mabadiliko ya kiwango cha homoni ya ‘progestrone’ katika miili yao.

Vivyo hivyo kwa wanawake ambao wako karibu kufikia ukomo wa mzunguko wa hedhi.

Hii ndiyo sababu inayofanya wasichana na wanawake walio katika umri wa miaka 40 kuwa na damu ya hedhi nyingi na kubadilika urefu wa mzunguko.

Mambo mengine yanayoweza kusababisha mzunguko wa hedhi kubadilika ni pamoja na utumiaji wa vidonge vya majira, mwili mwembamba sana, kupoteza uzito au kuwa na uzito uliopitiliza.

Pia, kuwa na msongo wa mawazo, kufanya kazi ngumu au mazoezi magumu na kushika ujauzito, kuugua, baadhi ya dawa za matibabu na lishe duni.

Saturday, June 9, 2018

Mambo matatu yanayoweza kukufanya ‘uishi muda mrefu’

 

By Dk Chris, Mwananchi

Mara nyingi tumekuwa tukidharau mambo madogo madogo sana ambayo yapo ndani ya uwezo wetu kuyatekeleza ambayo kupitia hayo, tungeweza kuzinufaisha afya zetu kwa kiasi kikubwa sana na kujiepusha na magonjwa hasa yasiyo ya kuambukiza. 

Wengi wetu tumejikuta tukipata maradhi mbalimbali na kulazimika kubeba mzigo mkubwa wa matibabu lakini huenda kinga yake ni kufuata tu masharti madogo madogo sana ya kiafya ambayo kwa udogo wake hayalingani na ukubwa wa matibabu unaolazimika kujitwika baada ya homa.

kufanya maamuzi sahihi ya aina ya chakula ili kuepukana na madhara ya kiafya yatokanayo na ulaji wa vyakula ambavyo si salama.

Jumuika na wengine

Jenga tabia ya kuondokana na upweke mara kwa mara na ujumuike na watu wanaokuzunguka. Kwa kufanya hivi utajiweka kwenye nafasi nzuri ya kuepukana na na matatizo ya kisaikolojia kama vile sonona (depression) na hata msongo wa mawazo.

Lakini kwa kufanya hivi itakusaidia kuyamudu matatizo mengine ya kiafya kama vile shinikizo la damu na magonjwa mengine ya kiakili.  Sio lazima uwe na watu wengi sana wa kujumuika nao, hata wachache tu ambao upo karibu nao wanaweza kuleta mabadiliko makubwa kwako zaidi ya ujuavyo.

Kujumuika na watu hata kwa masaa machache kunaongeza furaha, na kisayansi pia imethibitika kunaongeza utendaji kazi wa vichocheo vinavyoleta hisia mwilini na hivyo kukufanya uwe na hari ya kufanya jambo husika. Hivyo ita marafiki na ujumuike nao kwenye chakula cha jioni na hata sehemu yeyote ya kupumzisha akili angalau mara moja kwa wiki.

Usikubali furaha yako iharibiwe

Moja ya vitu muhimu tunavyowahimiza sana watu ni kujitahidi kuishi maisha yenye afya bora. Lakini ukweli ni kwamba hamna maisha yenye afya bora pasipokuwa na furaha. Naomba ieleweke kuwa, kukosa furaha kunaweza kusababisha matatizo mengi na makubwa sana kiafya zaidi ya vile unavyoweza kufikiria.

Hata sisi wahudumu wa afya huwa tunakutana na changamoto kubwa sana kuwatibu wagonjwa wenye matatizo ya kisaikolojia na hasa waliokosa furaha kuliko wagonjwa wa aina nyingine yeyote ile. Kila mmoja amewahi kupitia hali hii.

Lakini msongo wa mawazo ukizidi unaweza kusababisha kukaza kwa mishipa ya damu na kuongezeka kwa kasi ya mapigo ya moyo, ambayo yakidumu sasa hupelekea matatizo kama vile magonjwa ya moyo na hata shinikizo la damu. Hivyo ni vyema kuyatambua mambo yanayokatisha furaha yako mara kwa mara na uweze kukabiliana nayo.

Kujipa muda wa kutosha wa kulala

Nadhani msomaji unafahamu faida za kiafya za kupata usingizi kwa muda wa kutosha. Lakini kuna faida nyingine nyingi sana za kiafya  zilizopo kwenye jambo hili. Kupata muda wa kutosha wa kulala haina maana kwamba ulale usiku na mchana, hapana! Bali ujipe masaa mengi ya kulala wakati usiku. Kiafya inashauriwa binadamu anatakiwa kupata muda usiopungua wa masaa manane ya kulala kwa usiku mmoja. Tabia ya kujinyima muda wa kutosha wa kulala kwa muda mrefu inaweza kusababisha matatizo kadha wa kadha ya kiafya kama vile shinikizo la damu, kisukari na hata baadhi ya matatizo yanaoenda kuathiri afya ya akili yakiwemo sonona (depression), na matatizo ya kusahau. Bila shaka hukulijua hili.

Hivyo jenga tabia ya kupata muda wa kutosha wa kulala ili uweze kuepukana na matatizo haya na kupata faida nyingine nyingi za kiafya ambazo hukuwahi kuzifikiria.

 

Friday, June 8, 2018

Si pweza pekee, bali samaki wa aina zote huamsha hamu ya kujamiiana - Utafiti

 

By Kalunde Jamal, Mwananchi kjamal@mwananchi.co.tz

Umewahi kusikia au kuaminishwa kuwa samaki aina ya pweza wanahamasisha kujamiiana?

Sasa siyo pweza pekee bali samaki wa aina zote wana nafasi kubwa ya kusaidia kuamsha hisia za kujamiiana na kutia mimba mara tatu zaidi, utafiti mpya ulitoka umebainisha hilo.

Utafiti huo uliochapishwa wiki hii kwenye Jarida la Metro, umeonyesha ulaji wa samaki angalau mara tatu kwa wiki husisimua hamu ya kujamiiana na kuyapa manii nguvu mara tatu ya kutungisha mimba.

Watafiti hao kutoka Marekani, wamebaini kuwa samaki ana protini nyingi inayosisimua hamu ya kukutana kimwili kama mwanamke na mwanaume wote watawatumia kwa kiwango sawa.

Utafiti huo unaonyesha mbali na kusisimua hamu ya kujamiiana, pia huzipa uhai mbegu za kiume na kuyafanya mayai ya mwanamke kuwa imara na yenye afya.

Pia, umebaini kuwa ili wenza hao wapate faida hizo za samaki wale angalau mara tatu kwa wiki.

Wanasayansi kutoka katika Chuo cha Afya ya Umma Havard cha Marekani, waliwafanyia utafiti wanandoa na wapenzi 501 waliokuwa wakijaribu bila mafanikio kupeana ujauzito na walikuwa wamepoteza hamu ya kujamiiana na walibaini baada ya kula samaki kwa wingi kila kitu kilirudi kama zamani.

Utafiti huo pia umebaini asilimia 39 ya wenza hao walikuwa na hamu zaidi ya kufanya mapenzi siku walizokula samaki wote kwa kiwango sawa.

Walisema waliokula posheni mbili kwa wiki walikuwa na hamu ya kukutana kimwili mara nane kwa mwezi ukilinganisha na waliokula chini ya hapo ambao hupata hamu ya kukutana kimwili mara sita.

Kiongozi wa utafiti huo, Dk Audrey Gaskins alisema asilimia 92 ya waliokula samaki walipata mimba ndani ya mwaka mmoja, ukilinganisha na asilimia 79 ambao hawakula samaki.

“Nawashauri wenza kushirikiana kula samaki zaidi kwenye mlo wao wa kila siku ili kupata faida hizo, ni vema pia robo tatu ya mlo ukawa ni samaki,” anasema Dk Gaskins.

Kwa Tanzania

Utafiti huo unaungwa mkono na Mtaalamu wa lishe kutoka Hospitali ya Taifa Muhimbili (MNH), Mariam Nyamwaira anayesema samaki wa aina zote wana omega 3 inayosisimua damu inayofanyakazi hadi kwenye viungo vya uzazi.

Nyamwaira anasema samaki ana madini ya Nitric Oxide (NO) ambayo ipo kwenye mfumo wa gesi isiyo na rangi na inafanya kazi ya kuzisaidia chembe za mwili kuwasiliana na mifumo ya fahamu mwilini.

Anasema Nitric oxide inafanya kazi nyingi mwilini, hasa kwenye suala la nguvu za kiume. Mtaalamu huyo anasema nitric oxide inafanya kazi ya kusisimua mirija yote ya damu mwilini na hasa ile iliyopo kwenye mfumo wa uzazi na hivyo kuruhusu damu isafiri kwa kasi na ujazo unaotakiwa kwenye mirija iliyopo kwenye mfumo uzazi.

“Ili uume uweze kusimama kikamilifu, inatakiwa damu isafiri kwa kasi na ujazo unaotakiwa na mchakato huu unafanikiwa kwa sababu nitric oxide inawasiliana na mfumo wa damu ili kuisisimua ile mishipa ya damu iweze kuipitisha kwa kasi wakati ambao tayari moyo umeshasukuma damu kuileta kwenye mishipa na mwanaume yupo tayari kisaikolojia, ”anasema.

Anasema kirutubisho kiitwacho ‘nitrates’, husaidia mwili kuzalisha nitric oxide kwa wingi na kina kinapatikana kwa wingi kwenye samaki na mboga za majani.

Mtaalamu huyo anasema kwenye samaki kunapatikana pia madini ya zinc ambayo kazi yake kubwa ni kuzalisha kichocheo kinachoitwa ‘testosterone.’ Ili mwanaume aweze kupata hisia ya kutaka kujamiiana, kichocheo hicho kinatakiwa kiwe kwenye kiwango kikubwa.

Anasema madini ya zinc ndiyo yanayofanya kazi kubwa ya kuhakikisha kichocheo cha testosterone kinazalishwa kwa wingi mwilini.

Hivyo kwa tafsiri nyingine, ni kadiri madini ya zinc yanavyozalisha homoni ya testosterone kwa wingi, na mwanaume naye anakuwa katika nafasi nzuri ya kupokea hisia na hujiweka tayari kushiriki tendo.

Licha ya madini ya zinc kupatikana kwenye samaki, Nyamwaira anasema yanapatikana pia kwenye mbegu za maboga, za matikiti, vitunguu saumu na ngano.

“Kwa ujumla samaki ana kila aina ya madini, protini, fati zinazochangia kwa kiasi kikubwa suala zima la kushiriki tendo la ndoa kikamilifu,” anasema mtaalamu huyo wa lishe.

Kaimu Mkurugenzi wa Chakula na Lishe, Dk Vincent Assey anasema hajawahi kufanya utafiti kuhusiana na samaki kusaidia katika tendo la kujamiiana.

“Ninachojua samaki wana protini zinazosisimua mishipa ya fahamu hivyo inawezekana zikawa na nafasi kubwa katika hilo, kwa sababu tendo hilo huhitaji uimara wa mwili na mishipa ya fahamu, ” anasema Dk Assey.

Anasema samaki pia ana wingi wa protini na fati ambayo husaidia mwili katika mambo mengi. Anafafanua, protini husaidia kutengeneza chembe chembe za mwili.

“Mafuta husaidia kuupa mwili nguvu na unaweza usipate vitu vingi vinavyohitajika katika mwili vikiwamo vya mafuta, lakini ukila samaki unakuwa umekula vyakula vinavyotia nguvu kutokana na mafuta yake.

“Samaki anapatikana kwenye maji ambako kuna madini mbalimbali yanayotengeneza mishipa ya fahamu inafanya kazi kwa wepesi, inasaidia pia kupeleka taarifa haraka kwenye ubongo,” anasema dakatari huyo.

Anasema wanaokula samaki kwa wingi huwa na kinga ya maradhi ya goita, shambulio la moyo na kupooza.

Anasema kuna omega 3 inayopatikana kwa wingi kwenye samaki ambayo inasaidia ukuaji wa mwili na akili, hivyo kufanya chakula hicho kuwa na faida nyingi kwa mwili wa binadamu.

Naye mchuuzi wa pweza katika Soko la Samaki la Kimataifa Feri, Harun Sufian anasema wanaume ndiyo wateja wake wakubwa wa bidhaa hiyo.

Anasema hupata wateja wa kike lakini siyo kwa idadi kubwa kama wanaume. “Huwa nawasikia wengi wao wakisema inawasaidia kukidhi haja za wake zao na za kwao pia.

“Mimi pia nalitambua hilo, ukila pweza kila mara bwana huwezi kuadhirika nyumbani, heshima inakuwepo ya kutosha, ” anasema Sufian huku akicheka.

Friday, June 8, 2018

Takwimu za afya kila wilaya kuchochea maendeleo

Mafundi kutoka Suma JKT wakiendelea na ujenzi

Mafundi kutoka Suma JKT wakiendelea na ujenzi wa jengo la upasuaji katika hospitali ya Wilaya ya Chato, mkoani Geita juzi Ujenzi unaogharamiwa na Mgodi wa Dhahabu Geita GGM kwa ghalama ya sh335 milion. Picha na Maktaba 

By Peter Elias, Mwananchi pelias@mwananchi.co.tz

Serikali sasa inafanya maamuzi yanayohusu sekta ya afya kwa kutumia takwimu halisi kutoka kwenye vituo vya afya vilivyopo ngazi ya chini ya halmashauri kupitia mfumo wa Taarifa za Afya za Wilaya (DHP).

Mfumo huo utachochea kasi ya maendeleo nchini kwa sababu Serikali itapanga matumizi ya rasilimali zake kulingana na hali halisi ya wilaya husika kama ilivyobainisha kwenye ripoti hizo za kila wilaya.

Takwimu hizo zikitumika ipasavyo zitaiwezesha Tanzania kufikia Malengo Endelevu ya Maendeleo (SDGs) ifikapo mwaka 2030 ambayo kwa pamoja yanategemeana na sehemu kubwa inagusa sekta ya afya.

Taarifa zinakusanywa vituoni na kupelekwa wilayani kutakakotengenezwa taarifa moja ya wilaya ambayo itakuwa na mambo muhimu yatakayowawezesha watunga sera au Serikali kuelekeza rasilimali zake kulingana na takwimu hizo.

Taarifa hizo zinakuwa na takwimu sahihi ambazo zinatoka kwa wagonjwa pale wanapohudhuria hospitalini, zahanati au vituo vya afya na taarifa hizo kupelekwa wilayani. Mtakwimu Mwandamizi kutoka Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto, Happiness Katuma anasema taarifa zinazokusanywa zinatoa picha halisi ya sekta ya afya katika wilaya husika.

Wiki iliyopita, Wizara ya Afya kwa kushirikiana na Shirika la Afya Duniani (WHO), waliandaa warsha maalumu kwa makatibu afya wa wilaya na waratibu wa taarifa wa halmashauri 52 ambao kwa pamoja wanajaza taarifa za wilaya zao.

Katuma anasema ripoti hiyo inakuwa na mambo mbalimbali yakiwamo ya huduma ya mama na mtoto, hali ya mazingira, mwenendo wa maradhi, ubora wa utoaji wa huduma za afya, matumizi ya vyoo, upatikanaji wa maji safi na salama na maradhi yanayoongoza kwenye wilaya husika. “Kwa mfano kwenye huduma ya mama na mtoto, tunaangalia wanawake wangapi wanahudumiwa na wataalamu wakati wa kujifungua. Wanarudi hospitali saa 48 baada ya kujifungua?” anafafanua mtakwimu huyo.

Anasema taarifa hizo zinazolenga kupima ubora wa utoaji huduma, zinalinganishwa na malengo ya kitaifa wakati huohuo zikiendana na Malengo Endelevu ya Maendeleo ambayo Tanzania imeridhia.

Katuma anasema Mfumo wa Taarifa za Afya za Wilaya (DHIS-2) una faida nyingi, kubwa ikiwa ni kuisaidia serikali kupanga mipango yake kwa kutumia taarifa hizo ambazo zinawekwa pamoja kwenye kila wilaya. “Mfumo huu unaziwezesha wilaya zenyewe kujitathmini kama zinafikia malengo waliyojiwekea. Pia, unazifanya zitambue changamoto kubwa kwenye sekta ya afya zinazowakabili na kupanga mikakati ya kukabiliana nazo,” anasema Katuma. Mtakwimu mwingine kutoka wizarani, Trust Nyondo anasema mwananchi wa kawaida ndiyo chanzo cha taarifa zinazowekwa kwenye mfumo huo na manufaa yake yanamrudia mwenyewe baada ya Serikali kuitumia taarifa hiyo kupanga bajeti au kutekeleza miradi ya maendeleo kwenye wilaya husika.

Anasema kila mwezi takwimu zinawekwa kwenye mfumo huo na inapofika Februari, wanaandaa taarifa ya mwaka. Anasema mfumo huo ulianza kutumika mwaka 2016 na sasa unatumika kwa mara ya pili.

“Zamani tulikuwa na taarifa za afya za kitaifa pekee, lakini tangu mwaka juzi tumeshuka chini mpaka ngazi ya wilaya kwa sababu huko ndiko taarifa zinakotoka.

Kwa hiyo, kwa sasa hatuwezi kusema ugonjwa fulani unaongoza Tanzania wakati wilaya nyingine hakuna. Kila wilaya ina status yake,” anasema Nyondo.

Ofisa wa Taarifa za Afya na Ufuatiliaji kutoka WHO, Irene Mwoga anasema taarifa hizo za afya zinatumika pia na wadau mbalimbali kusudi watambue ubora wa huduma za afya na namna sekta hiyo inavyohusiana na nyingine.

Anasema wilaya na nchi kwa ujumla zinatakiwa kuandaa takwimu na taarifa za afya kila mara ili kutambua jinsi wanavyoweza kufikia malengo ya SDGs, hasa kwenye sekta ya afya.

Saturday, June 2, 2018

Unajisikia uchovu wa mwili mara kwa mara, huenda unasumbuliwa na maradhi haya



Dk Christopher  Peterson

Dk Christopher  Peterson 

By Dr Chris, Mwananchi

Kila mwanadamu hupitia hali hii na hasa baada ya shughuli mbalimbali ambazo zilitumia nguvu au akili. Ni rahisi kutambua sababu zinazosababisha uchovu na hasa wa miili kutokana na shughuli zetu za kila siku.

Lakini je? Vipi kwa upande wa mtu yule ambaye anahisi uchovu uliokithiri tena wa mara kwa mara tofauti na kiasi cha kazi iliyoutumikisha mwili wake au akili yake?

Hili ni swali linalowasumbua wengi. Leo nitakueleza msomaji wangu wa safu hii sababu kuu zinazosababisha uchovu wa mara kwa mara tena ule uliokithiri ambao wakati mwingine sababu yake haiwezi kutambulika kwa haraka.

Aidha naomba nikukumbushe msomaji kwamba, sababu hizi ninazozieleza ndizo zinazosababisha uchovu kwa kiasi kikubwa. Lakini pia wakati mwingine uchovu husababishwa na matatizo mengine ya kiafya. Hivyo ni vyema kuwaona wahudumu wa afya kwa vipimo ikiwa haupo kwenye sababu hizi laki bado unapata uchovu wa mara kwa mara

Kitu cha kwanza kinachobabisha uchovu uliokithiri ni kukosa muda wa kutosha wa kupata usingizi. Kiafya mwanadamu anashauriwa kupata muda kadhaa wa kulala na kuweza kupumzisha akili na muda huu hutofautiana kati ya umri na umri ambapo watoto wenye umri wa miaka 0-3 wanatakiwa kulala kwa saa 14 hadi 17 kwa siku.

Muda huu hupungua taratibu kadri mtu anavyokua na kuongezeka umri ambapo kwa watoto wa umri wa miaka 4-17 kiafya wanatakiwa kulala kwa muda usiopungua saa 10 lakini wale wa umri wa kuanzia miaka 18 hadi miaka ya kukaribia 60 wanashauriwa kulala kwa muda wa saa zisizopungua 8.

Muda wa kulala pia unaongezeka kadri mtu anavyozeeka kuanzia miaka 60 na kuendelea. Hivyo vi vyema kutambua kiasi cha muda stahiki unaopaswa kulala kulingana na umri wako. Kinyume na hapo tatizo la uchovu wa mara kwa mara linaweza kuwa la kudumu kwako.

Aidha nashauri ni vyema kuacha kutumia vihatarishi vinavyoathiri mfumo wa akili na kusababisha mtu kushindwa kupata usingizi wa kutosha kama vile uvutaji wa sigara, bangi na vitendo vya ulevi kwa ujumla na kuacha unywaji wa vinywaji vyenye caffeine kama vile kahawa na vinywaji vya kiwandani vya kuongeza nguvu.

Mlo pia ni moja ya sababu zinazochangia uchovu. Watu wengi hawajui kama aina ya  chakula kinaweza kuwa sababu ya uchovu. Ndio maana inashauriwa kula mlo kamili wakati wote lakini sio mlo kamili tu lakini pia kula kwa wakati na kiasi stahiki cha ulaji.

Kutokula kiasi cha kutosha cha chakula kinaweza kumfanya mto kuhisi njaa na kupata uchovu. Lakini kwa upande wa pili, ulaji wa kupita kiasi sio tu hatari kwa afya lakini pia kunasababisha uchovu na hasa kama mtu akishiba kupita kiasi au kuvimbiwa kama ilivyozoeleka.

Na hapa kwenye mlo pia nashauri kunywa maji ya kutosha. Mwili ukikosa kiwango stahiki cha maji mwili hukosa nguvu na kuwa mchovu. Katika toleo lijalo nitaendelea kukueleza sababu zaidi zilizopo nyuma ya uchovu uliokithiri. Usikose nakala yako.

Kitu kingine ambacho huenda hukuwahi kukifikiria kama kingeweza kuwa chanzo kikubwa cha uchovu uliokithiri ni sababu za kisaikolojia. Hapa namaanisha matatizo kama msongo wa mawazo na sonona.

Ni kawaida kuwa na mawazo ya hapana pale lakini mawazo yakizidi yanakua adui kwa afya ya akili na hata mwili kwa ujumla na kwa upande wa mwilini, mara nyingi sana kuwaza kupita kiasi kunaweza kusababisha hali ya homa na uchovu wa mwili uliopitiliza.

Friday, June 1, 2018

Mafindofindo yasipopata tiba sahihi, mtoto hatarini kuugua moyo

 

By Kalunde Jamal, Mwananchi kjamal@mwananchi.co.tz

Bila shaka umewahi kusikia kuhusu ugonjwa wa mafindofindo kitaalamu (tonsesi). Ugonjwa huu kama yalivyo maradhi mengine, huwashambulia watoto wadogo pia.

Wataalamu wa afya wanasema mafindofindo kwa watoto yasipotibiwa ipasavyo, yanaweza kuwa chanzo cha maradhi ya moyo kwa mtoto.

Wanasema watoto wasiopatiwa kwa usahihi tiba ya ugonjwa huo na ukawa unawapata mara kwa mara, wanaweza kuwa katika hatari ya valvu zao za moyo zikashambuliwa na bakteria.

Gazeti hili lilifanya mazungumzo maalumu na Daktari bingwa wa maradhi ya moyo kwa watoto kutoka katika Taasisi ya Moyo ya Jakaya Kikwete (JKCI), Naiz Majani, anayesema mtoto anapopata ugonjwa huo, valvu za moyo hushambuliwa.

Aliutaja kitaalamu ugonjwa wa mafindofindo kuwa ni ‘Pheumatic Heart Disease’ ndiyo unaosababisha kwa kiasi kikubwa tatizo la moyo kwa upande wa valvu.

Anasema mafindofindo husababishwa na mambo mawili ambayo ni virusi na bakteria, “Ikiwa yanasababishwa na virusi hayana shida, ila yakisababishwa na bakteria aitwaye kitaalamu Streptococcus ambaye husababisha maradhi hayo kwa asilimia tatu, hapo anakuwa kwenye hatari ya kupata tatizo la moyo kwenye valvu iwapo hatapatiwa matibabu ya kina.”

Dk Majani anasema bakteria huyo anaposhambulia huamsha walinzi wa mwili ambao huanza kuwashambulia wadudu hao. “Kibaya zaidi, bakteria huyo (Streptococcus) ana vitu vinavyofanana sana na vya mwili wa kwenye valvu za moyo kwa hiyo, askari wa mwili wanapowashambulia bakteria hao, hushambulia na valvu wakidhani wanapambana na adui hivyo kuletea hitilafu kwenye moyo,” anasema Dk Majani.

Hata hivyo, Dk Majani anasema valvu hizo hushambuliwa taratibu kiasi cha kushindwa kubainika mapema.

“Mtoto anaweza kuja kujulikana ana tatizo la moyo baada ya miaka takribani miaka 10 hadi 15, wakati huo tayari valvu zinakuwa zimeshaanza kushindwa kufanya kazi au hupata tatizo kulingana na jinsi ilivyoshambuliwa,” alisema Dk Majani.

Tiba yake

Dk Majani anasema matatizo ya valvu yanaweza kutibika iwapo wazazi watahakikisha watoto wao wanapata tiba ya mafindofindo kwa usahihi.

Daktari wa Kinywa na Meno kutoka Hospitali ya Wilaya ya Mkuranga, Phelemon Kalugira anasema mtoto anapopata homa, lazima aangaliwe kama ana mafindofindo ili kuepuka athari za baadaye.

Anasema maradhi hayo yapo ya aina mbili; ya kwanza ni ile inayosababishwa na virusi na ikifikia hatua ya pili inakuwa ni bakteria.

Anasema kama ugonjwa utakuwa umefikia katika hatua ya pili, mara nyingi huwa inamuathiri mtoto kwa kiwango kikubwa na hapo ndipo husababisha kuzalisha maradhi mengine yanayomsababishia mtoto madhara makubwa kiafya yakiwamo ya kuugua moyo.

“Ikiwa ni virusi, hutibiwa na dawa za kawaida, lakini inapofika hatua ya bakteria ili kuepuka kuzalisha tatizo lingine, mtoto anapaswa kupewa dawa za antibiotiki. Na kama ugonjwa utakuwa unajirudia rudia mara kwa mara, hapo huwa mafindofindo hayo yanakuwa yamekomaa na itabidi mtoto apatiwe tiba ya kukwanguliwa ili kuyaondoa kabisa, ”anasema Dk Kalugira.

Anasema ili kubaini ugonjwa huo katika hatua ya awali, mtoto kama ataugua homa, inabidi atazamwe pia ndani ya koo.

Dk Kalugira anasema ugonjwa huu huwaletea homa kali watoto na baadhi ya wazazi hudhania wanaumwa malaria kumbe siyo. Anasema dozi ya ugonjwa huo kwa kawaida ni ya siku tano hadi saba.

Tabia ya ugonjwa

Dk Kalugira anasema mafindofindo yanatabia ya kupungua maumivu pindi mgonjwa anapoanza kutumia dawa. Katika muktadha huo, wazazi wengi huamua kuacha kuwapatia dawa watoto wao wakidhania wamepona, kumbe sivyo.

Anasema hali hiyo ndiyo humuweka mtoto kwenye hatari zaidi ya kushambuliwa na bakteria anayeharibu valvu za moyo. “Hii ni hatari zaidi, kinachotakiwa mtoto amalize dozi na kila baada ya muda angaliwe ili zisihame na kuwa mbaya zaidi, ”anasema Dk Kalugira.

Ukubwa wa tatizo

Dk Majani anasema ugonjwa wa moyo kwa watoto upo kwa asilimia kubwa tofauti na watu wanavyodhani.

Anasema takwimu zinaonyesha katika kila watoto 100 wanaozaliwa hai, mmoja anazaliwa na tatizo la moyo.

“Kwa mfano tunaambiwa hapa Dar es Salaam, kila siku wanazaliwa watoto 200 mpaka 300, ina maana kwa siku wanazaliwa watoto watatu ambao wana tatizo la moyo. Hivyo watoto wanaozaliwa wakiwa na tatizo la moyo ni kubwa,” anasema Dk Majani.

Anasema si kwamba awali hakukuwa na matatizo ya moyo na sasa yameongezeka, bali ni kutokana na uwezo wa kuyatambua uliopo nchini hivi sasa.

Kwanini hali hiyo inatokea

“Kwa asilimia 90 wataalamu wanasema siyo rahisi kutambua chanzo kinachosababisha mtoto kuzaliwa akiwa na tatizo la moyo. Ila tunaambiwa ni matatizo ya uumbaji wa watoto wakati wakiwa tumboni, hivyo kuna makosa ambayo yanatokea akiwa tumboni kama anavyoweza kuzaliwa akiwa hana mguu au sikio, hivyo na hata shida ya kwenye kama uwapo wa tundu, inawezekana,” anasema daktari huyo bingwa.

Nani walio katika hatari ya kuzaa watoto wenye shida hiyo

Anasema wanawake ambao wapo katika hatari ya kuzaa watoto wenye matatizo ya moyo ni wale wanaotumia dawa za muda mrefu, wenye maradhi kama ya kisukari, moyo, uvutaji wa sigara, presha na maambukizi ya VVU.

“Tunahamasisha kina baba na ndugu wa karibu kumsihi mjamzito kukaa mbali na wavuta sigara, pia wawe makini na lishe kuna madini kama foliki aside, mama akiyakosa anaweza kuzaa mtoto mwenye matatizo ya moyo,” amefafanua Dk Majani.

Mama anapaswa kupewa foliki asidi katika kipindi cha miezi mitatu kabla hajapata ujauzito. Anasema nchi za Ulaya mama kabla hajabeba mimba hujiandaa kwa kuangaliwa afya yake inayokwenda sambamba na kubadili aina za vyakula miezi sita kabla ya kubeba mimba.

Anasema ili wajawazito wapate kiwango cha foliki aside cha kutosha mbali na wanachopata kwenye chakula, huwa wanawapatia vidonge.

Aina maradhi ya moyo yanayoongoza nchini

Dk Majani anasema kwa Tanzania, maradhi ya moyo kwa watoto yanayojirudia ni wa matundu yanayoshambulia upande wa kulia wa moyo wa mtoto.

Anasema aina hiyo ya ugonjwa husababishwa na mazingira na vinasaba, hivyo kama familia ina historia ya kuugua ugonjwa wa moyo, inawezekana kwa kizazi kinachozaliwa kikarithi.

Dk Majani anasema aina hizo huathiri kuta za moyo za chini na juu na kuathiri mishipa ya damu mikubwa miwili inayopeleka damu kwenye mwili na mapafu.

Anasema matatizo hayo ni ya kiumbaji na wengine hupata tatizo badala ya kuwa na mishipa miwili ya moyo, mtoto huzaliwa na mshipa mmoja mkubwa ambao hupeleka damu kwenye mwili na mapafu.

“Kwa kifupi hayo ndiyo matatizo makubwa ya moyo kwa watoto”anasema.

Anasema matatizo mengine huathiri kweli milango wa moyo ambayo ipo mine miwili upande wa kushoto na miwili upande wa kulia.

Anasema moyo una vyuba vinne viwili vya juu ambavyo ni laini na viwili vya chini, hivyo ili uingie katika vyumba hivyo ndiyo kuna hiyo milango na mishipa miwili mikubwa.

“Ili moyo uwe vizuri unatakiwa kuwa na vyumba viwili vya juu na chini, ukuta za juu na chini na mishipa miwili mikubwa, chochote kikienda ambavyo sivyo basi mtoto anakuwa amezaliwa na tatizo la moyo.

Anasema wanaozaliwa na matundu kunakuwa an uwazo kati ya chumba cha chini na juu, hivyo damu huchanganyika.

“Kazi ya hizi kuta za moyo ni kuzuia damu ya upande wa kushoto na kulia isichanganyikane, kwa kawaida katika mwili wa binadamu upande wa upande wa kulia unaobeba damu chafu na wa kushoto unaobeba damu safi.

“Kwa kawaida hizi damu hazipaswi kuchanganyika na ikitokea moyo wa mtoto unakuwa hauwezi kufanya kazi, ”anasema.

Anasema maradhi ya moyo yapo karibu 120, lakini yameyagwa makubwa na madogo ambapo makubwa uhitaji upasuaji.

Utamgunduaji kama mtoto anaumwa moyo?

Dk Majani anasema dalili ya ugonjwa wa moyo kwa mtoto ni pamoja na kuzaliwa na uzito mdogo zaidi.

Dalili nyingine ni mtoto kushindwa kunyonya na wengine huzaliwa na rangi isiyo ya kawaida. “Mtoto akizaliwa hata kama ni mweusi mikono yake huwa na rangi nyekundu, lakini mwenye shida ya moyo huwa na rangi ya kijivu,” anasema.

Anasema kadri anavyoendelea kukua, dalili zinabadilika, mtoto huanza kuchoka mapema kunyonya, kutoka jasho jingi wakati wa kunyonya au kulala.

Kushindwa kukua vizuri pia ni dalili ya tatizo la moyo, kuumwa kifua mara kwa mara na kuonekana ana nimonia.

“Wanaotembea na kutambaa huwa wanavimba miguu, hii ni dalili ya mwisho kabisa na hapo mtoto anakuwa amekaa nalo kwa muda mrefu, wengi huja na hizo dalili za awali, ”anasema Dk Majani.

Changamoto

Anaitaja changamoto kubwa ni kuwapokea wagonjwa wa moyo wakiwa katika umri ambao hawawezi kutibiwa na kupona.

Anasema ubaya wa tatizo la moyo kwa watoto kuna umri maalumu wa kufanyiwa tiba, kama tiba inahitaji atibiwe akiwa na na miaka miwili, akizidisha hata wiki mbili inakuwa changamoto.

“Asilimia 90 ya maradhi ya moyo kwa watoto yana tiba, ila hutakiwa ifanyike kwa wakati ikicheleweshwa hata kwa miezi miwili inakuwa shida, ”anasema Dk Majani.

Friday, June 1, 2018

Unywaji wa maziwa Tanzania ni anasa au ni kwa afya bora

Baadhi ya wanafunzi wa shule za Msingi za

Baadhi ya wanafunzi wa shule za Msingi za Mkoani Iringa, wakigawiwa maziwa na wafanyakazi wa kampuni ya Asas Dairies Ltd , wanapoadhimisha wiki ya unywaji wa maziwa Picha na Mpiga picha Wetu 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

“Sikumbuki lini ilikuwa mara ya mwisho familia yangu kunywa maziwa kwa sababu ni gharama na siwezi kumudu bei yake, kuliko kununua maziwa, ni bora ninunue mboga za majani watoto wale.”

Hivi ndivyo mkazi wa Tabata Kisiwani, jijini Dar es Salaam Benitho John alivyozungumzia unywaji wa maziwa.

Kwake jambo hilo ni kama anasa na haoni umuhimu wake mwilini. Sio Benitho peke yake anyedhania hivyo, ukweli ni kwamba baadhi ya watu wanapuuzia na hawaoni umuhimu wa kunywa maziwa hata kama yapo karibu nao.

Wakati leo ikiwa ni maadhimisho ya siku ya unywaji wa maziwa, wataalamu wa afya wanasisitiza kuwa maziwa yanakazi nyingi mwilini ikiwano ya kuifanya ngozi kuwa nyororo, kuimarisha meno na mifupa kutokana na vitamin zilizopo.

Takwimu za Shirika la Chakula na Kilimo Duniani (Fao) za mwaka 2014, Kenya inaongoza Afrika kwa uzalishaji wa maziwa ya ng’ombe wakati Tanzania ikishika nafasi ya tisa.

Shirika la Afya Duaniani (WHO), linapendekeza kila mtu anywe angalau lita 200 za maziwa kwa mwaka ingawa wastani kwa dunia ni lita 108.

Kiwango cha unywaji wa maziwa kwa Tanzania kwa kila mtu ni chini ya lita 50 kwa mwaka wakati Kenya ikifikia lita 130.

Tanzania ni miongoni mwa nchi 10 zinazokabiliwa na changamoto ya kuwa na watoto wenye udumavu, ugojwa ambao unachangiwa kwa kiwango kikubwa na lishe duni wanazozipata watoto walio chini ya miaka mitano.

Sababu kubwa inayofanya watoto hao kudumaa ni ukosefu wa vyakula vyenye virutubisho mwilini. Maziwa yana virutubisho vyote muhimu kwa ujenzi wa afya ya binadamu kwani yana protini ya daraja la kwanza, mafuta, madini, vitamin na sukari ya asili ya lactose na maji.

Jambo hilo linailazimisha Kampuni ya Asas Dairies Ltd kuingia kwenye kampeni ya kuhamasisha unywaji wa maziwa kwa shule za msingi za Manispaa ya Iringa.

“Tunataka walau unywaji wa maziwa ufikie asilimia 60, watu waone umuhimu wa kunywa maziwa kwa sababu ni muhimu kwa afya zao,” anasema mmoja wa wakurugenzi wa Kampuni hiyo, Ahmed Salim Abri.

Salim Abri anasema lengo ni kupanda mbegu ya unywaji wa maziwa kwa wanafunzi ili hata wanapokuwa nyumbani wawahamasishe wazazi kununua maziwa.

“Katika kampeni hii tumetenga lita 120,000 za maziwa zikiwa na thamani ya Sh60 milioni ili katika wiki hii ya unywaji wa maziwa kila mtoto apate,” anasema.

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi Mshikamano, Haiba Roy anasema kuna haja ya kuanzisha kampeni ya unywaji maziwa shuleni kila siku, ili kuwasaidia kiafya wanafunzi wengi wakiwamo wanaokwenda shule wakiwa hawajapata mlo wowote toka nyumbani kwao.

Naye Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi Mtwivilla, Florian Kilumile anasema uamuzi wa kampuni hiyo kufanya kampeni ya unywaji maziwa unapaswa kuungwa mkono na wadau wengine ikiwamo Serikali, ili kuwakumbusha wazazi kujenga utamaduni wa kununua maziwa kwa kuzingatia mahitaji ya watoto.

Baadhi ya wanafunzi wanakiri kuwa wengi wao hawajawahi kunywa maziwa wakiwa nyumbani.

“Nyumbani huwa sinywi maziwa kabisa kwa sababu wazazi hawaoni umuhimu huo ila wakielimishwa wanaweza kuanza kununua hata mara mbili kwa wiki,” anasema mwanafunzi Juma Salehe.

Salim Abri anasema inawezekana kila familia kutenga bajeti kidogo ili kuhakikisha inapata maziwa kutokana na umuhimu wake.

Sio tu kwa Iringa, zaidi ya watoto 2,000 wa shule za awali na msingi wenye umri wa hadi kufikia miaka tisa mkoani Njombe, wamenza kunufaika na mpango wa unywaji wa maziwa bure katika siku zote za shule kama mbinu ya kuimarisha afya na kupunguza kiwango cha udumavu kwa watoto.

Idadi hiyo ni miongoni mwa watoto 10,000 watakaofikiwa na programu hiyo katika mikoa ya Njombe, Iringa, Songwe na Mbeya wakati mradi huo unatekelezwa na shirika la kimataifa la Heifer kupitia moja ya miradi yake.

Meneja wa mradi wa uendelezaji wa sekta ya Maziwa Afrika Mashariki (EADD II) Tanzania, Mark Tsoxo anasema mpango wa unywaji maziwa shuleni unalenga kukuza utamaduni wa kunywa maziwa miongoni mwa watoto na kutengeneza mahitaji imara kwa ajili ya maziwa.

Katibu wa Tanzania Women Power (TPW), jijini Dar es Salaam Joyce Madenge ambaye pia ni mwalimu, anasema mpango wa maziwa shuleni unaweza kusaidia kujenga afya hasa za watoto wanaokosa fursa ya kuyapata.

Umuhimu wa maziwa mwilini

Mtaalamu wa Lishe kutoka Jukwaa la Lishe nchini (Panita), Debora Essau anasema umuhimu wa maziwa mwilini ni mkubwa hasa kutokana na virutubisho vilivyopo.

Anasema maziwa yanaweza kumfanya mtu kuwa na meno imara yanayong’aa, ngozi nyororo na ng’avu pia na uwezo wa kuzuia wadudu wasiingie mwilini.

Deborah anasema maziwa yana madini ya Calcium yenye kazi kubwa ya kujenga mifupa na meno.

“Kwa hiyo uimara wa meno na mifupa hutegemea pia unywaji wa maziwa, ni vizuri familia kujiwekea mkakati wa kila mtu kupata maziwa,” anasema.

Anasema maziwa pia yana vitamini ‘D’ kwa wingi ambayo inaweza kupatikana kwa kuota jua hasa wakati wa asubuhi.

Wataalamu wa afya wanasema upungufu wa vitamini hii unaweza kusababisha matatizo mbalimbali ya kiafya kuanzia udhaifu wa mifupa, matatizo ya nywele na hata udhaifu wa misuli.

Debora anasema mbali na vitamin hiyo, unywaji wa maziwa yana protini ambayo pia husaidia kujenga mwili.

“Kumbuka hiki ni kimiminika na kama unvyojua, unapokunywa kimiminika unalainisha choo hivyo unywaji wa maziwa unaweza kuufanya mwili kuwa na nguvu kwa kupata uhakika wa choo,” anasema.

Utafiti mmoja uliowahi kufanywa nchini Marekan ulieleza kuwa unywaji wa maziwa hasa yanayotokana na wanyama unaweza kusaidia kupunguza msongo wa mawazo.

Kwa mujibu wa utafiti huo vitamin D inayopatikana kwenye maziwa husaidia utengenezwaji wa kichocheo cha Serotonin kinachohusisha masuala ya ‘mood’.

Unaweza kupata hamu ya kula, kulala na wakati mwingine unywaji wa maziwa unaweza kupunguza uchovu na kumpa mtu raha.

Deborah anasema maziwa mazuri zaidi ni yale yatokanayo na wanyama kwani yana protini inayopatikana kwa kiwango cha hali ya juu.

“Maziwa pia hutupatia sukari japo kwa kiasi kidogo hivyo nisisitize tu kwamba ni muhimu kila mmoja kuzingatia unywaji wa maziwa katika milo ya kila siku,” anasema.

Mtaalamu mwingine wa lishe Matrida Kassanga anasema unywaji huo wa maziwa haupaswi kupita kiasi.

“Kunywa maziwa kiwango kile kinachotakiwa mwilini, usinywe maziwa mengi hasa krimu kwa sababu unywaji huo unaweza kukusababisha uzito kupita kiasi,” anasema.

Salim Abri anasema kwa sababu maziwa hayawezi kudumu muda mrefu yasiposindikwa ipasavyo, kampuni hiyo itaanza matumizi ya teknolojia ya UHT kutengeneza aina mbalimbali za maziwa.

“Teknolojia hii ya Ultra High Temperature inawezesha maziwa yanayosindikwa kukaa kwa muda mrefu, hadi miezi sita bila kuharibika hata yakiwekwa katika maeneo yasio na mashine za kuyapooza,” alisema.

Anasema sio tu maziwa fresh hata yale ya mtindi yanazo faida nyingi kutokana na kuwa na virutubisho vingi vya aina mbalimbali ambavyo vina faida nyingi katika mwili wa binadamu.

Friday, June 1, 2018

PIRAMIDI YA AFYA: Fanya haya uwapo kwenye siku za hedhi

 

By Dk Shita Samwel

May 28 kila mwaka huwa ni siku ya hedhi duniani, siku hii ya kimataifa imeadhimishwa siku nne zilizopita. Tanzania iliungana na mataifa mengine duaniani kuadhimisha siku hii.

Leo nitawapa dondoo kadhaa zinazoweza kuwa na tija katika kusaidia kufifisha dalili hasi za siku za hedhi ikiwamo ile ya kupata maumivu makali ya chini ya tumbo.

Uwapo wa hedhi mwilini kwa mwanamke huambatana na matatizo ya kimwili na kisaikolojia, ndiyo maana kipindi hiki baadhi ya wanawake huwa na hisia hasi ikiwamo hasira, kukosa raha na huzuni.

Vile vile kimwili, wanawake wenye kifafa au kipandauso (migraine), yaani maumivu makali ya kichwa ni kawaida kipindi cha hedhi matatizo haya kujitokeza zaidi.

Viashiria na dalili zinazojitokeza wakati wa siku za hedhi zinaweza zikamsababishia mwanamke kutoweza kufanya shughuli zake za kila siku ikiwamo nyumbani, darasani, viwandani na ofisini.

Yako mambo ambayo ni vizuri mwanamke kuyafanya ili kuufanya mwili wake kuwa msafi, kufifisha maumivu ya chini ya tumbo na vile vile kudhibiti damu ya hedhi inayotoka.

Wanawake wengi huwa na kawaida ya kukimbilia dawa za maumivu wanapokuwa katika kipindi hiki na kuzitumia kiholela bila hata kuandikiwa na daktari.

Wengine hukimbilia pia pedi za mtaani zisizoeleweka baada tu ya kuona tangazo mitandaoni au mtaani, kuwa pedi hizo zinadawa za mitishamba ndani yake ambayo hupunguza maumivu na wingi wa damu ya hedhi.

Ieleweke kuwa dalili za kabla ya hedhi hazizuiliki, lakini yapo mambo ambayo yakifanywa na mwanamke aliye hedhini humsaidia kufifisha makali ya dalili mbaya.

Mwanamke atapaswa kutumia pedi au vitambaa maalumu vilivyo safi na salama kwa ajili ya kumkinga asichafuke.

Kwa kawaida, pedi ndiyo kitambaa maarufu kinachotumiwa na wanawake wengi wa kisasa kutokana na ubora na ufanisi wake, unaweza kubadili kila baada ya saa nne hadi nane. Pedi zilizotumika zihifadhiwe katika vyombo maalumu na kuchomwa.

Endelea kufanya shughuli za kila siku ikiwamo kazi za ndani na za kiuchumi pamoja na kufanya mazoezi mepesi kama yale ya kutembea, kuruka kamba, yoga na kusingwa (massage).

Kula mlo kamili unaozingatia kanuni za afya, epuka unywaji wa pombe, vitu vyenye caffeine ikiwamo kahawa, epuka mlo wenye chumvi na sukari nyingi.

Jiepushe na mifarakano ya kimaisha inayoweza kukupa msongo wa mawazo, pata muda zaidi wa kupumzika na lala saa nane kwa siku.

Tumia pedi yenye vuguvugu ili kukupa utulivu, tumia mpira maalumu ulio kama chupa bapa ambayo huwa na maji moto na unaweza kukandamizia kwakukanda tumboni na pia, lalia tumbo juu ya mto laini.

Penda kujifunza toka kwa wenzako mbinu zinazowasaidia kuwapa utulivu wakati wa hedhi.

Dawa za maumivu zinaweza kutumika kabla na baada ya hedhi kwa ajili ya kupunguza maumivu ya chini ya tumbo, mgongo, kichwa na kiuno.

Dawa hizo ni pamoja na Asprini, Iboprofen na Naproxen, ila ni vizuri kutumia dawa baada ya kushauriwa na daktari.

Fika katika huduma za afya endapo maumivu yatakuwa makali yasiyovumilika, utapata homa kali, hedhi itatoka zaidi ya siku 5-7 au ikiwa ni nyepesi inayolowanisha pedi chapa chapa au kubadili pedi zaidi ya mara 4.

Friday, June 1, 2018

Vikombe viwili vya chai huongeza uwezekano wa kubeba ujauzito

 

By Lilian Timbuka, Mwananchi ltimbuka@mwananchi.co.tz

Tunaambiwa chai ni kinywaji cha pili kikuu na mashuhuri duniani baada ya maji. Kinywaji hiki kina ladha za aina mbalimbali na mara nyingi hunyweka ikiwa ya moto, lakini wapo pia ambao huinywa ikiwa na uvuguvugu.

Licha ya kutumika zaidi kama kifungua kinywa, lakini je chai inamanufaa yoyote kwa afya ya binadamu?

Utafiti uliofanywa na Chuo Kikuu cha Marekani cha Boston unasema unywaji wa chai vikombe viwili kwa siku humuongezea mwanamke uwezekano wa kupata ujauzito.

Katika utafiti uliohusisha wanawake 3,600 umeonyesha wale wanaokunywa vikombe viwili vya chai kwa siku, wana asilimia 27 ya kupata ujauzito ikilinganishwa na wanawake ambao hawanywi chai.

Pia, utafiti huo umeonyesha wanawake wanaotumia vinywaji baridi vya aina mbili kwa siku, hupunguza uwezekano wao wa kushika mimba kwa asilimia 20 na haijalishi kama vinywaji hivyo vina sukari au la.

Mtafiti Mkuu, Profesa Elizabeth Hatch anasema alifanya utafiti huo ili kutaka kujua kama kuna uhusiano wowote wa kemikali aina ya caffeine inayopatikana kwenye chai, kahawa na uwezo wa kushika mimba kwa wanawake.

Utafiti huo uliofanywa kwa kuwahusisha wanawake wa kutoka Denmark kutokana na nchi hiyo kuwa na mfumo wa kuwapa namba za uraia wa kudumu raia wao wakati wa kuzaliwa, ulimpatia urahisi Profesa Hatch kuwafuatilia kwa njia ya tovuti ndani ya mwaka mmoja.

“Hatujui wanawake hawa walikuwa wakinywa chai ya aina gani, hatujui kama walikunywa chai bila kuongeza kitu kingine kwenye kinywaji hicho. Kama waliongeza maziwa au limao hatujui, bali inaonekana kuna uhusiano wa caffeine na uwezo wa kushika mimba au uwezo huo umetokana na mfumo wa maisha wa wanawake hao au ni kutokana na virutubisho vya chai hiyo,” anasema profesa huyo.

Pia, katika utafiti huo, wanawake waliambiwa waaandike kiwango cha chai ya kijani (green tea) au chai ya tiba (herbal tea) wanayokunywa kwa siku, lakini hakukuwa na uhusiano wowote ulionekana kati ya chai ya kijani wala chai ya tiba katika kuongeza uwezo wa kushika mimba kwa mwanamke.

Hata hivyo, baadhi ya watafiti wanasema chai imetengenezwa ili kukabiliana na maradhi ya aina zote, yakiwamo ya saratani na moyo.

Wanasema mara nyingi watu hufikiria chai husaidia pia kuzuia usingizi kwa sababu ina caffeine.

Ni kweli, kwa asili yake, majani ya chai yana caffeine, lakini wataalamu wa chakula na tiba lishe wanasema hutegemeana na uchakataji wake wa nyongeza hadi kuwa chai ya kijani ambayo huwa na kiwango kidogo cha caffeine au chai nyeusi ambayo huwa na kiasi kingi cha caffeine kinachokuwamo ndani yake.

Hivyo basi, chai zote isipokuwa zile zilizoondolewa caffeine zina kiwango fulani cha caffeine ndani yake. Kwa kulinganisha na kahawa, caffeine iliyomo kwenye chai ni ndogo. Kikombe kimoja cha chai kina takribani miligramu 40 za caffeine na kikombe kimoja cha kahawa nyeusi kina takribani miligramu 90.

Hata hivyo, Profesa Hatchi anasema utafiti zaidi unahitajika ili kujua kama chai ya kijani ndiyo husaidia wanawake kupata ujauzito au la.

Anasema ufuatiliaji zaidi utaweza kubaini pia hata ukubwa wa watoto wanaozaliwa na wanawake hao wanaokunywa chai vikombe viwili kwa siku.

“Pia kufahamu kama walibeba ujauzito huo kwa muda mrefu zaidi ya ule wa kawaida wa kujifungua au muda mfupi na kujifungua watoto njiti au hata kama mimba zao ziliharibika,” anasema profesa huyo.

Bingwa wa tiba za uzazi wa kituo cha Care Fertility Centre kilichopo Nottingham Jijini London, Uingereza, anasema; “Kuna virutubisho maalumu kwenye chai vinavyosaidia utungaji wa mimba. Chai huwa na kemikali nyingi aina ya anti-oxidants ambazo ni nzuri kwa uzazi kwa wanaume na wanawake, lakini nadhani kwa wanawake wanaohitaji mtoto ni vizuri kunywa chai kwa kiwango cha wastani.”

Naye Laurence Shaw, Mkurugenzi wa kituo cha uzazi cha Bridge Fertility Centre kilichopo London anasema, “Wanawake wenye miaka zaidi ya 35 wanaojaribu kushika mimba ni bora watafute ushauri kutoka kwa madaktari na si kunywa vikombe 10 vya chai eti kwa sababu wanataka mtoto.”

Ni bora tusubiri matokeo zaidi ya wanawake ambao wamepata ujauzito wakati wa utafiti huu ili tupate majibu ya uhakika kuhusu maendeleo yao baada ya kushika ujauzito.

Friday, June 1, 2018

MAGONJWA NA TIBA: Kulikabili tatizo la uvimbe na kutokwa damu kwenye njia ya haja kubwa



Christopher Peterson

Christopher Peterson 

By Dk Christopher Peterson, 0658 060 788

Unaweza kuhisi una uvimbe mdogo sehemu ya nje ya njia ya haja kubwa inayoambatana na muwasho na maumivu makali. Wakati mwingine ukienda haja, unajisaidia kwa shida kwa kutumia nguvu kubwa kusukuma na hata kinyesi kikitoka kinakuwa kimechanganyika na damu.

Hili ni tatizo la kiafya kitaalamu linaitwa ‘Hemorrhoids’.

cha kusikitisha ni kwamba, wagonjwa wengi hawapati tiba sahihi inayostahili kwa kuwa wanaona aibu kuwaona watoa huduma wa afya kwa ajili ya ushauri na tiba sahihi ya namna ya kulimaliza tatizo hilo.

Wengi huamua kwenda kwenye maduka kununua dawa bila ushauri wa daktari kwa matumaini ya kulikabili tatizo. Ni vema kutambua ukweli kwamba, kutokwa na damu sehemu za siri kunahitaji msaada zaidi wa daktari ili kubaini tatizo.

Wajawazito wanakua hatarini zaidi kupata tatizo hili. kadiri mimba inavyozidi kukua, mwanamke hupata mabadiliko mbalimbali ya kimaumbile likiwamo la mfuko wa uzazi kupanuka na kuongezeka uzito kunakosababisha mkandamizo kwenye utumbo mpana.

Kadhalika, wazee pia hupata tatizo hilo kutokana na mfumo wa kinga yao ya mwili kufifia kunakosababishwa na umri. Tofauti na wajawazito na wazee, kundi lingine ambalo lipo hatarini ni la wale wanaofanya ngono kinyume na maumbile.

Lakini tusisahau kuwa tatizo hili linaweza kumpata mtu yeyote. Mtu anapopatwa na tatizo hili, mara nyingi kwenye sehemu ya ndani ya ngozi ya njia ya haja kubwa huvimba na kutokeza nje.

Tatizo hili linatibika kama mgonjwa atapata msaada wa kitabibu mapema, hivyo mgonjwa anashauriwa kumuona daktari haraka mara tu agunduapo dalili za awali ikiwamo ya kutokwa na damu kusikoambatana na maumivu au maumivu ya kawaida, muwasho ndani na nje ya sehemu ya haja kubwa, maumivu kwenye sehemu ya haja kubwa hasa wakati ukiwa umekaa, kuhisi uvimbe sehemu ya haja kubwa na kuhisi sehemu ya ndani ya haja kubwa imetokeza nje. Mtu yeyote anayepitia dalili hizi anapaswa kumuona daktari haraka.

Ni vema ikafahamika kuwa, baadhi ya matatizo makubwa ya kiafya kama ya saratani ya utumbo na saratani ya njia ya haja kubwa zinasababisha utokaji damu sehemu ya haja kubwa.

Ni kosa kubwa kudhani kuwa kutokwa na damu kwenye njia ya haja kubwa ni tatizo la kawaida hivyo mtu akaamua kupuuzia kupata ushauri wa daktari.

Wakati mwingine mgonjwa hulazimika kufanyiwa upasuaji mdogo iwapo anakua amechelewa kupata tiba kwa muda sahihi.

Tatizo hili linatokea wakati ambapo mishipa midogo midogo kwenye njia ya haja kubwa hutanuka na kusababisha ngozi ya sehemu ya ndani ya haja kubwa kutokeza nje kutokana na maambukizi mbalimbali. Tatizo hili mara nyingi husababishwa na maambukizi ya vimelea vya maradhi ambavyo aidha yameanzia ndani kwenye utumbo mpana wa chakula au sehemu ya haja kubwa.

Sababu nyingine kubwa zinasababisha tatizo hilo ni mwili kukosa kiwango stahiki cha maji. Mwili unahitaji kiasi cha kutosha cha maji ili chakula kiweze kumeng’enywa vizuri tumboni, hivyo upungufu wa maji mwilini unaweza kuathiri mmeng’enyo wa chakula na hivyo kusababisha mtu kutoa kinyesi kigumu.

Njia sahihi ya kukabiliana na tatizo hilo ni kwa jamii kujenga utamaduni wa kunywa maji ya kutosha, kufanya mazoezi na kula matunda yenye nyuzi lishe kwa wingi, mboga za majani na vyakula visivyokobolewa, husaidia mfumo wa mmeng’enyo wa chakula mwilini .

Friday, May 25, 2018

Mwanga wa matumaini chanjo ya ebola huu hapa

 

By George Njogopa, Mwananchi gnjogopa@mwananchi.co.tz

Wataalamu wa afya duniani wamekuna vichwa na kupiga hatua. Wametoa mwanga wa matumaini kwa wananchi wengi.

Raia wa Jamhuri ya Kidemokrasi ya Congo (DRC) huenda sasa wakaanza kupepesa macho na kuvuta pumzi kwa furaha baada ya maofisa wa afya kuanza kutoa chanjo katika mji wa Mbandaka uliokumbwa na visa vya ugonjwa wa ebola.

Kuanza kutolewa kwa chanjo hiyo ni matokeo ya juhudi za muda mrefu zilizowagonganisha vichwa wataalamu kutoka kona mbalimbali duniani.

Chanjo hiyo ilidhibitika kuwa sasa ni madhubuti kuanza kutumika baada ya kufanyiwa ukaguzi kwa muda wa miaka miwili kabla ya wataalamu hao kuja na kauli moja itumike. Majaribio hayo yalipata nguvu zaidi mwaka 2014 wakati ugonjwa huo ulipozikumba nchi kadhaa za Afrika Magharibi na kusababisha watu zaidi ya 11,000 kupoteza maisha.

Kufikia sasa, watu 25 wamethibitishwa kufariki dunia tangu ugonjwa huo ulipozuka mwishoni mwa Aprili huko Congo. Chanjo hiyo imekuwa ikitolewa kwa ushirikiano kati ya Shirika la Afya Duniani (WHO) na Serikali ya Congo.

WHO ilisema makundi ya kwanza kupatiwa chanjo hiyo ni wahudumu na baadaye itasambazwa kwa wananchi katika eneo ambalo virusi hivyo vimeripotiwa kuibuka.

Ugonjwa wa ebola unatajwa kuwa ni miongoni mwa magonjwa hatari duniani na mara nyingi husababisha vifo vya ghafla. Ripoti zinasema idadi ya watu waliofariki dunia kutokana na maradhi ya nchini Congo imeongezeka hadi watu 27.

Wizara ya Afya ya Congo imesema kumeripotiwa kifo kimoja zaidi katika eneo la Wangata mjini Mbandaka ambako ndiko ulikozuka kwa mara ya kwanza mwaka huu. Kufikia sasa kuna visa 51 vya ebola vilivyoripotiwa nchini humo tangu mlipuko huo ulioripotiwa kwa mara ya kwanza na kati ya visa hivyo 28 vimethibitishwa.

Kuzuka kwa ebola kunasababisha kujaribiwa kwa chanjo mpya ya ugonjwa huo ambayo ilionekana kufanya kazi vyema Afrika Magharibi miaka michache iliyopita. Zaidi ya vipimo 4,000 vya chanjo hiyo vimewasili nchini Congo wiki hii huku vipimo zaidi vikitarajiwa kufika.

Changamoto kuu itakuwa kuiweka chanjo hiyo katika hali ya baridi katika eneo ambalo lina miundo mbinu duni na umeme katika sehemu chache.

Tangu mwaka 1976, huu ni mlipuko wa tisa wa ebola nchini Congo hali ambayo imewafanya wataalamu waanze kuna vichwa vyao mara mbilimbili.

Virusi vya ugonjwa huu vinasambazwa kwa watu kutoka kwa wanyama wa porini wakiwemo popo na tumbili. Hadi sasa wakati wataalamu wakiendelea kutoa chanjo hakuna tiba maalum ya ugonjwa huo.

Dalili zake ni homa, kutapika, kuharisha, maumivu ya misuli na wakati mwingine kuvuja damu ndani na nje ya mwili. Ebola inaweza kusababisha vifo katika asilimia 90 ya visa.

Duru za habari zinasema chanjo hiyo inatarajia kupanuliwa zaidi kuanzia leo huku watu 600 wakilengwa kupatiwa. Hata hivyo, shirikisho la msalaba mwekundu limeonya kuwa bado mlipuko huo haujadhibitiwa kikamilifu na kusisitizia jamii kuwa waangalifu na kuwazika watu waliokufa na ugonjwa huo kwa njia salama ili kuepuka maambukizi zaidi.

Ugonjwa umesambaa kutoka maeneo ya mashambani hadi katika mji wa Mbandaka, ambao ni kitovu muhimu cha shughuli za uchukuzi katika maeneo yanayounganisha Mto Congo. Jambo hilo linadaiwa kuongeza wasiwasi kwamba huenda maradhi hayo yakasambaa hadi katika mji mkuu Kinshasa au nchi jirani.

Hata hivyo, shirika hilo limeeleza imani yake kwamba ugonjwa huo utadhibitiwa.“Tuna imani kwamba hali hii itakabiliwa ili kutoleta madhara zaidi,” lilisema kwenye taarifa.

Juzi, Naibu Waziri, Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto Dk Faustine Ndugulile alisema hadi sasa Tanzania bado haijakumbwa na virusi vya ugonjwa huo na akaahidi kuendelea kuongeza udhibiti katika maeneo ya mipakani.

Tangu wiki iliyopita mikoa ambayo imepakana na Congo, ikiwemo Kigoma, Katavi na Rukwa wananchi wanaingia nchini kupitia maeneo hayo yamekuwa wakifanyiwa uchunguzi ili kubaini kama wameambukizwa maradhi hayo.

Katika mkutano wa dharura uliofanyika baada ya kuzuka kwa ugonjwa huo wataalamu wa WHO walisema hali ebola nchini Congo haijafikia ya kuutangaza “janga la kimataifa”.

Tayari, kamati yake ya huduma za dharura imetoa ushauri maalum kwa serikali ya taifa hilo kuendelea kushirikiana ili kuimarisha mikakati ya kukabili maenezi ya ugonjwa huo. “Bila ushirikiano wa kutosha, kuna hatari kwamba hali hii itakuwa mbaya zaidi,” ilionya kamati ya wataalamu wa WHO kupitia taarifa yake iliyotolewa baada ya mkutano wa dharura.

Aidha, kamati pia imetoa wito kwa jamii ya kimataifa, wanasayansi na wataalamu wa afya kushirikiana ili kutoa habari muhimu zitakazosaidia kupatikana kwa tiba yake.

Wataalamu wa WHO wamesema hatua za haraka zimeweza kuzuia kuenea kwa mlipuko huu mpya uliotangazwa siku 12 zilizopita.

Chimbuko la virusi vya ebola

Virusi vya ebola ni vidogo kiasi kwamba ni vigumu kuweza kuonekana kwa macho ya kawaida. Vinaweza kuonekana kwa njia ya darubini vikionekana kama uzi pindi vinapochunguzwa na chombo hicho.

Virusi hivyo viligunduliwa kwa mara ya kwanza mwaka 1976 na watafiti wa magonjwa katika kijiji kimoja katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (zamani ikiitwa Zaire).

Virusi hivyo vilipewa jina la ebola kuashiria jina la mto unaopakana na kijiji hicho, ambao ni Mto Ebola. Baadaye kulizuka milipuko mingine mitatu nchini humo na pia chini Sudan katika miaka ya 1970.

Baadaye virusi hivyo vilipotea hadi mwaka 1994 wakati ugonjwa huo ulipozuka tena. Kuzuka kwa ugonjwa wa ebola nchini Gabon, ndio ulikuwa mwanzo wa kusambaa kwa virusi hivyo hadi katika mataifa mengine ya Afrika Magharibi.

Hadi sasa ugonjwa huu wa ebola umezuka mara 20 ingawa mara nyingi umekuwa ukidhibitiwa. Wakati wote huo ugonjwa huu ulipozuka, idadi ya watu walioambukizwa haikuwa kuzidi 430.

Mara ya mwisho ebola ilizuka nchini Guinea mwaka 2013 na kisha kwa haraka ulisambaa hadi nchini Sierra Leone na Liberia ambako watu 11,000 walifariki dunia na wengine zaidi ya 10,000 kuambukizwa virusi hivyo. Ugonjwa huu sasa umetangazwa kuwa janga katika mataifa hayo.

Mojawapo ya sababu zinazotajwa kuchangia kusambaa kwa virusi vya ugonjwa huu wa ebola, ni kwamba mwanzoni mataifa yaliyoathirika na hata jamii ya kimataifa ilipuuza uzito wa janga hili.

Tangu kuzuka kwa ugonjwa huo katika mataifa ya Afrika Magharibi, juhudi za kupata dawa ya kuutibu zimeimarishwa kote duniani. Shirika la Afya Duniani (WHO) lina matumaini ya kutoa chanjo kwa maelfu ya watu wanaoishi katika mataifa yanayoathirika zaidi na ugonjwa huu kufikia katikati ya mwaka 2019. Hata hivyo hilo halikufanikiwa mpaka chanjo hiyo ilipobidi kusubiri kwa muda wa miaka kadhaa ikiendelea kufanyiwa majaribu.

Awali WHO ilikadiria kuwa kufikia mwishoni mwa mwaka huo wa 2015 lingekuwa limetoa chanjo kwa watu milioni moja dhidi ya ugonjwa huo.

Kuanza kutolewa kwa chanjo hiyo nchini Congo kumeleta matumaini siyo tu kwa taifa hilo bali hata kwa mataifa jirani yaliyoanza kujihami na maambukizi yake.

Friday, May 25, 2018

Wageni Dar wanavyoongeza idadi ya wagonjwa wa TB

 

By Herieth Makwetta, Mwananchi hmakweta@mwananchi.co.tz

Kifua Kikuu maarufu TB, ni ugonjwa sugu unaoambukizwa na vimelea aina ya bakteria visivyoonekana kwa macho ila kwa hadubini na kipo kifua kikuu cha ndani ya mapafu na cha nje ya mapafu.

Inaelezwa kuwa zaidi ya watu bilioni mbili duniani wanaugua TB. Huu ni ugonjwa unaoshika nafasi ya tisa kwa kuua kati ya maradhi yote yasababishwayo na vimelea.

Kifua Kikuu kimekuwa chanzo cha vifo milioni 1.3 kwa wale wasio na virusi vya ukimwi (VVU) na 374,000 kwa waliokuwa na VVU, ambao ndiyo hushambuliwa zaidi.

Wastani wa watu milioni 10.4 waliugua kifua kikuu huku kati yao asilimia 90 ni watu wazima ambapo asilimia 65 walikuwa wanaume na asilimia 10 walikuwa ni wenye virusi vya Ukimwi.

Hali ya TB Tanzania

Wakati takwimu hizi zikitajwa, Tanzania ni miongoni mwa nchi 30 zenye maambukizi mengi ya TB duniani.

Mkoa wa Dar es Salaam pekee, umegundua wagonjwa wengi wa TB kwa asilimia 20 ikilinganishwa na mikoa mingine kutokana na takwimu za mwaka 2017 za Mpango wa Taifa wa Kudhibiti Kifua Kikuu (NTLP).

Unafuatiwa na mikoa ya Mwanza kwa asilimia 6, Mbeya (5), Arusha (5), Dodoma (5), Morogoro (5) na iliyosalia ilijumuishwa katika asilimia 54 zilizosalia.

Mfuatiliaji wa tathmini kutoka Mpango wa Taifa wa Kudhibiti TB, Dk Zuweina Kondo anasema idadi kubwa ya wagonjwa wanaopatikana Mkoani Dar es Salaam huchangiwa na uwapo wa vituo vingi vya maabara vinavyopima vimelea vya ugonjwa huo tofauti na mikoa mingine.

Pia, mkoa huo unapokea wagonjwa wengi kutoka mikoa mingine wanaofuata matibabu na mara wapimwapo, hubaini kuwa na maradhi ya TB na kufanya idadi hiyo ihesabike kama wao pia ni wakazi wa Dar es Salaam wakati sivyo hivyo.

“Mkoa huu una idadi kubwa ya wagonjwa tuliowagundua na kuwaweka katika matibabu, hii haimaanishi kuwa ndiyo unaoongoza Tanzania hapana, ila ni mkoa wenye maabara nyingi ambazo zinaweza kuhudumia jamii kwa upana wake,” anasema.

Dk Kondo anasema takwimu hizo zinaonyesha kati ya watu 100,000, watu 287 wana maambukizi ya vimelea vya TB, hivyo kulingana na ripoti ya NBS ya mwaka 2018 ya idadi ya watu milioni 54, takwimu zinaonyesha kati yao 160,000 wanaugua ugonjwa huo kati ya Watanzania wote.

Anasema baada ya vipimo vya maabara kote nchini, wameweza kuwabaini Watanzania 64,000 na kuwaingiza kwenye dawa sawa na asilimia 40 ya waliotarajiwa kufikiwa huku asilimia 60 wakishindwa kuwapata.

Kifua kikuu sugu

Akizungumzia kifua kikuu sugu, Dk Kondo anasema mwaka 2016, wagonjwa 158 kati ya 730 sawa na asilimia 22 walianza matibabu. Anasema asilimia 5.6 walikuwa watoto na asilimia 44 walikuwa na maambukizi shirikishi ya virusi vya Ukimwi na vifo vilikuwa kwa asilimia 17.

Mikakati ya kupambana na TB

Anasema katika mikakati ya kupambana na kifua kikuu, nchi imejiwekea mipango ya taifa ya Sera ya Afya, Mpango mkakati wa afya, Mkakati wa Mpango wa Taifa wa kudhibiti TB na Ukoma na Mpango mkakati wa mwaka 2015-16 hadi 2019-2020.

“Tumejipanga katika maeneo mbalimbali ikiwemo eneo la ugunduzi wa wagonjwa, dawa na uchunguzi,” anasema.

Dk Kondo anafafanua kuwa katika maeneo waliyolenga ni pamoja na kifua kikuu kwa watoto, kifua kikuu sugu, maambukizi shirikishi ya Kifua kikuu na Ukimwi, ukoma, shughuli za jamii, uraghabishi mawasiliano na uhamasishaji jamii.

Anasema mafanikio katika kutibu kifua kikuu yameonekana miaka ya hivi karibuni kutoka asilimia 50 mwaka 2006 hadi kufikia asilimia 34 mwaka 2016 kwa mujibu wa ripoti ya NTLP ya mwaka 2016.

“Asilimia 90 wanapatiwa dawa nyumbani kwani vituo vinavyotoa huduma za maabara vimeongezeka kwa sasa kutoka 945 mwaka 2014 mpaka 1199 mwaka 2016,” anasema.

Anasema kumekuwa na wigo katika matumizi wa teknologia mpya ya GenXpert 160 na ugatuzi wa huduma za kifua kikuu sugu kufikia mikoa 27.

Naye Naibu meneja wa mpango wa taifa wa kudhibiti kifua kikuu na ukoma, Dk Liberate Mleoh anasema Tanzania ni miongoni mwa nchi 30 zenye maambukizi makubwa duniani.

Anasema changamoto inayowakumba zaidi ni kuwakosa asilimia 60 ya wagonjwa ambapo hadi sasa wamefanikiwa kuwafikia asilimia 40 pekee.

“Bado hatujaweza kuwafikia makundi yanayoathirika zaidi wakiwemo wajidunga na migodini lakini ushiriki wa vituo vya tiba binafsi ni mdogo,” anasema.

Dk Mleoh anasema idadi ndogo wa asasi za kijamii na NGO kujihusisha na masuala ya TB ni changamoto kubwa kwao ikiwemo wagonjwa wa ukoma kuchelewa kugunduliwa.

Mganga Mkuu wa Serikali Profesa Mohammed Bakari Kambi alisema matibabu ya kifua kikuu ni ya muda mrefu, lakini pia ni muhimu kwa mgonjwa akianza matibabu hayo ahakikishe anamalizia ule muda wote ambao anatakiwa awe kwenye matibabu na hiyo ndiyo inaihakikishia Serikali kwamba inatibu ipasavyo.

Waziri wa Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto Ummy Mwalimu anakiri kwamba Tanzania ni miongoni mwa nchi 30 zinazoongoza kwa maambukizi ya virusi vya Kifua Kikuu.

Anatoa wito kwa wauzaji wa dawa za binadamu kuacha mara moja kutoa dawa pasipo cheti cha daktari.

“Nitoe wito kwa watu wote wenye maduka ya dawa, huruhusiwi kuuza dawa bila cheti cha daktari, tutaweka tangazo iwapo unakohoa zaidi ya wiki mbili hutaruhusiwa kuuziwa dawa bila cheti cah daktari.”

Pamoja na kwamba matibabu hayo hutolewa bure, Serikali imesema imeamua kushirikiana na sekta binafsi katika kutoa matibabu hayo kwa pamoja.

“Tumeshirikiana na wenzetu wa sekta binafsi takribani vituo vya afya 1200 na vimeweza kutoa huduma za uchunguzi kwa asilimia 5.5 ya wagonjwa na baada ya kushirikiana nao wamefikia asilimia 10.4.”

Friday, May 25, 2018

Wasichana wengi hawana taarifa sahihi kuhusu hedhi

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Miaka ya nyuma haikuwa rahisi kusikia mtu akizungumzia suala la hedhi hadharani.

Hata hivyo, bado baadhi ya jamii inaamini suala hilo ni siri na ni aibu kutaja neno hedhi mbele za watu hasa wanaume.

Usiri wa hedhi ndiyo unaoendelea kuwafanya wasichana wengi kuwa gizani.

Water and Sanitation Network (Tawasanet), inasema asilimia 82 ya wasichana nchini hawana taarifa sahihi kuhusiana na mabadiliko ya miili yao na namna sahihi ya kukabiliana na changamoto kipindi cha hedhi, hali inayosababisha baadhi yao kushindwa kuhudhuria masomo shuleni.

Mtandao wa Jinsia Tanzania (TGNP) unasema hakuna namna nyingine ya kuwasaidia wanafunzi wa kike zaidi ya kuvunja ukimya kuhusu heshi.

May 28 kila mwaka, Tanzania huungana na mataifa mengine kuandimisha siku ya hedhi kwasababu suala hilo siyo siri tena.

Mkurgenzi wa TGNP, Lilian Liundi anasema hedhi inapaswa kujadiliwa kuanzia ngazi ya familia kwa sababu, isipokuwa hivyo linaweza kuzorotesha maendeleo ya mtoto wa kike kielimu.

Kutokana na ukweli huo, TGNP wameamua kuvunja ukimya kwa kuanzisha ‘kijiwe’ maalumu ili kuwawezesha watoto wa kike shuleni kujadili juu ya hedhi salama.

“Hiki ni kijiwe ambacho wanawake watu wazima, wa kati na wanafunzi wa kike wanakutana pamoja kujadili kuhusu hedhi. Wasichana lazima waambiwe ukweli kuhusu mabadiliko ya miili yao, hii itaongeza mahudhurio shuleni na itapunguza mimba za utotoni,” anasema Bibi Kijiwe, Rehema Mwateba.

TGNP imeanzisha kijiwe hicho baada ya kubaini wapo watoto wengi wa kike wanaoshindwa kupata taarifa kuhusu afya ya uzazi na hedhi salama kutokana na kuwapo kwa baadhi ya mila na desturi kandamizi.

Katika kijiwe kilichowakutanisha wanafunzi wa kike kutoka shule mbalimbali Jijini Dar es Salaam hivi karibuni, Meneja wa Idara ya Ujenzi wa Nguvu ya Pamoja wa TGNP, Grace Kisetu alisema wasichana wanatakiwa kuwa huru kujadili masuala yanayohusu afya zao.

“Watoto wetu wakati mwingine wanakutana na vitu ambavyo kwa sababu ya mila na desturi wanashindwa kuvisema, tumeamua kuanzisha hiki kijiwe kusudi tukae nao na kuwasaidia kusudi wasione haya, waweze kusema na kuzungumzia masua haya,” anasema Kisetu.

Anasema mjadala kuhusu hedhi salama utaiamsha jamii inayodhani ni siri kuzungumzia hedhi wakati wasichana wanaumia kwa kutowekewa mazingira salama kwa ajili ya jambo hilo.

Simulizi za wanafunzi kuhusu hedhi

“Mama yangu aliniambia mtu yeyote hatakiwa kujua kama nipo kwenye hedhi ni bora niseme kichwa kinauma kama nitasikia maumivu makali kuliko kusema ukweli kwa kuwa naweza kulongwa,” anasema mmoja wa wasichana waliohudhuria mafunzo hayo.

Anasema mama yake alimwambia ikiwa ataweka wazi suala hilo kwa watu, wanaweza kumfanya asizae wakati atakapokuja kuwa mtu mzima baada ya kumaliza masomo yake.

“Kwa hiyo naogopa sana, ikitokea naumwa tumbo huwa sisemi kwa yeyote, ni bora niwaamie kichwa kinaniuma,” anasema msichana huyo jina linahifadhiwa.

Msichana mwingine anasema kutokana na hali ngumu ya wazazi wake, wakati anapokuwa kwenye hedhi huwa inamlazimu asiende shule kwa kukosa pedi.

“Kuna wakati vitambaa ninavyotumia huwa vinavuja, tangu siku niliyoaibika shuleni mpaka leo nikiwa kwenye hedhi kama sina pedi siendi kabisa shuleni hadi ninapomaliza baada ya siku tatu au nne,” anasema binti huyo.

Mkurugenzi wa TGNP, Lilian Liundi anasema kisa cha mwanafunzi mmoja wa kike kuzomewa na wenzake kwa sababu ya kuchafua nguo kutokana na hedhi kilimfanya asiende shule kwa zaidi ya wiki mbili akiona aibu.

“Huyu msichana alitakiwa kujibu swali darasani, lakini kila mwalimu alipomtaka asimame hakusimama, baadaye alivutwa akilazimishwa kufanya hivyo ndipo wenzake wakaona kumbe sketi yake ilikuwa imechafuka,” anasema.

Liundi anasema lazima suala la hedhi lizungumzwe kwa uwazi ili jamii itambue umuhimu wa jambo lenyewe.

Mwaka jana wakati akifundisha, Ofisa Sera kutoka Tawasanet, Darius Mhawi anasema hedhi huathiri wasichana wanapokuwa shuleni kwa kuwafanya wawe na hofu au aibu ya kuchafuka, wengine hupata maumivu ya tumbo na kichwa huku baadhi wakiwa na hisia za kunyanyaswa na wenzao hasa wavulana.

Mwalimu wa Shule ya Msingi Makumbusho, Ester Chaduo anakiri kuwa mazingira ya shule yasiyo rafiki kwa wasichana yanaweza kuwa sababu ya kupunguza mahudhurio yao wakati wa hedhi.

Taasisi ya uangalizi ya Haki za Binadamu ya Human Right Watch (HRW) katika ripoti yake ya mwaka 2017 kuhusu hali ya utoaji wa elimu ya sekondari nchini, inasema mazingira ya shule nyingi si rafiki kwa mwanafunzi wa kike hasa akiwa kwenye hedhi.

Mwalimu Chaduo anasema wameanzisha utaratibu wa kuwasaidia wanafunzi wa kike kupata elimu juu ya afya zao kwa kukaribisha wadau wanaozungumzia jambo hilo pamoja na kugawa bure taulo za kike kwa wale wasio na uwezo.

“Tuna chumba cha faragha ambacho wasichana wakiwa kwenye siku za hedhi wanaweza kujisitiri huko, huwa tunazungumza nao na hili limekuwa likiwajengea ujasiri zaidi,” anasema.

Nini kifanyike

Mhawi anasema ili kuondoa changamoto za hedhi ni muhimu kuwe na mtalaa wa elimu unaozungumzia jambo hilo shuleni, jamii kuvunja ukimya na watu wa rika zote waweze kujadili bila aibu.

Anasema ipo haja ya kuhakikisha kunakuwa na upatikanaji wa vifaa vya hedhi kwa bei nafuu itakayomuwezesha kila mmoja kuimudu.

Hivi karibuni, Mbunge wa Viti Maalum Upendo Pendeza aliandaa hoja binafsi ambayo hata hivyo haikupenya bungeni akishinikiza Serikali kuandaa bajeti maalumu kwa ajili ya kuwasaidia wasichana vifaa vya kujisitiri wakati wa hedhi.

Takwimu zinaonyesha baadhi ya wasichana hukosa masomo kwa siku tatu hadi nne kwa sababu ya kukosa vifaa hivyo.

Mwatebe anasema pia wazazi wanatakiwa kuvunja ukimya kwa kukaa na watoto kujadili suala la hedhi bila kuoneana aibu.

Friday, May 25, 2018

PIRAMIDI YA AFYA: Sababu mwanamke kutoka uchafu mweupe sehemu za siri

 

By Dk Shita Samwel

Kila mwanamke anapaswa kujichunguza kila siku ya maisha yake maeneo yake ya uzazi na matiti, vile vile kuichunguza nguo ya ndani aliyokuwa ameivaa siku hiyo kama kuna uchafu wowote.

Kufanya hivi kunaweza kumsaidia kugundua kuwa ana tatizo la kiafya. Nasema hivi kwani wapo baadhi ambao hawafahamu kuwa kila siku huwapo ute ute unaomtoka amabo ni hali ya kawaida.

Ute huo unaweza kuwa na ujazo wa nusu kijiko cha chai na huwa na harufu asilia ya uke na huwa na rangi nyeupe au kahawia mpauko kama chai isiyokolea rangi bila kuwa na harufu mbaya.

Utokaji wa ute huo ni mojawapo ya njia ya uke kujisafisha kwa kutiririka pamoja na mabaki ya hedhi au takataka za mwili au zilizotoka nje ya mwili.

Ute huu huzalishwa na kuta za nyumba ya uzazi na huzifanya tezi za ukeni kushuka chini kutokana na kani ya nguvu za uvutano (gravity).

Kutokwa na uchafu mweupe au wa kijivu ulio kama maziwa ya mgando ukeni ni tatizo la kiafya, ni dalili mojawapo ya ugonjwa wa fangasi za ukeni kitabibu hujulikana kama Vaginal Candidiasis.

Inakadiriwa katika maisha yao ya kila siku, wanawake karibuni wote wana historia ya kuwahi kuugua tatizo hili.

Tatizo hili halipo katika makundi ya maradhi yatokanayo na kujamiana (STI), ingawa kugusana kwa kujamiana kunaweza kusambaza. Hata wanawake ambao hawashiriki tendo la kujamiana wanapata tatizo hili.

Kwa kawaida uke wenye afya njema huwa na bakteria rafiki na kiasi cha seli za fangasi (yeast cells), inapotokea mabadiliko ya usawa wa vimelea hawa wa fangasi huanza kujistawisha na kuzaliana.

Hali hii huweza kuleta viashiria na dalili za mwasho, kuvimba na kukereketa. Kutoka uchafu mweupe kama maziwa ya mgando na mwasho huwa ni ndani au nje ya uke, uchafu huo huweza kuwa na harafu mbaya.

Mashavu ya uke kuvimba, kupata hisia za kuwaka moto wakati wa kukojoa au kujamiana, maumivu wakati wa kujamiana, michubuko, tishu za ukeni kuwa nyekundu, kutoka vidonda na vipele, hizo zote ni dalili.

Tatizo hili linawapata wanawake mara kwa mara kutokana na maumbile ya uke yalivyo, huwa ni ya unyevu nyevu hivyo mfumo wa ulinzi wa uke huweza kuharibiwa na kuwapa nafasi fangasi kustawi.

Tunashauri wanawake kuepuka kutumbukiza kitu chochote ukeni ikiwamo kuweka kemikali, manukato au vifaa vya plastiki, lengo ni kulinda mazingira ya ukeni yasiharibike ili bakteria rafiki walinzi waendelee kuwadhibiti fangasi.

Mambo mengine ambayo yanayochochea tatizo hili ni ujauzito, mabadiliko ya hali ya hewa (joto kali), mabadiliko ya viwango vya vichochezi vya kike (hormones), dawa za matibabu (antibiotiki), ulaji ovyo wa vyakula vya sukari, kutokuwa msafi kimwili na kutolala.

Vile vile kuwa na maradhi ya akili (msongo wa mawazo na sonona), maradhi sugu ikiwamo kisukari na yanayopunguza kinga mwilini (Mfano VVU, saratani na lishe duni).

Ni kawaida tatizo hili likawa la muda likaisha lenyewe bila dawa yoyote au linaweza kuwa tatizo sugu linalodumu zaidi ya wiki mbili au likatibiwa na dawa mara kwa mara likawa linajirudia rudia.

Kwakuwa katika hatua za awali ni rahisi kutibiwa na kupona, ni vizuri kufika mapema katika huduma za afya pale unapoona dalili na viashiria nilivyovitaja hapo awali.

Friday, May 25, 2018

Tiba sahihi kwa anayewashwa eneo la ndani ya koo



Dk Christopher Peterson

Dk Christopher Peterson 

By Dk Christopher Peterson

Mwasho ndani ya koo ni moja ya matatizo madogo madogo ya kiafya ambayo huashiria aleji za aina tofauti au maambukizi ya virus (sio lazima viwe vya ukimwi) au maambukizi ya kibakteria.

Muwasho ndani ya koo unatokana na sababu mbali mbali japo kuwa kwa kiasi kikubwa huchangiwa na aleji ya baadhi ya vyakula.

Kupitia aleji hiyo, hutokea wakati kinga ya mwili inapambana na vimelea vya maradhi yaliyomo kwenye vyakula ambavyo huhatarisha afya za miili.

Kwa kawaida kinga za mwili hupambana na vimelea hivyo muda mfupi baada ya mtu kula chakula chenye vimelea vya maradhi.

Lakini kwa watu wengine aleji inaweza kutokea hata siku kadhaa baada ya kula chakula. Inaweza kuwa ya kawaida ikiambatana na dalili chache kama za mwasho ndani ya koo au mdomoni. Hata hivyo mara chache inaweza kuashiria tatizo kubwa kiafya.

Aleji inayotokana na matumizi ya aina mbalimbali za dawa pia inasababisha mwasho ndani ya koo. wengi wanashambuliwa na aleji zinazotokana na matumizi ya dawa hasa za kiantibayotiki.

Aleji hii inapotoke muathirika huanza kupata ishara mbalimbali mwilini ikiwamo mwasho ndani ya koo. Mtu anapokua na mafua makali hasa wakati wa baridi, maumivu na mwasho ndani ya koo huongezeka maradufu ukiambatana na hali ya homa na maumivu ya kifua.

Muasho huu unaweza kudumu kwa muda kadhaa usipopatiwa tiba unaweza kuwa hatari kwa afya.

Kuna maambukizi ya maradhi ambayo mara nyingi hutokea kooni ambayo kwa kitaalamu streptococall au strep throat. Maambukizi haya yanapotokea huambatana na vidonda kwenye koo ambavyo wengi huviita tonsillitis vinavyoambatana na mwasho ndani ya koo hatimae kuongezeka na kuleta maumivu makali kwenye koo.

Baadhi ya virusi vinavyosababisha mafua pia vinaweza kuleta muwasho ndani ya koo.

Ni dhahiri kuwa, kila mmoja anafahamu umuhimu wa maji kwa afya. Ukosefu wa kiwango cha kutosha cha maji husababisha pia tatizo la mwasho ndani ya koo.

Upungufu wa maji mwilini hutokea pale mwili unapopoteza kiwango kikubwa cha maji kuliko kile kinachoingia na mara nyingi hali hii hutokea wakati wa joto kali au baada ya kufanya mazoezi ya mwili au mtu anapougua homa.

Upungufu wa maji mwilini unaweza kusababisha kukauka kwa mdomo, japo hali hii huwa ni ya muda kwa sababu mdomo na koo havipati mate ya kutosha kutokana na upungufu wa maji mwilini na hivyo kusababisha mtu kupata mwasho ndani ya koo.

Utendajikazi wa dawa mwilini pia unaweza kusababisha mwasho ndani ya koo. Baadhi ya dawa nazo zinaweza kusababisha kikohozi kikavu na mwasho ndani ya koo ambayo hayatokani na aleji zinazotokana na dawa.

Hata watu wanaotumia baadhi ya dawa za shinikizo kubwa la damu (ACE inhibitors), wanapaswa kutambua kuwa dawa hizo zinaweza kuwasababishia kikohozi kikavu na mwasho ndani ya koo wakati wa utendaji kazi wake mwilini.

Kwa kawaida dalili hizi hutokea mara tu baada ya kutumia dawa hizo na mara zote haziambatani na dalili zingine tofauti na mwasho ndani ya koo na kikohozi kikavu.

Kukabiliana na tatizo hili katika hatua za awali, mgonjwa anaweza kutumia njia za asili akiwa nyumbani ili kupunguza tatizo kama kulamba kijiko kimoja cha asali, kunywa chai iliyochanganywa na limau na asali pamoja na kunywa maji ya moto yaliyowekwa chumvi.

Aidha, ikitokea tatizo hilo linazidi kwa muda wa siku 10, ni vema kumuona daktari kwa msaada zaidi wa kitabibu.

Friday, May 18, 2018

Wanawake wanavyolinda matiti yao wanawatesa watoto mil 7.6

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi Mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Hivi unajua kuwa maziwa ya mama ni muhimu kwa afya na makuzi ya mtoto katika miezi sita ya kwanza?

Ukweli ni kwamba kila mama anasimulizi yake ya namna anavyomnyonyesha au kutomnyonyesha mwanawe.

Wapo wanaokacha kuwanyonyesha watoto wao wakihofia kuharibu maumbile ya matiti yao lakini wengine wanashindwa kufanya hivyo kwa sababu ya maradhi au kutingwa na kazi hasa za kujiongezea kipato.

Utafiti mpya wa Shirika la Afya Duniani (Unicef) unaonyesha takribani watoto 7.6 milioni duniani hawanyonyeshwi kila mwaka.

Utafiti huo unaonyesha idadi ya watoto wasio nyonyeshwa na mama zao ni kubwa zaidi katika mataifa yaliyoendelea ikilinganishwa na yale maskini.

Asilimia nne ya watoto kwenye nchi maskini hawanyonyeshwi kabisa maziwa ya mama wakati katika nchi zilizo endelea ni asilimia 22.

Viwango vya unyonyeshaji vilivyofanyiwa tathimini mwaka jana na Unicef kwa kushirikiana na Shirika la Afya Duniani (WHO) katika nchi 194 ilibaini asilimia 40 tu ya watoto walio chini ya miezi sita wananyonyeshwa maziwa ya mama pekee.

Pia, ni nchi 23 pekee duniani ndizo zenye kiwango cha unyonyeshaji wa zaidi ya asimilia 60.

Ofisa Mawasiliano wa Unicef Tanzania, Usia Nkoma anasema wametoa utafiti huo na kutoa matokeo yake mwezi huu kuikumbusha dunia umuhimu wa kunyonyesha watoto.

“Kila mtoto hai anasherehekea siku ya mama duniani kwa hiyo ni jukumu la akina mama kutimiza wajibu wao wa msingi wa kuwanyonyesha watoto wao kwa sababu maziwa ya mama ndiyo msingi bora wa maisha yake,” anasema.

Nkoma anasema jamii inao wajibu mkubwa wa kuhakikisha mama anapata nafasi ya kumnyonyesha mtoto wake bila wasiwasi wowote.

Hivi karibuni, Waziri wa Afya, Ummy Mwalimu aliwaonya watumishi wasio toa nafasi kwa akina mama wenye watoto kuwahi kutoka ofisini na kwenda kunyonyesha.

“Serikali ya awamu ya tano, katika kuhakikisha watoto wanakuwa na afya bora imeweka kanuni inayompa nafasi ya saa mbili mama mwenye mtoto wa chini ya miezi sita kumnyonyesha mwanawe,” anasema Ummy.

Simulizi za unyonyeshaji

Katika jamii wapo kina mama wanaonyonyesha watoto wao kwa miezi sita, mwaka mmoja na wengine miwili.

Lakini pia wapo wasiopenda kabisa kunyonyesha kwa sababu mbalimbali.

“Nilikuwa nabanwa sana na kazi ikabidi nimuanzishie mtoto wangu maziwa ya kopo akiwa na miezi minne, ndiyo muda niliomuachisha,” anasema Anitha Linus (jina la pili sio sahihi).

Anitha anajipa moyo kuwa japo alimuachisha mwanawe katika umri huo alihakikisha anampatia maziwa hayo na mpaka sasa anamiaka miwili.

Adelina Elias anasema mwanawe wa mwezi mmoja hanyonyi baada ya kupata maradhi ya kuvimba matiti.

“Nilijitahidi kutibiwa lakini maumivu makali na uvimbe vimemfanya mwanangu asinyonye na sasa nampatia uji ambao unga wake umechujwa,” anasema Adelina. Anasema kama atatibiwa na kumaliza tatizo hilo, bado uwezekano wa kumnyonyesha tena hautakuwapo tena kwa sababu maziwa yatakuwa yameshakauka.

Wakati kina mama hao wakiyasema hayo, Ofisa Mawasiliano wa Unicef Nkoma anasema sio tu kumfanya mtoto akue ipasavyo, unyonyeshaji unamuwezesha kuwa na upeo mkubwa kiakili jambo ambalo pia ni sifa kwa mama.

Ukweli kuhusu unyonyeshaji

Muuguzi mkongwe wa Hospitali ya Rufaa ya Mkoa wa Iringa, Aphrosina Kaduma, anakiri kwamba maziwa ya mama ni kinga tosha dhidi ya mtoto.

“Kwa hiyo tunaposherehekea siku ya mama siku zote, ni budi kuwapongeza na kuwashukuru kina mama wanaotekeleza wajibu wao ikiwa ni pamoja na suala zima la unyonyeshaji, usimnyime mwanao haki yake ya msingi,” anasema Nkoma.

Naye Kaduma anasema kihalisia, mtoto mchanga anatabia ya kulala usingizi ndani ya saa moja baada ya kuzaliwa.

“Katika muda huo anapaswa kunyonyeshwa, kwa hiyo mama usione uvivu wala maumivu kumnyonyesha titi lako mtoto baada ya kuzaliwa,” anasema.

Anasema kihalisia mtoto hatakuwa na hamu ya kunyonya ndani ya muda huo hivyo ni jukumu la mama kumshawishi ili anyonye.

“Mama bora anaweza kumshawishi mtoto anyonye, unachotakiwa kufanya ni kumkamulia matone ya maziwa mdomoni na unaweza kutingisha mdomo wake kidogo kwa kutumia chuchu, kwa sababu hakuna kitu kinachomhakikishia mtoto afya njema kama kunyonya,” anasema.

Wataalamu wa afya wanasema maziwa ya mama ni bora kwa mtoto kuliko aina yoyote ile ya maziwa au mchanganyiko wowote wa vyakula vingine.

Mtandao wa Hesperian Health Guides unashauri kuwa ikiwa mama hatakuwa na uwezo wa kunyonyesha mtoto baada ya kujifungua, anapaswa kusaidiwa.

Mtandao huo katika makala yake kuhusu umuhimu wa maziwa ya mama unaandika ‘maziwa ya mwanzo ya mama ni sawa na kimiminika cha dhahabu’.

Kaduma anasema maziwa ya kwanza hunata na huonekana ya njano na ndiyo chakula sahihi katika tumbo la mtoto ambaye ndiye kwanza amezaliwa.

Wataalamu wa tiba lishe wanalizungumziaje hili?

Wataalamu wa lishe kutoka Jukwaa la Lishe Tanzania, wanasisitiza ni lazima mama amnyonyeshe mwanawe bila kumpa chakula chochote ndani ya miezi sita tangu azaliwe.

Mtaalamu wa Lishe na Mratibu wa Miradi wa Jukwaa la Lishe nchini (Panita), Jane Msagati anasema maziwa ya mama kwa siku za kwanza ni dawa muhimu kwa mtoto kuliko kitu chochote kile. Anashauri mama kupata mlo kamili ili kuendelea kutengeneza maziwa ya mtoto yenye virutubisho vya kutosha kunyonya na kushiba vizuri sambamba na kujenga afya yake.

Faida za unyonyeshaji

Maziwa ya mama ni chakula bora kwa watoto wachanga na wale wakuao.

Muwakilishi Mkazi wa Unicef, Maniza Zaman anasema kiuhalisia unyonyeshaji unaweza kuokoa maisha ya mtoto na kuboresha afya yake.

Anasema unyonyeshaji pia unahusishwa na kufanya vizuri zaidi kwenye vipimo vya upeo wa akili kwa watoto na vijana. Kwa mujibu wa mtandao wa Manyanda Health, maziwa ya mama ni salama na husaidia kuwalinda watoto wachanga dhidi ya maradhi ya kawaida ya utoto yakiwamo ya kuhara na pneumonia ambayo ndiyo sababu moja wapo ya vifo vingi vya watoto wachanga duniani.

Kwa upande wa wanawake, mtandao huo unaonyesha maziwa ya mama ni njia ya uzazi wa mpango na inasemekana kuwa husaidia kwa asilimia 98 kuzuia mimba kwenye miezi sita ya kwanza.

Friday, May 18, 2018

Changamoto ya midomo kupasuka na kinga dhidi yake

 

By Lilian Timbuka, Mwananchi mwananchi@mwananchi.co.tz

Midomo ni kiungo muhimu katika mwili wa binadamu na inafahamika kuwa kiungo hicho ni laini sana.

Lakini midomo hiyo wakati mwingine hukumbwa na matatizo kadha wa kadha ikiwamo ya kukauka au kupasuka kwa sababu mbalimbali.

Hukauka au kupasuka kutokana na ngozi yake ya juu yenye mafuta ambayo kwa kawaida yanatayarishwa mwilini kwa lengo la kuikinga midomo yanapokuwa yameondolewa au mtu mwingine anakuwa hana hiyo ngozi ya juu kabisa.

Hata hivyo, wataalamu wa afya wanasema, midomo hushambuliwa na vijidudu kutokana na hali ya hewa iliyokithiri kama vile joto au baridi. Hivyo midomo hupigwa na miale ya jua au baridi kiurahisi zaidi, hali ambayo inachangia kupunguza maji mwilini.

Midomo kama itakuwa imepoteza unyevunyevu wa seli, mara nyingi husababisha kuwa na mipasuko midogomidogo.

Kupasuka huko kwa midomo husababisha maumivu makali mwilini. Wataalamu wa afya wanasema mtu hashauriwi kulamba midomo yake mara kwa mara kwasababu huchangia kupunguza mate na hatimaye kupunguza maji mwilini.

Je Kwanini mtu hupasuka midomo

Dk Onesmo Kaganda wa Hospitali ya misheni iliyoko Mikocheni jijini Dar es Salaam, anasema kupasuka kwa midomo ni dalili moja wapo ya mtu kuwa na maradhi mwilini yanayotakiwa kufanyiwa uchunguzi.

Anasema mara nyingi maradhi haya husababisha mtu kupasukapasuka mwili ikiwamo midomo.

Wakati Dk Kaganda anasema hayo, wataalamu wa afya nao wanasema ugonjwa wa kupasuka midomo mara nyingi husababishwa na midomo kupigwa na miale ya jua, baridi na upepo mkali pamoja na kukosekana kwa vitamini kadhaa mwilini, matumizi ya dawa mbalimbali, msongo wa mawazo na maradhi ya kinywa.

Baadhi ya dawa za meno wataalamu hao wamezitaja kuwa nazo huchangia midomo kupasuka kwasababu baada ya kusugua meno, midomo hukakuka kutokana na dawa hizo kuwa na sodium salfeti ambayo husababisha ngozi kukauka na hata kuwasha.

Pia wanasema matunda yenye aside nyingi kama ya jamii ya machungwa, nayo pia huchangia midomo kukauka.

Lakini Dk kaganda anaeleza sababu nyingine kuwa mgonjwa mwenye homa kali, naye yuko hatarini kupasuka midomo yake.

“Sababu nyingine ni ya mtu anayeharisha sana na kusababisha kupungukiwa na maji, hivyo ngozi huanza kukauka na midomo yake eneo la pembeni inaweza kupasuka na hata maambukizi ya virusi nayo huchangia mtu kukumbwa na tatizo la kupasuka midomo,” anasema Dk huyo.

Kwa mujibu wa wataalamu wa afya, zipo dalili za moja kwa moja za kuashiria mtu kupatwa na tatizo hilo ambazo ni pamoja na midomo kuvimba, kuweka malengelenge, midomo kuwa mikavu na yenye rangi nyekundu.

Wakati mwingine ngozi ya midomo hujimenya na kusababisha iwashe na muathirika hupata maumivu makali, jambo ambalo linasababisha midomo ianze kutoa damu.

Tiba ya ugonjwa huo ni ipi?

Kila ugonjwa huwa na tiba yake kwa lengo la kuutuliza au kuumaliza kabisa.

Dk Kaganda anasema tiba ya awali isiyo na gharama kwa muathirika ni pamoja na kutumia chakula chenye vitamin C na E.

“Tiba ya mapema ambayo haimgharimu mtu ni ya kutumia mboga za Majani, matunda na atumie tiba lishe ya Vitamini C au atumie mafuta ya vaselini kwa kuipaka midomo yake ili isikauke sana, kwani ikikauka sana itamsababishia maumivu zaidi,” anasema Dk huyo.

Lakini kama mgonjwa atakuwa amepungukiwa na maji mwilini, kuna njia mbadala ya kumsaidia ambayo ni ya kumuongezea maji na kama itakuwa imepasuka kupita kiasi huchomwa sindano.

Inaelezwa kuwa hatua nyingine ya kutibu tatizo hilo ni pamoja na kunywa maji mara kwa mara na kama muathirika atakuwa anaupungufu wa maji, ataongezewa na wakati mwingine madaktari humfanyia uchunguzi wa kina ili kuhakikisha tatizo hilo linamalizika.

Unawezaje kuuzuia ugonjwa huo wa kupasuka midomo.

Siku zote wataalamu wa afya wanasema kinga ni bora zaidi kuliko tiba.

Hivyo, inashauriwa kama yalivyo maradhi mengine, ugonjwa wa kupasuka midomo unaweza kuzuilika.

Inashauriwa mtu kujipaka mafuta maalumu ya midomo ya kujikinga na jua kama mtu unatoka nje kwenye mazingira ya jua kali au baridi na upepo mkali, kunywa vitu vingi vyenye majimaji, kupaka mafuta ya midomo hasa yenye vitamin E na Alovera, hiyo ni njia nzuri ya kuzuia midomo kupasuka.

Mtu anashauriwa kutumia mafuta maalumu ya midomo iliyowekwa radha mbalimbali za matunda ambazo humshawishi kujilamba midomo yake kila mara.

Wataalamu wa afya wanashauri pia mtu kupumua kwa kutumia pua, kwasababu kupumua kwa kutumia mdomo husababisha midomo kukauka.

Madhara ambayo yanaweza kutokea kutokana na kuwa na midomo iliyokauka ni pamoja na mgonjwa kuugua kwa muda mrefu na wakati mwingine ugonjwa huo unaweza kumrudia mara kwa mara kutokana na ngozi yake kuwa kavu kwa muda mrefu kutokana na ngozi ya mwili nayo kuwa kavu kwa muda mrefu kwasababu ya kukosa homoni ya tezi.

Friday, May 18, 2018

Kila baada ya dakika 12 mtoto mmoja hufariki kwa utapiamlo

 

By Elias Msuya, Mwananchi emsuya@mwananchi.co.tz

Licha ya kuwa na ardhi kubwa yenye rutuba, Tanzania imeendelea kukumbwa na maradhi ya utapiamlo kwa watu wake.

Akizungumza hivi karibuni Bungeni Jijini Dodoma, Mwenyekiti wa Kamati ya Bunge ya Huduma za Jamii, Peter Serukamba alisema Tanzania ni nchi ya tatu duniani kwa udumavu wa watoto kwa kukosa lishe bora.

“Tanzania ni nchi ya tatu Barani Afrika inayoongoza kwa udumavu na ni nchi ya 10 duniani inayoongoza kwa udumavu uliokithiri. Mikoa inayoongoza nchini kwa utapiamlo uliokithiri ni pamoja na Singida, Arusha na Manyara,” anasema Serukamba.

Anasema kamati hiyo ilifanya uchambuzi kwa kutumia takwimu za taasisi ya Twaweza zinazoonyesha kila baada ya dakika 12 mtoto mmoja wa Tanzania hupoteza maisha kutokana na utapiamlo.

“Kwa hesabu za kawaida, kipindi cha Bunge cha saa nne asubuhi kuanzia saa tatu hadi saa saba mchana takribani watoto 20 wa Kitanzania wasio na hatia hupoteza maisha, ikijumlishwa na saa za jioni watoto 35 wanakufa kutokana na lishe duni,” anasema na kuongeza:

“Kwa uchambuzi huo, kamati inaona kwa muda ambao wabunge watakaa Dodoma kwa ajili ya kujadili Bajeti ya Serikali ya 2018/19 ambazo ni siku 87, takribani watoto 10,440 watakuwa wamefariki dunia kwa kukosa lishe bora.”

Kutokana na unyeti wa suala la lishe nchini, baadhi ya wadau wamejitokeza na kuwashirikisha wabunge ili kuhamasisha matumizi ya vyakula vyenye lishe bora.

Hivi karibuni, Jukwaa la Wadau wa Kilimo wasio wa kiserikali (Ansaf) walifanya mkutano na wabunge vinara wa Lishe mjini Dodoma na kujadili kuhusu usalama wa chakula na haki za watoto kwa lengo la kuhamasishaji masuala ya lishe, mitalaa ya elimu, uzalishaji, biashara na uchakataji, utengaji bajeti serikali za mtaa.

Ansaf inashirikiana na kituo cha Utafiti wa Kilimo na Maendeleo Kanda ya Ziwa (LZARDI) kuzalisha mbegu hizo na kuzisambaza kwa wakulima.

Akieleza kuhusu mradi huo kwa wabunge, Mkurugenzi wa Ansaf, Audax Rukonge anasema unalenga kuhamasisha upatikanaji wa lishe kwa gharama nafuu katika ngazi ya kaya, kutumia shule kama barabara ya kufikia kizazi cha sasa na kijacho kuhusu lishe bora.

“Kwa nini viazi? Kwa sababu ya fursa za kibiashara, idadi ya watu inaongezeka, kupigana na utapiamlo na upungufu wa vitamini, masoko ya mahali husika, mijini na kanda, fursa za kuongeza thamani, wanawake na vijana wajasiriamali,” anasema Rukonge.

Kuhusu elimu ya lishe na mitalaa, Rukonge anasema kuna haja ya kuchagua vipengele muhimu hasa vya lishe na jinsia vitiliwe mkazo kwenye mtalaa wa elimu ya msingi.

“Tuhamasishe shule na wanafunzi kuzalisha chakula chao ili kipatikane shuleni; walimu vyuoni wafundishwe kuhusu lishe, kama sehemu ya masomo yao; viwepo vitini na kiongozi cha mwalimu jinsi ya kufundisha masomo ya lishe na jinsia; kuimarisha ushiriki wa wadau nje ya serikali,” anasema.

Kuhusu nafasi ya Wabunge na madiwani, Rukonge anasema wao wakiwa wawakilishi wa jamii, wanapaswa kuhamasisha halmashauri kutenga bajeti na Bunge liitake Serikali iongeze bajeti ya masuala ya lishe shuleni, upatikanaji wa bajeti kutasaidia vituo vya utafiti kuzalisha mbegu bora na kuondoa vizuizi kwenye masuala ya uchakataji.

Wabunge wanaotambulika kama vinara wa viazi lishe wako 45, hata hivyo waliofanikiwa kupata mbegu za viazi hivyo ni Mbunge wa Mkinga, Dunstan Kitandula na wa Urambo, Margaret Sitta.

Sitta ambaye amegawa mbegu hizo katika kata 18 za jimbo lake hivi karibuni, anasema lengo la kugawa mbegu hizo ni kuboresha lishe kwa jamii na kuleta fursa za biashara.

“Lengo letu sasa ni kutoa mbegu hii itumiwe shuleni, watoto wachemshe, pamoja na kwamba ni lishe lakini itatusaidia kiuchumi, kuanzia kina mama na kina baba walioomba mbegu hizi. Hatimaye itasambaa itawasaidia kiuchumi,” anasema Sitta.

Ameziomba taasisi za utafiti wawatembelee wakulima hao kwa lengo la kusaidia katika kuhudumia zao hilo pamoja na kutoa pembejeo kwa wakulima.

Akieleza jinsi mbegu hizo zinavyozalishwa, Ofisa kilimo kutoka Ukiriguru, Lahra Amour anasema wanazalisha mbegu mama katika vitalu ghafi.

Hata hivyo, anasema gharama za kutunza mbegu hizo mpaka ziwafikie wakulima ni kubwa kiasi cha kuwahusisha wadau wengine, hivyo uzalishaji wa mbegu kwa wingi hutegemea ufadhili wa wadau hao.

“Kwa hiyo tunaomba watu na mashirika wenye uwezo wasaidie kuzalisha mbegu hizi ili zipatikane. Tunajua zao lenyewe tangu kiazi hadi mbegu ni fedha, kipato ni afya ni lishe, kwa hiyo walithamini kama mazao mengine,” anasema Amour.

Ofisa kilimo wa Urambo, Fredrick Ndaweso anasema wanatambua umuhimu wa zao hilo na kwamba, litaleta mageuzi ya kilimo kwa wilaya hiyo.

“Tunatambua umuhimu wa zao hili, kwanza ni lishe halafu ni biashara, hivyo baada ya kuleta mradi huu wa kusambaza mbegu hizo.

Tumesimamia uzalishaji na hadi kufikia leo tuna sambaza mbegu katika kata 18 ndani ya wilaya, tukiwa na matumaini baada ya hawa kuzalisha watawagawia wengine, kwa hiyo tutaweza kusambaza mbegu katika wilaya yote,” anasema Ndaweso.

Baadhi ya wakulima waliopokea mbegu hizo wanasema wamepata fursa mpya ya biashara itakayoinua kiwango cha lishe katika jamii yao.

Rama Soto ambaye ni mkulima wilayani humo anasema zao la viazi limegeuza mtazamo wao wa kilimo walichozoea cha zao la tumbaku.

“Tunamshukuru Mungu kwa sababu zao la tumbaku limetufanya tuzeeke mapema, mimi ni kijana lakini ukiniangalia utafikiri nina miaka 57. Kwa hiyo naishukuru Serikali kwa kutuletea zao hili la viazi kwa sababu litatuletea afya na utajiri,” anasema Soto.

Naye Angela Angelo anasema zao la viazi limekuwapo kwa muda mrefu mkoani Tabora, lakini hakukuwa na viazi lishe.

Friday, May 18, 2018

Saratani ya matiti yatishia kwa asilimia 82 ifikapo 2030

 

By Aurea Simtowe, Mwananchi asimtowe@mwananchi.co.tz

“Kwa miaka mitano tulikuwa tukihangaika na kauvimbe kadogo katika titi ambako hatukujua kama ni saratani jambo ambalo halikunishtua mimi wala madaktari nilipoenda hospitali kwasababu walikuwa wakinipa dawa za kuuondoa na wote tukijua ni dalili za jipu litaisha jambo halikuwa kweli.”

“Katika miaka yote ya kuhangaika kabla ya kuja hapa kama kungekuwa na vipimo vizuri katika sehemu niliyotoka nadhani nisingefikia katika hali hii na badala yake ningetibiwa katika hatua za awali kabisa tofauti na sasa napata maumivu makali maeneo ya kifua na nyuma ya mgongo,”

Ni maneno yake Monica Moses (45), mkazi wa Mpanda Mkoani Katavi, anayeugua saratani ya matiti kwa miaka 14 na sasa anapatiwa matibabu kwa zaidi ya miezi sita katika taasisi ya Saratani Ocean Road (ORCI) iliyopo Jijini Dar es Salaam.

Maradhi ya saratani ya matiti hivi sasa inashika nafasi ya pili kwa kuwa na wagonjwa wengi kwa mujibu wa takwimu za wagonjwa waliorekodiwa kutoka ORCI katika mwaka 2017/2018, kwa kuwa na asilimia 12.9 ya wagonjwa wote wa saratani ikiwa ni baada ya saratani ya mlango wa kizazi yenye asilimia 32.8.

Saratani nyingine ni ile ya Kaposi sarcoma (11.9), saratani ya koo (10.9), saratani ya kichwa na shingo (7.5), saratani ya matezi (5.4), saratani ya damu (4.7), saratani ya kibofu cha mkojo (3.0), saratani ya ngozi (2.6) saratani ya tezi dume (2.1).

Kupitia ripoti ya tathmini ya hali ya afya ya saratani ya matiti Tanzania ya mwaka 2017 iliyotolewa na Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Wazee, Jinsia na Watoto ikishirikiana na shirika linalofanya utafiti kuhusu masuala ya saratani ya matiti, Susan G Komen, inaonyesha huenda wagonjwa wa saratani ya matiti nchini wakaongezeka kwa asilimia 82 ifikapo mwaka 2030.

Kwa mujibu wa ripoti hiyo, wagonjwa wa saratani ya matiti wanatarajiwa kufikia 4,961 mwaka 2030 kutoka wagonjwa 2,732 waliokuwapo mwaka 2012.

Kwa mujibu wa Daktari bingwa wa maradhi ya saratani kutoka ORCI, Crispin Kahesa, upo uwezekano wa wagonjwa wa saratani aina zote kuongezeka kwa zaidi ya asilimia 80 katika miaka ya usoni na hiyo ni kutokana na mfumo wa maisha unavyozidi kubadilika.

Anasema ile desturi ya watu kutumia vitu vya asili inapotea na sasa wameanza kutumia vinavyotoka viwandani kwa kiwango kikubwa jambo ambalo linaongeza uwezekano wa kuongeza wagonjwa wapya wa aina yoyote kati ya hizo za saratani. “Asilimia tano tu ya wagonjwa wa saratani ndiyo huugua kutokana na kurithi na iliyosalia inatokana na mfumo wa maisha ikiwamo ulaji wa vyakula vyenye mafuta mengi, vilivyosindikwa na kutokufanya mazoezi,” anasema Dk Kahesa na kuongeza: “Ukienda mji kama Shinyanga ni rahisi kumkuta mtu akitembea umbali mrefu au kutumia baiskeli tofauti na Dar es Salaam ambako umbali kidogo mtu atataka kutumia bodaboda, gari au usafiri wa aina yoyote jambo ambalo linaongeza uwezekano wa kupata Saratani.”

Anasema watu wengi pia hawaishughulishi miili yao katika vitu mbalimbali na badala yake wanaiacha teknolojia ifanye kwa niaba yao.

“Kadiri siku zinavyozidi kuongezeka, teknolijia inakuwa na watu kuhama katika matumizi ya vitu vya asili, hali inayowaweka katika hatari kubwa ya kupata maambukizi mapya yanayoongezeka ya saratani,” anasema Dk kahesa.

Idadi ya wagonjwa.

Kwa mujibu wa Dk Kahesa, Mkoa wa Dar es Salaam ndiyo unaoongoza kwa kuwa na wagonjwa wengi wa saratani za aina zote kuliko mikoa mingine nchini huku baadhi ya mikoa kama Mara, Geita, Rukwa na Kagera ikionekana kuwa na wagonjwa wachache kutokana na kukosekana kwa huduma za uchunguzi wa saratani, tiba na elimu.

“Dar es Salaam inaongoza kwa kuwa na wagonjwa wengi lakini pia asilimia 90 ya huduma za afya za saratani zinazotolewa na serikali na hospitali binafsi zinapatikana hapa, elimu inawafikia kirahisi ndiyo maana kumekuwa na idadi kubwa ya wagonjwa wanaogundulika kuliko mikoa hiyo” anasema Dk Kahesa.

“Pia, idadi kubwa ya watu iliyopo ndani ya jiji hili inachangia kuongezeka kwa idadi ya wagonjwa huku baadhi ya wagonjwa watokao mikoani hufikia kwa ndugu zao waishio hapa na wakija hospitalini tunawasajili kama wakazi wa Dar es Salaam.”

Anasema baadhi ya mikoa haifikiwi na elimu juu ya masuala ya saratani, huduma za afya za uchunguzi wa saratani hazifiki kirahisi jambo ambalo linasababisha wagonjwa wengi kutoka mikoani kufika katika hospitali hizo wakiwa katika hatua za juu.

“Mtu anayeishi Geita ambako huduma za saratani hazitolewi kwa wingi ni tofauti na mtu anayeishi Dar es Salaam ambako kuna vifaa vingi vya kufanyia uchunguzi pamoja na tiba, hivyo inakuwa ni rahisi kwake kufika hospitali na kuwa na uwezekano wa kupona.”

Sambamba na makadirio ya ongezeko la wagonjwa wa saratani ya matiti lililotajwa katika ripoti ya tathmini ya hali ya afya ya matiti Tanzania, pia vifo vitokanavyo na saratani hiyo vinakadiriwa kuongezeka kwa asilimia 80 ifikapo mwaka 2030 endapo jitihada za kukabiliana na ugonjwa huo hazitafanyika.

“Kama hakutakuwa na maboresho ya huduma za afya katika maeneo ya mikoani na elimu, jambo hilo linawezekana lakini kutokana na maboresho yanayofanyika sasa, jambo hili linaweza kupunguzwa kwa kiasi kikubwa” anasema Dk Kahesa.

Serikali inafanya nini kupunguza tatizo hilo

Katika kuhakikisha kuwa saratani ya shingo ya kizazi inatokomezwa nchini, serikali imeanza kutoa chanjo kwa wasichana 614,734 wenye umri wa miaka 14 ili kuwakinga na saratani hiyo.

Pia, katika Bajeti ya Wizara ya Afya ya mwaka 2018/2019 iliyosomwa hivi karibuni na Waziri wa Afya Ummy Mwalimu na kupitishwa na Bunge, Sh14 bilioni zimetengwa kwa ajili ya kununua na kusimika vifaa vya kisasa vya uchunguzi na matibabu ya saratani katika Taasisi ya Saratani ya Ocean Road ikiwa ni pamoja na PET scan. Pia, Sh5 bilioni zimetengwa kwa ajili ya kuendeleza ujenzi wa jengo, kusimika vifaa vya uchunguzi pamoja na kununua vifaa vya tiba ya mionzi katika Hospitali ya Rufaa ya Kanda ya Mbeya.

Kutengwa kwa fedha hizo ni muendelezo wa uboreshaji wa huduma kwa wagonjwa wa saratani ikiwa ni baada ya kutoa mafunzo ya kuwajengea uwezo watoa huduma waweze kuhudumu bila vikwazo. Mafunzo hayo yalifanyika mwaka 2017.

Pia, kusambaza vifaatiba 100 kwa mikoa 10 na Halmashauri 31 ambazo zilibainika kuwa na vituo vichache vya kutolea huduma hizo ikilinganisha na mikoa mingine ambayo ilienda sambamba na kutenga siku maalumu kwa ajili ya uchunguzi wa saratani kwa wanawake. “Mikoa hiyo ni Mara, Singida, Geita, Dodoma, Tanga, Arusha, Manyara, Ruvuma, Lindi na Mtwara huku tangu mwaka 2008 kwa kushirikiana na wadau mbalimbali, wizara imeshaanzisha vituo 459 kati ya hivyo, 343 ni vya Serikali na 116 vya mashirika na watu binafsi,” aliwahi kunukuliwa na gazeti hili, Waziri Ummy.

Nini kifanyike

Kwa mujibu wa Dk Kahesa ni lazima watu watambue umuhimu wa mazoezi katika kujenga miili yao na kutokomeza maradhi ili waweze kujikinga na saratani ambayo wagonjwa wake wanaongezeka kila siku. Pia, inashauriwa watu kurudi katika zama za zamani kwa kutumia vitu vya asili kwa kupunguza matumizi ya vyakula vilivyosindikwa, vyenye mafuta mengi na kupunguza kemikali mwilini zitokanazo na usindikwaji wa vyakula.

Friday, May 11, 2018

Mshindo ulivyombeba siri nzito kwa wanaume kiafya



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

Kila anaposhiriki tendo la ndoa, mwanaume hupitia hatua kadhaa kabla hajaridhika. Kuridhika hutokea baada ya mhusika kupiga mshindo.

Hatua ya kwanza huwa kuamsha hamu na ya pili ni kupata hamu ya kujaamiana. Hatua hizi ni muhimu sana kwa wanaume kuweza kushiriki na kukamilisha tendo la ndoa.

Hatua ya tatu huwa ni kufika kileleni na kumwaga shahawa. Ni hatua muhimu sana kwani katika hatua hii mbegu za kiume huweza kutungisha yai iililopevuka na mimba kutungwa.

Ikumbukwe, shahawa ni mchanganyiko wa mbegu za kiume na manii, wakati manii ni majimaji meupe yanayozalishwa na tezi dume na hutolewa ili kufifisha tindikali ya mkojo na kuzisafirisha mbegu zikiwa katika hali ya usalama.

Baadhi ya wanaume wanaweza kufika kileleni lakini wakashindwa kumwaga shahawa au bila kutoa mbegu, ikitokea hivi inamaa kuna tatizo. Hatua hii inapoanza huwapo na mtiririko wa kujikamua kwa tishu ili kusukuma shahawa nje ya mrija wa mkojo.

Kujikamua huko kwa tishu hutokea zaidi katika misuli ya sakafu ya kiuno eneo la ndani kwenye mrija maalum unaosafirisha mbegu kutoka katika kokwa kwenda kwenye mrija wa mkojo.

Vilevile mkakamuo wa tishu hutokea katika kifuko cha manii na tezi dume, kwa pamoja huongeza maji maji katika mbegu za kiume.

Mchanganyiko huu huwa na asilimia tano ya mbegu za kiume (sperms) na asilimia 95 manii. Mchanganyiko huu ndiyo huitwa shahawa (semen).

Kujikamua kwa tishu za maeneo ya viungo vya uzazi ni sehemu ya hatua ya kufika kileleni. Hufika pointi mwanaume kwa hiari yake hawezi kuzuia utokaji wa shahawa.

Katika hatua hii huwapo na msisimko wa kipekee unaodumu kati ya sekunde sita hadi 30. Inakadiriwa kati ya mililita mbili hadi ambazo ni sawa na kijiko kimoja cha chai cha shahawa ikijumuisha na kati ya mbegu za kiume milioni 40 hadi bilioni 1.2 hutolewa katika mshindo mmoja.

Hatua ya nne inahusisha ukomo wa mzunguko wa kwanza wa tendo moja. Baada ya shahawa kutolewa nje ya uume, mabadiliko ya kimaumbile hutokea ikiwamo kusinyaa kwa uume na mji wa kuhifadhia kokwa huanza kuwa ndogo na kurudi kawaida.

Upumuaji na mapigo ya moyo huwa ya kasi yakiambatana na kutokwa na jasho jingi. Mara baada ya shahawa kumwagwa hakuna uwezekano wa kufika kileleni kwa muda mfupi ujao, mwili hujipa mapumziko mafupi ili kujiandaa kurudi upya katika hatua ya kwanza (uamsho).

Ipo tofauti kati ya mwanaume na mwanaume, wapo ambao wana uwezo wa kuunganisha kupata uamsho, wapo wanaohitaji kusubiri kwa dakika au saa au siku kadhaa ili kurudia tena tendo hilo.

Endapo mwanaume ataianza hatua ya kwanza na akadumu nayo kwa muda mrefu bila kufika kileleni na kumwaga shahawa, baadaye hupatwa na maumivu ya kukera katika kokwa na tishu za kiuno.

Ajali za kawaida au upasuaji kwa ajili ya matibabu, matatizo ya akili na shambulizi la vimelea ni miongoni mwa sababu zinazoweza kuguruga mpangilio wa hatua hizi za mwanaume kufika mshindo.

Nyingine ni uchovu wa mwili, umri mkubwa na magonjwa sugu nazo hupunguza ufanisi wa wanaume kushiriki tendo la ndoa.

Hatua ya mwisho inatarajiwa mwanaume awe ameridhika, asiporidhika huenda akawa na tatizo hivyo ni vizuri akaenda hospitali mapema kupata ushauri. Vilevile, inashauriwa kupunguza mawazo kabla na wakati wa kushiriki tengo hili kuongeza ufaniki kwa kila mwanaume.

Friday, May 11, 2018

Vifahamu vipimo muhimu vya afya vinavyosahaulika na wengi

 

By Dk Christopher Peterson, Mwananchi sonchrispeter@gmail.com

Vipimo ni muhimu kwa maendeleo
ya afya ya mwanadamu bila kujali
umri wala jinsia. Kupitia vipimo
tunaweza kutambua mustakabali wa afya
zetu hivyo kujiweka kwenye nafasi nzuri
ya kupambana na maradhi mbalimbali.


Takwimu za Shirika la Afya Duniani
(WHO) zinaonyesha ni asilimia 39 tu ya
wanaume watu wazima wanaopata vipimo
vya afya wakilinganishwa na asilimia 71 ya
wanawake wanaofanya hivyo kabla hawajaugua
chochote.


Kupata vipimo sahihi na kwa wakati
ni kitu muhimu ambacho mtu anapaswa
kukifanya kwa kujali afya yake. Kufanya
vipimo kunasaidia kuyagundua magonjwa
mapema kabla hayajaanza kuonyesha dalili
wakati ambao ni rahisi zaidi kutibika.


Magonjwa mfano saratani, kisukari, na
mengine hasa yasiyoambukiza yakigundulika
mapema, husaidia kumuepusha
mgonjwa na madhara makubwa anayoweza
kuyapata katika matibabu yake mfano
kupoteza nguvu za kiume au uwezo wa
kuona hata vifo cha mapema zaidi.
Kupitia makala hii tutaviona baadhi ya
vipimo muhimu ambavyo wengi hawavitilii
maanani ila vikiendelea kusahaulika,
madhara yake ni makubwa.


Tezi dume
Kuna wanaume wachache wanaofikiria
kufanya vipimo vya tezi dume. Mwanaume
anakuwa hatarini zaidi kupata tezi dume
kadri umri unavyozidi kusogea kuanzia
umri wa miaka 50 hivi.
WHO limethibitisha kuwa tezi dume ni
ugonjwa unaoua zaidi sababu kubwa ikiwa
kutopata vipimo mapema hivyo kuwahi
matibabu yake.


Habari njema ni kwamba, tezi dume ni
moja ya aina chache za saratani ambayo
uwezekano wa kupona upo kwa zaidi ya
asilimia 90 iwapo itagundulika katika hatua
za awali.


Hivyo, ni vyema kufanya vipimo vya saratani
mara kwa mara hasa kwa wenye umri
wa zaidi ya miaka 55.


Saratani ya utumbo mpana
Saratani ya utumbo mpana ni moja ya
saratani zinazoua kwa kasi. Japo takwimu
zinaonyesha wanaume wana nafasi ndogo
zaidi ya kupata ugonjwa huu kuliko
wanawake, hii haimaanishi wajisahau hasa
tukizingatia inaweza kumpata mtu yeyote.
Mara zote saratani ya utumbo mpana
inaanza kwa kuota uvimbe mdogo ndani
ya ukuta wa utumbo na kadri uvimbe
unavyoongezeka ndivyo saratani inavyoongezeka.

Njia ya kuzuia saratani hii ni kuondoa uvimbe huu unaoota mapema kabla ya kutokea kwa saratani husika. Njia pekee ya kuugundua uvimbe huu ni kufanya vipimo.

Inashauriwa kufanya vipimo vya saratani ya utumbo mpana mara kwa mara kwa wenye umri zaidi ya miaka 50 kwa sababu katika umri huu mtu anakuwa hatarini zaidi kupata ugonjwa huu.

Saratani ya ngozi

Aina hii ya saratani kwa kitaalamu inajulikana kama melonoma. Inasababishwa na uzalishwaji mwingi wa seli kuliko zinazohitajika mwilini. Seli hizi zinaitwa melanocytes ambazo huathiri ngozi kwa kubadili rangi na muonekano wa ngozi.

Saratani hii huwashambulia zaidi wanaume kuliko wanawake. Takwimu zinaonyesha hali hiyo hutokea mara tatu zaidi kwa wanaume kutokana na sababu za kibailojia. Lakini sababu hatarishi za ugonjwa huu kwa ujumla wake ni kupigwa na jua kwa muda mrefu zaidi.

Hivyo inashauriwa kufanya vipimo vya ngozi mara kwa mara hasa zinapojitokeza kwenye ngozi kama vile kubadilika kwa maumbile ya ngozi, kubadilika kwa rangi ya ngozi au kujitokeza kwa chunusi sugu mara kwa mara kwa kuwa hizi ndizo dalili zake. Tiba ya magonjwa ya ngozi inaleta tija zaidi wakati ambapo vipimo vikifanywa kwa wakati na kugundua tatizo.

Shinikizo la juu la damu

Hatari ya kupata shinikizo la juu la damu huongezeka kadri umri unavyosogea licha ya ukweli kwamba lina uhusiano mkubwa na uzito uliopitiliza. Mtindo wa maisha pia ni kichocheo kingine hasa ulaji wa vyakula vyenye mafuta kwa wingi na kutofanya mazoezi mara kwa mara hata sababu za kisaikolojia.

Shinikizo la juu la damu humpata mtu bila dalili zozote na linaweza kuleta madhara makubwa kama vile magonjwa ya moyo, kiharusi au kusababisha figo kushindwa kufanya kazi.

Hivyo ni muhimu kujua vipimo vya shinikizo la damu mara kwa mara kwa na kama vinaashiria kupanda ni vyema kupata msaada wa daktari mapema.

Lehemu

Lehemu ni muhimu mwilini lakini inahitajika kwa kiasi kidogo sana. Lehemu ni malighafi ambayo mwili inayatumia kutengeneza vitu vingine mwilini vikiwamo baadhi ya vichocheo au homoni.

Hata hivyo, kiwango kikubwa cha lehemu mwilini kinaweza kudumu kwa miaka kadhaa bila dalili zozote na kusababisha kuziba kwa mirija ya damu mbalimbali hivyo kuongeza hatari ya kupata magonjwa mbalimbali kama ya moyo na kiharusi.

Ni vyema kuzitambua sababu zinazochangia uwapo wa lehemu nyingi mwilini ambazo zinajumuisha ulaji wa mafuta kwa wingi na kutofanya mazoezi mara kwa mara.

Ni vyema kufanya vipimo ili kujua kama una lehemu mbaya au nzuri kwa afya yako. Kwa kufanya hivyo utakua umejiepusha na magonjwa sugu kama vile shinikizo la juu la damu, magonjwa ya moyo na kiharusi.

Kwa walio hatarini kupata magonjwa ya moyo wanashauriwa kuanza vipimo kuanzia wakiwa na miaka 20 na ni vyema kufanya vipimo vya lehemu mara kwa mara kuanzia miaka 35 hata kama haupo kwenye hatari ya kupata magonjwa ya moyo.

Kisukari

Takwimu zinaonesha wanaume wapo hatarini zaidi kupata kisukari kuliko wanawake. Ni ugonjwa unaotokana na kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu.

Huenda ikasababishwa na aina fulani ya maisha kama vile ulaji wa vyakula vinavyosababisha kisukari, kutofanya mazoezi hata kurithi.

Japo kisukari kinaweza kuwapata watu wa rika zote, inashauriwa kupata vipimo mara kwa mara kwa kuwa hasa kwa wenye umri wa zaidi ya miaka 45.

Glaukoma

Huenda likawa neno ngeni kwa wengi, glaucoma au glaucoma ni ugonjwa ya macho unaoshambulia kuharibika kwa neva zilizopo ndani ya macho na kusababissha upofu wa kudumu.

Glaukoma inaweza kutokea bila dalili yeyote hadi mgonjwa anapopoteza uwezo wa kuona. Ni muhimu kupata vipimo vya macho mara kwa mara kubaini madhara yeyote yanayojitokeza kwenye macho.

Ni ukweli usipongika kuwa watu wengi hawana utamaduni wa kupima macho hadi wanapobaini dalili kama vile matatizo ya kuona, macho kuuma na kuwasha au kutoa machozi.

Ni vyema ikafahamika kuwa glaukoma inashambulia jicho bila kuwa na dalili zozote hivyo ni vyema kufanya vipimo mara kwa mara hata kama hauna tatizo lolote.

Vipimo hivi vinashauriwa kufanywa kwa kuzingatia umri na mazingira hatarishi. Aidha, wenye chini ya miaka 40 wanashauriwa wafanye vipimo kila baada ya miaka miwili mpaka minne wakati wenye kati ya miaka 40 na 54 wafanye kila baada ya mwaka mmoja mpaka mitatu na zaidi ya miaka 55 iwe mara mbili kwa mwaka mmoja.

Friday, May 11, 2018

Umuhimu wa chanjo dhidi ya saratani shingo ya kizazi



Dk Christopher  Peterson

Dk Christopher  Peterson 

Kwa muda mrefu sasa nimekuwa nikiziangalia mbinu zinazotumika kupambana na saratani na kubaini bado tunakabiliwa na changamoto nyingi.

Lakini, nina imani kubwa kwamba tunaanza kupiga hatua katika kuyakabili maradahi haya baada ya kukamilisha mpango mkakati wa utoaji wa chanjo ya HPV (Human Pappilloma Virus) ili kuwakinga wasichana dhidi ya saratani ya shingo ya uzazi ambayo inaanzia kwenye mlango wa uzazi na kusambaa sehemu nyingine za mwili.

Saratani hii inashika nafasi ya pili miongoni mwa zinazogharimu zaidi maisha ya wanawake duniani kote. Takwimu za Shirika la Afya Duniani (WHO) zinaonyesha kuwa takriban vifo 500,000 vya wanawake hutokea kila mwaka kutokana na saratani hii hasa nchi za Afrika ikiwamo Tanzania.

Kwa mpango huu, naamini utasaidia kupunguza na ikiwezekana kumaliza kabisa vifo vitokanavyo na saratani ya shingo ya kizazi.

Saratani ya shingo ya uzazi inasababishwa na vihatarishi vingi kama vile kujihusha na ngono isiyo salama katika umri mdogo, kuwa na washirika wengi wa tendo la ndoa, magonjwa mengine ya zinaa ikiwemo gonorea, kaswende, hata Virusi vya Ukimwi, ulevi na matumizi ya tumbaku.

Sababu nyigine ni upungufu wa vitamin na maambukizi ya virusi vinavyosababisha saratani hii; human pappilomavirus (HPV).

Kumbuka, saratani huwa haiambukizwi ila virusi hivi huweza kuambukizwa kutoka kwa mtu mmoja kwenda kwa mwingine. Vikiambukizwa kwa mwanamke husababisha saratani hii lakini kwa mwanaume huweza kusababisha saratani ya koo.

Chanjo hii iliyozinduliwa hivi karibuni, ikitolewa kwa umakini na usahihi kwa wasichana wenye umri kati ya miaka tisa hadi 14 itawakinga dhidi ya maambukizi ya virusi vya HPV vinavyosababisha saratani ya shingo ya uzazi.

Wasichana wenye umri huu ndio walengwa wakubwa wa chanjo hii kuliko makundi mengine kutokana na utendaji kazi wake. Chanjo hii hufanya kazi ikiwa msichana bado hajaanza kushiriki tendo la ndoa.

Kwa mwanamke ambaye ameshawahi kushiriki tendo la ndoa hata mara moja tu, chanjo haitaweza kumsaidia na ndio maana wanawake si walengewa. Wasichana ambao bado hawajabalehe hata wameobalehe lakini hawajaanza kushiri tendo la ndoa itawasaidia kuwakinga dhidi ya virusi vya HPV na saratani ya shingo ya uzazi wakikua.

Aidha, kumekuwa na habari za upotoshaji zinazosambaa miongoni mwa watu kuwa chanjo hii ina madhara ya kiafya kwa mtoto wa kike na hali hii imesababisha hofu kwa wazazi na walezi kwa kuhofia usalama wa wao.

Habari hizi ni upotoshaji na zinapaswa kupuuzwa. Chanjo hii haina madhara yoyote kiafya sana sana itamnufaisha mtoto wa kike hapo baadae na inatolewa kwa umakini mkubwa na wataalamu wenye mafunzo ya kutosha.

Aidha chanjo hii ni nadra kusababisha maumivu sehemu ilipochomwa au kusababisha uchovu na kizunguzungu. Hali hizi huwatokea wasichana wachache na hupotea ndani ya muda mfupi baada ya kuchomwa.

Mpango huu unadhamiria kuwafikia mamilioni ya watoto wa kike nchini na niwaombe wazazi na walezi wajitokeze kuwapa chanjo wasichana wao kwa sababu itawasaidia kuwakinga dhidi ya vifo vya saratani hapo baadaye.

Friday, May 11, 2018

Fahamu kinachotokea unapozidisha dawa

 

Unapougua maana yake kinga zako za mwili zimeelemewa na vijijidudu vya maradhi vilivyoingia mwilini. Licha ya kuelemewa huko, mfumo wa kinga unayo namna ya kujibadili na kukabiliana vyema.

Endapo adui atakuwa mkubwa au mgonjwa anataka kupona haraka, dawa huhitajika ili kuziongezea nguvu. Dawa hizi zikizidishwa huweza kusababisha kifo.

Miili yetu imeumbwa kwa chembe ndogondogo zinazoitwa seli ambazo hutengeneza viungo vyote vya mwili kama vile moyo, ubongo na ngozi.

Mwili hufanya kazi kwa kutegemea kemikali mbalimbali kama vile protini, vitamini au madini ambazo huuambia mwili ufanyeje kazi.

Seli za mwili pia husaidia kuhamisha taarifa na kuusaidia kufanya kazi azitakazo mhusika kwa msaada wa homoni na vichocheo vinavyoundwa na seli.

Mtu akimeza kiasi kikubwa cha dawa anakuwa amezidisha uwezo wa mwili kuzidhibiti kemikali hizo, hivyo seli za mwili huathirika na kudhoofu hata kufa.

Dawa pia huweza kuingilia utendaji kazi wa kemikali za mwili hatimaye kusababisha mgonjwa kupoteza maisha.

Inategemea kiasi cha dawa ambacho mtu amezidisha. Ikiwa ni kiasi kidogo, basi mwili utazidiwa kwa muda, baadhi ya seli zitakufa na ufanyaji kazi wa viungo utaathirika kidogo na madhara hayo yakamalizwa hospitalini.

Endapo mtu atazidisha kiasi kikubwa cha dawa basi seli nyingi zaidi zitaathirika. Kwanza, seli zitakufa na viungo vitashindwa kufanya kazi. Mfano wa kiungo muhimu kinachoathirika na kuweza kuhatarisha maisha ni ini. Endapo kazi zote za ini zitasimama kwa muda, basi mhusika atapoteza maisha.

Kingine kinachoweza kutokea baada ya kuzidisha kiasi kikubwa cha dawa kuzizuia seli na viungo husika. Hili likidumu kwa muda mrefu, mgonjwa anaweza kupoteza maisha. Mfano wa viungo vinavyoathiriwa sana ni figo, ubongo, moyo na mapafu.

Kuzidisha dawa za kupunguza au kuongeza presha, mapigo ya moyo au kisukari husababisha kushuka au kuongezeka zaidi kwa presha, mapigo ya moyo au kisukari na kusababisha kupasuka kwa mishipa ya damu kwa dawa za kuongeza presha.

Madhara mengine ya kuzidisha dawa hizi nia damu kuvujia mwilini jambo ambalo ni hatari zaidi kwani inaweza kwenda kwenye ubongo na kusababisha kiharusi, mapigo ya moyo kwenda kasi au kupungua zaidi, sukari kuzidi au kupungua sana.

Likitokea lolote kati ya hayo yaliyoelezwa huweza kusababisha kushindwa kwa viungo muhimu vya mwili na kuleta madhara makubwa.

Paracetamol au panadol huweza kuharibu ini ndio maana mtu anashauriwa asimeze zaidi ya vidonge vinane kwa siku. Ini likifa, maisha ya mgonjwa huwa hatarini.

Digoxin, dawa inayosaidia kuongeza nguvu ya moyo ikizidishwa huweza kuufanya moyo kusinyaa na kudunda kwa nguvu zaidi au moyo kushindwa kufanya kazi na hatimaye kifo

Dawa nyinginezo kama vile asprin, diclofenac, meloxicam au piroxicam zinazosaidia kupunguza maumivu mwilini huweza kusababisha kufeli kwa figo hatimaye mwili hushindwa kufanya kazi vizuri na ikiendelea mwili huzidiwa na hatimaye kifo.

Muda wa kuendelea kuwa hai baada ya kuzidisha dawa hutegemea na mambo mawili; kiungo au viungo viliyooathirika na, kiasi na nguvu ya dawa aliyotumia.

Kuna dawa zenye uwezo mkubwa kuua endapo zitazidishwa na zipo zenye uwezo mgodo. Digoxin kwa mfano, haicheleweshi. Dawa nyingine hata zikizidishwa matatizo yake siyo makubwa.

Friday, May 11, 2018

Lupus: Ugonjwa unaowatesa watu wachache usiofahamika kwa wengi

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Systemic Lopus Erythromatous (SLE) ni ugonjwa unaohusisha uwapo wa hitilafu katika mfumo wa kinga, hivyo kuwafanya askari wa mwili kushambulia tishu zake zenyewe ikidhani ni adui kutoka nje.

Hali hii pia hujulikana kama autoimmune disease na ndiyo iliyoondoa uhai wa Dk Onesmo Mhehwa aliyekuwa bingwa pekee wa dawa za usingizi, upasuaji wa moyo wa watoto na wagonjwa mahututi wa Taasisi ya Moyo ya Jakaya Kikwete (JKCI).

Taarifa ya kifo cha daktari huyo ilitangazwa na Mkurugenzi Mtendaji wa taasisi hiyo, Profesa Mohamed Janabi.

SLE na autoimmune

SLE ni nadra sana kuisikia kujitokeza katika nchi za uchumi mdogo ikiwamo Tanzani. Ugonjwa huu unaonekana zaidi katika nchi za uchumi mkubwa ikiwamo Ulaya, Asia na Amerika.

Takwimu za ugonjwa huu nchini ni ngumu kuzipata kutokana na kujitokeza mara uchache. Hata hivyo si tishio kwa wengi.

Kwa kawaida mwili huwa na mfumo wa kinga zinazopambana na maambukizi ya vimelea, magonjwa au kuponya majeraha ya mwili na kuufanya kuwa na afya njema.

Kitabibu, autoimmune disease hutokea kinga za mwili kuwa na hitilafu na kuchanganyikiwa kiutendaji hivyo kushambulia tishu zake ikidhani ni adui.

Kuna magonjwa ya aina nyingi ambayo ni autoimmune ukiwamo uliompata Dk Onesmo ujulikanao kama Systemic Lupus Erythematous kwa kifupi SLE.

Ni kawaida watu wanaposema Lupus kumaanisha SLE, kundi la magonjwa ya mfumo wa kinga ambayo huwa na viashiria, dalili na matokeo sawa ya maabara.

Ugonjwa wa SLE ndiyo tatizo linalojitokeza sana kwa magonjwa ya kinga na kuwapata watu wengi katika jamii ukilinganisha na matatizo mengine.

SLE huathiri sehemu mbalimbali ikiwamo ngozi, maungio, figo, ubongo, moyo na ogani nyingine. Huwapata zaidi watu wenye umri kati ya miaka 15 hadi 44 na asilimia 90 ni wanawake. Wamarekani weusi na Waasia huugua zaidi SLE kuliko matabaka mengine.

Taasisi ya Lupus iliyopo Marekani inaonyesha nchini humo kuna zaidi ya watu milioni 1.5 wanaoishi na SLE na kuifanya kuwa miongoni mwa nchi zenye idadi kubwa ya waathirika.

Idadi hii inahusisha tu wale waliothibitika katika huduma za afya lakini taasisi hiyo inaamini wapo waathirika wengi mtaani ambao bado hawajagundulika.

Sababu za SLE

Mpaka sasa hakuna sababu maalum ya kisayansi inayoeleweka wala kukubalika ya kujitokeza kwa ugonjwa huu ingawa yapo mambo yanayohusishwa nao.

Ingawa sababu za SLE hazijulikani, yapo mambo mbalimbali yanayohusishwa na kujitokeza kwake ikiwamo chembe za urithi, mazingira na vichochezi vya kijinsia.

Ingawa hakuna chembe za urithi zinazohusika na ugonjwa huo, lakini watu wenye SLE wanaonyesha kutokea katika familia au koo zenye waathirika wa mfumo wa kinga (autoimmune conditions).

Vitu tunavyokumbana navyo katika mazingira yetu ikiwamo miale ya jua, baadhi ya dawa, kemikali, sumu, virusi, matatizo ya kimwili na kihisia na majeraha yanahusishwa kuchochea SLE.

SLE inaonyesha kuwapata zaidi wanawake kuliko wanaume wakipata dalili mbaya zaidi wanapokuwa wajawazito au wakati wanapokuwa katika hedhi.

Hali kama hii inawafanya baadhi ya wataalam wa afya waamini kuwa kichochezi (hormone) cha kike kijulikanayo kama estrogen kinaweza kusababisha SLE. Lakini bado utafiti zaidi unahitajika kuthibitisha nadharia hii.

Dalili za SLE

SLE huwa ni ugonjwa sugu ambao huwa na hatua mbalimbali mpaka kujitokeza kwa dalili zinazoashiria uwapo wake.

Zipo dalili na viashiria mbalimbali vinavyotambulisha uwepo wa SLE ingawa hutofautiana kati ya mgonjwa mmoja na mwingine na hatua ya ugonjwa wenyewe.

Dalili na viashiria vinavyoutambulisha ugonjwa huu ambavyo vimeonekana mara kwa mara kwa wagonjwa ni pamoja na uchovu mkali, maumivu ya kichwa, kuvimba maungio na kupata mitoki.

Baadhi ya wagonjwa hutokwa vipele vyenye mwonekana kama wa kipepeo mashavuni na puani, kunyonyoka nywele, upungufu wa damu, kupungua uzito, vidonda mdomoni, matatizo ya kuganda kwa damu na vidole kuwa vyeupe au bluu na kuchoma choma wakati wa baridi.

Dalili zingine hutegemeana eneo la mwili liloathirika au ugonjwa ulipovamia na kushambulia ikiwamo mfumo wa usagaji chakula, moyo au ngozi.

Ni vizuri pia kuelewa kuwa dalili za ugonjwa huu hufanana na za magonjwa mengine hali inayosababisha bainisho (diagnosis) kuchanganya hivyo kuhitaji vipimo mbalimbali kuuthibitisha.

Jambo la msingi kwa mtu yeyote kuwahi hospitali kupata huduma za afya.

Vipimo vya SLE

Wataalamu wa afya hufanya uchunguzi wa kina kubaini viashiria na dalili halisi za SLE ikiwamo vipele vya jua vyenye muonekano wa umbo la kipepeo.

Kutazama athari za shambulizi ikiwamo kuvimba na maumivu hasa katika maungio ya mikono, miguu, magoti na viganja.

Vilevile, kunyonyoka na wepesi wa nywele, dalili za kushambuliwa kwa tishu za moyo na mapafu.

Kipimo kimoja cha maabara hakitoshelezi kuthibitisha tatizo hili, hivyo vipimo kadhaa vinahitajika kubaini uwepo wa SLE.

Vipimo hivyo ni kama vile cha damu kubaini askari mwili na kupata taswira nzima ya chembehai zote za damu, uchunguzi yakinifu wa mkojo na picha ya x-ray.

Kutokana na kufanana na magonjwa mengine ni muhimu kumwona daktari maalum wa matatizo ya maungio, tishu laini na matatizo ya kinga ajulikanaye kama rheumatologist.

Kinga

Mpaka sasa hakuna kinga wala tiba ya SLE. Lengo la matibabu yanayotolewa ni kufubaza dalili. Matibabu yanategemea hatua au ukubwa wa madhara yaliyojitokeza au eneo la mwili lililoathirika.

Matibabu hayo yanaweza kuhusisha dawa za homa kuzuia mlipuko wa kinga au kwa ajili ya kuondoa maumivu na uchovu wa maungio.

Dawa za kupaka za steroid kwa ajili ya vipele, kupunguza makali ya mapigo ya kinga ya mwili zijulikanazo kama corticosteroids na dawa ya kutibu malaria ijulikanayo kama hydroxychloroquine na dawa za kuzuia damu kuganda.

Mgonjwa ataelekezwa kuhusu lishe bora vikiwamo vyakula vya kuepuka na mfumo bora wa maisha kumwezesha kuishi vizuri kwa muda mrefu.

Madhara

Ugonjwa huu unapopiga hatua huweza kuambatana na madhara katika mifumo ya mwili mzima ikiwamo damu kuganda, shambulizi la mishipa ya damu na moyo, kupata pigo la moyo na kiharusi.

Madhara mengine ni mabadiliko katika kutunza kumbukumbu, kupata degedege na figo kushindwa kufanya kazi. Vilevile, SLE inaweza kuleta athari wakati wa ujauzito ikiwamo kuharibika na kutoka kabisa.

Ni vigumu kuishi na maambukizi ya SLE hivyo muathirika anashauriwa kupata matibabu mapema.

Friday, May 11, 2018

Mbegu za matikitimaji zinaongoza kwa viinilishe

 

Tikitimaji ni miongoni mwa matunda yanayopatikana kwa wingi nchini likiwa na virutubisho vingi vyenye faida kubwa mwilini.

Tikiti ni chanzo cha protini, mafuta, nyuzinyuzi, wanga, calcium, phosphorus, potasium, magnesium, carotene, chuma, vitamini A, B6 na C. ni tunda linalopatikana kwa urahisi nchini.

Tikitimaji lina kiwango kikubwa cha Iycopene kuliko matunda au mboga zozote za majani. Wengi hula tunda hili bila kufahamu faida lukuki ilizonazo. Iwe shereheni au hotelini na wakati mwingine nyumbani, tikitimaji ni rafiki wa afya. Wengi wanaokula tunda hili hutema mbegu zake lakini zikitafunwa na kumezwa faida zake ni kemkem kwa afya ya mlaji. Watalamu wa masuala ya lishe wanasema mbegu za tikitimaji zina protini nyingi hivyo kuzitafuna kunaweza kumpatia mlaji chanzo cha virutubisho hivyo.

Licha ya kupatikana kwa bei nafuu, huuzwa sehemu tofauti. Kwenye baadhi ya maeneo huuzwa hata kwa vipande hivyo kutoa unafuu kwa wasiotaka tunda zima. Ingawa haishauriwi kula matunda yaliyomenywa, vipande vya tikitimaji huuzwa barabarani pia.

Hata hivyo, tikitimaji lina faida nyingi mwilini zinazotokana na wingi wa maji iliyonayo. Wataalamu wanaeleza kwamba asilimia 92 ya tunda hilo ni maji. Ni muhimu kwa afya ya meno na fizi. Linakinga uharibifu wa seli huku likisaidia uyeyushaji wa protini kuwa nishati na hurahisisha mzunguko wa damu mwilini.

Mafuta yaliyopo kwenye mbegu hizo hayana lehemu kwa kiwango kikubwa hivyo kutosababisha kuziba kwa mishipa ya damu na kupunguza hatari ya kupata ugonjwa wa moyo na kiharusi.

Mbegu za tikitmaji ni nzuri kwa afya. Zinaongoza kwa kuwa na viinilishe ikilinganishwa na mbegu nyingine.

Vilevile huondoa sumu mwilini na kwa mwanaume anayekula mbegu zake husaidia kuongeza nguvu za kiume. Huimarisha kinga za mwili na kuharakisha kupona kwa vidonda na majeraha.

Ni wakati wako sasa kuhakikisha unalifanya tunda hili kuwa sehemu ya chakula chako cha kila siku na kama ulikuwa hulipendi, ni vyema ukabadili msimamo na kuanza kulizoea.

Friday, May 11, 2018

Chunusi sugu usoni ni dalili mzio unaopaswa kutibiwa

 

By Mwandishi Wetu, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Magonjwa ni sehemu ya maisha ya kila kiumbe hai. Zipo namna nyingi za kutambua maradhi yanayomsumbua binadamu, mwonekano wa sura yake ni mojawapo.

Uchovu, maumivu ya tumbo na kichwa ni baadhi ya dalili zinazoashiria kuwapo kwa maradhi yanayotushambulia, hivyo kutulazimu kuchukua hatua za kupata matibabu haraka kabla hali haijawa mbaya zaidi.

Lakini, kila unapojiangalia kwenye kioo, uso wako una mengi kuhusu afya yako. Baadhi ya magonjwa yanaweza kuwa na athari tunazoweza kuzitambua kwa dalili zinazojitokeza usoni.

Ukijiangalia kwa umakini kwenye kioo unaweza kuyaona mabadiliko ambayo unaweza kudhani ni ya kawaida, lakini ukweli ni kwamba hupaswi kuyafumbia macho kwa sababu yanaashiria matatizo fulani ya kiafya.

Zipo baadhi ya dalili ambazo hata kama husikii maumivu, unapaswa kuchukua hatua kwani si njema kwa afya yako. Leo tutazijadili baadhi zinazojitokeza mara nyingi.

Ngozi, jicho kuwa njano

Mabadiliko ya rangi ya ngozi ya uso au jicho lenyewe ni dalili ya homa ya manjano. Inatokea unapokuwa na uchafu mwingi au takamwili nyingi mwilini. Hali hutofautiana baina ya watoto wadogo na watu wazima.

Huwa kawaida na isiyokuwa na madhara kwa watoto wachanga wenye kati ya wiki 38 hadi 40 kwa sababu maini yanakuwa bado hayajakomaa vizuri. Lakini kwa watu wazima, homa ya manjano inaweza kuashiria maambukizi ya virusi kama vile vya homa ya ini (hepatitis B), matatizo ya kongosho au madhara yatokanayo na utumiaji wa kilevi.

Chunusi sugu

Mara chache unaweza kupata chunusi au vipele vyeusi usoni ambavyo ni ishara ya mzio au aleji ya chakula, matumizi ya baadhi ya sabuni za kuogea au mchafuko wa damu ingawa baada ya muda hutoweka. Ni vyema kufanya vipimo hasa zinapokuwa sugu. Kwa kufanya hivyo kutasaidia kutambua dalili za magonjwa mengine mfano saratani ya ngozi mapema. Ongea na daktari wako haraka iwezekanavyo ukiona chunusi zinadumu kwa muda mrefu usoni.

Vidonda vya mdomo

Vidonda vinavyojitokeza pembeni mwa mdomo mara nyingi husababishwa na baridi au maambukizi ya magonjwa ya zinaa. Maambukizi yatokanayo na zinaa yanasababishwa na aina fulani ya virusi ambavyo kitaalamu vinavyoitwa herpes viruses.

Unapopata maambukizi, virusi hivi vinabaki kwako na baada ya muda vinatengeneza vidonda na malengelenge mdomoni.

Wakati mwingine ni kawaida kutokwa na vidonda vidogo nje ya mdomo baada ya maumivu makali ya kichwa, uchovu kupita kiasi, homa, sababu za kisaikolojia hasa kuwa na wasiwasi, na kupigwa na jua kwa muda mrefu.

Vidonda vinavyotokana na sababu kama hizi hutoweka vyenyewe baada ya muda lakini vikijitokeza mara kwa mara na kudumu kwa muda mrefu, ni vyema kumuona daktari ili kupata tiba.

Mdomo kupasuka

Mara kadhaa, mdomo wa chini au juu hukauka na kutoa mipasuko midogo kwa kipindi tofauti. Hali hii hutokana na mabadiliko ya hali ya hewa hasa kuwapo kwa baridi, au kushuka kwa kinga za mwili kwa kipindi husika.

Tatizo hili huweza kudumu kwa muda mfupi na kutoweka lakini ni vyema kutumia vilainishi vya kupaka mdomoni ili kuzuia tatizo lisiendelee vinavyopatikana kwenye maduka ya dawa na vipodozi. Umakini unahitajika wakati wa kuvichagua kwa sababu sio vyote ni tiba.

Japo tatizo hili hutoweka baada ya muda, ni vyema kuwa makini hasa kama vinatokea mara kwa mara kwa sababu kukauka kwa lipsi za midomo na kuleta mipasuko huashiria upungufu wa maji mwilini au aleji inayotokana na ama aina ya vyakula au baadhi ya dawa.

Kubabuka uso

Wakati mwingine kubabuka kwa sehemu ndogo ya uso hakuwezi kuleta tatizo kiafya na kunatoweka baada ya muda lakini kukitawala sehemu kubwa kunaleta haja ya kumuona mtaalamu wa afya.

Tatizo hili huwa si la kawaida na kitaalamu linaitwa butterfly rash. Linapotokea usoni, ngozi inababuka na sehemu iliyoathirika inakuwa na muonekano wa kipepeo. Mara zote, hii ni ishara kuwa unashambuliwa na ugonjwa unaoitwa lupus.

Lupus ni ugonjwa unaotokea kinga za mwili zinapouushambulia tishu mbalimbali na ogani za mwili. Pamoja na kuwapo kwa ishara hii, ugonjwa huu unaambatana na dalili nyingine kama vile homa kali, kukauka na kukaza kwa maungio, uchovu uliokithiri na joto la mwili kupanda kuliko kawaida. Muone daktari haraka ukiona baadhi ya dalili hizi.

Nywele kuota hovyo

Inatokea nywele kuota na kukua sehemu ambayo hazijazoeleka hasa kwa wanaume kadri wanavyozidi kukua, huota zaidi kuzunguka masikio na sehemu zinazokaribia macho.

Kwa wanawake watu wazima wanaweza wakaota ndevu kidevuni. Kwa wenye umri chini ya miaka 30, kuota ndevu kunaweza kuwa ishara ya ugonjwa unaoshambulia ovari ambao kwa kitaalamu unajulikana kama polycystic ovary syndrome, tatizo linaloweza kumfanya mwanamke apoteze uwezo wa kushika mimba na kuzaa.

Macho kuingia ndani

Kwa kitaalamu hali hii huitwa blepharoptosis. Inaweza kutokea kwa jicho moja au yote mawili, ikiendelea, mboni ya jicho inaweza kupoteza uwezo wa kuona. Macho kuzama ndani inaweza kuwa hali ya kuzaliwa nayo au kuipata baadaye.

Usidhani haina madhara kwani mara nyingi ni ishara ya matatizo kwenye ubongo, neva za fahamu au mishipa ya macho. Muone daktari mapema kama inakutokea mara kwa mara au kwenye vitu viwili viwili, misuli inadhohofika na unapata shida kumeza chakula. Ukipata maumivi makali ya kichwa, inaweza kuwa ishara ya kiharusi.

Madoa ya pinki

Madoa ya pinki usoni ni tatizo ambalo kitaalamu linaitwa melasma ambao ni ugonjwa wa ngozi. Mara nyingi unasababishwa na ujauzito au matumizi ya baadhi ya vidonge vya uzazi wa mpango.

Kutokana na sababu za ujauzito au matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango, melasma hutoweka baada ya mtoto kuzaliwa au mwanamke kuacha kutumia vidonge vya kupangilia uzazi.

Lakini melasma inaweza kudumu hadi mwaka. Ikitokea hivi, ukadumu kwa kipindi kirefu ni vyema kumuona daktari, ili kupata tiba kwani unatibika.

Friday, May 11, 2018

Uelewa ni kinga ya magonjwa yasiyoambukiza

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Watu wengi huogopa zaidi magonjwa ya kuambukiza kuliko yasiyoambukiza ambayo huchangiwa na mtindo wa maisha ya kila siku.

Magonjwa yasiyoambukiza huwa hayasababishwi na bakteria, virusi wala chochote kinachoeneza maradhi kutoka kwa mtu mmoja kwenda kwa mwingine isipokuwa mazingira na vyakula.

Utafiti mbalimbali uliofanyika duniani na nchini unaonyesha magonjwa yasiyoambukiza yanaongezeka kwa kasi na husababisha vifo vingi kuliko yale ya kuambukiza.

Wataalamu wa Shirikisho la Vyama vya Kupambana na Magonjwa Yasiyo ya Kuambukiza (Tancda) wanakiri hali si shwari. Magonjwa hayo yanajumuisha ya moyo na mishipa ya damu, figo, saratani, kisukari, magonjwa ya akili, pumu na ya kurithi.

Shirika la Afya Duniani (WHO) linaeleza kuwa vifo vingi zaidi duniani vinatokana na magonjwa yasiyo ya kuambukizwa.

Kutokana na ukweli huyo, wataalamu wa Tancda wanawajengea uwezo wanafunzi na vijana kuhusu magonjwa hayo ili wawe na uwezo wa kukabiliana nayo maishani kwa ajili ya kupunguza madhara yake. Hivi karibuni wataalamu hao walitoa mafunzo kwa vyuo vya ualimu kikiwamo cha Morogoro na Korogwe ili kuwaongezea uelewa walimu watarajiwa kuhusu magonjwa hayo na watakapopata ajira waweze kuwatasaidia wanafunzi.

Mratibu wa Tancda, Happy Nchimbi anasema kuwajengea utamaduni mzuri unaosaidia kubaini magonjwa hayo, huwafanyia vipimo bure kuwasaidia kujitambua na kuchukua hatua stahiki baada ya vipimo.

“Tunaamini kuwaelimisha wanafunzi ni kuandaa kizazi kijacho chenye uelewa kuhusu magonjwa haya. Mtu akielewa anaweza kujikinga na kuyadhibiti yasiendelee kusasababisha madhara zaidi,” anasema Happy.

Anakiri kuwa ni elimu kwa jamii ndiyo itakayosaidia kupunguza na kuzuia vifo vinavyotokana na magonjwa yasiyoambukiza.

Wataalamu wanasema magonjwa mengi yasiyoambukiza ni sugu hivyo yeyote akiyapata ataishi nayo maisha yake yote jambo linaloongeza umuhimu wa elimu ya kujikinga na kuyadhibiti. Nyenzo hiyo ni muhimu kwa ajili ya kuokoa jamii inayopoteza wapendwa wao kila uchao.

Sababu za magonjwa

Wataalamu wa magonjwa hayo wanasema moja ya mambo yanayochangia ongezeko la magonjwa hayo ni mfumo wa maisha unaohusisha matendo yanayoweza kusababisha ugonjwa.

Wataalamu wa Jukwaa la Lishe Tanzania (Panita), wanakiri kwamba ulaji usiofaa unachangia kwa kiasi kikubwa kuongezeka kwa magonjwa hayo.

Miongoni mwa vyakula hivyo ni vile vyenye mafuta mengi, nafaka zilizokobolewa, ulaji wa chumvi na sukari nyingi kuliko mahitaji ya mwili au chakula kingi.

Mtaalamu wa lishe wa Panita, Jane Msagati anasema familia zenye kipato kikubwa zipo kwenye hali mbaya zaidi zikilinganishwa na zenye kipato cha kawaida kutokana na kula vyakula halisi vinavyopatikana kwenye maeneo yao.

Kutokana na kumudu gharama, familia zinazojiweza mara nyingi hununua vyakula vilivyosindikwa kutoka kwenye maduka ya vyakula, mughahawani au kwa wasambazaji wengine badala ya kujiandalia.

Utafiti mbalimbali unaonyesha kutofanya mazoezi kunachangia kwa kiasi kikubwa kuwapo kwa magonjwa yasiyoambukizwa.

Wataalamu wa magonjwa hayo wanashauri kuwapo kwa utaratibu wa kuwashawishi wanafunzi wote wenye afya timamu kukimbia mchaka mchaka shuleni kila asubuhi ikiwa ni sehemu ya mazoezi ya viungo.

Mkurugenzi wa Manispaa ya Ilala, Nito Pallera anasema shule nyingi hazina utaratibu wa wanafunzi kukimbia mchaka mchaka jambo ambalo ni hatari kwa afya za watoto hiao hivyo kwa wilaya hiyo hilo ni lazima.

Msongo wa mawazo

Daktari bingwa wa magonjwa ya moyo wa Taasisi ya Moyo ya Jakaya Kikwete (JKCI), Sulenda Kuboja anasema msongo wa mawazo ambao mara nyingi husababishwa na hasira kupita kiasi unachangia magonjwa ya moyo na usipodhibitiwa ni kifo.

Dk Kuboja anasema kutokana na hasira kali anazokuwanazo mtu mishipa ya fahamu huziba na mwisho kupata shambulio la moyo au heart attack.

“Wakati mwingine mishipa inaweza kujifunga unaposhtushwa na jambo la ghafla. Hii inaweza kuwapata zaidi wenye matatizo ya moyo kwa muda mrefu hata ambao hajawahi kuwa na tatizo hilo,” anasema.

Kiuhalisia, anasema magonjwa yasiyoambukiza mara nyingi hayana dalili yoyote. Kwa mfano, mtu anaweza kuishi kwa miaka mingi akiwa na shinikizo kubwa la damu bila dalili zozote mpaka anapopata kiharusi (stroke) au moyo kushindwa kufanya kazi au kuharibika figo kwa sababu ya msukomo huo wa damu.

Katika utafiti uliofanywa mwaka 2012 na Wizara ya Afya nchini na kuwahusisha watu wenye zaidi ya miaka 25, ilibainika kwa kila watu 14 waliokutwa na shinikizo kubwa la damu ni mmoja kati ya hao ndiye aliyejijua.

Wataalamu wa magonjwa haya wanasema ni vizuri kujenga tabia ya kufanya uchunguzi wa afya mara kwa mara ili kuyagundua mapema kabla ya kupata madhara zaidi.

Hali halisi

Utafiti huo unaonyesha mwaka 1999, magonjwa yasiyoambukiza yalisababisha asilimia 60 ya vifo vyote vilivyotokea duniani. Vilevile, yalichangia kwa asilimia 43 ya ukubwa wa magonjwa yote duniani.

Makisio ya Shirikisho la Vyama Vinavyopambana na Magonjwa Yasiyoambukiza (Global NCD Alliance Forum) yanaonyesha mwaka 2020 magonjwa yasiyoambukiza yatasababisha asilimia 73 ya vifo vyote vitakavyotokea duniani na kuongeza kwa asilimia 60 ukubwa wa magonjwa yatakayokuwapo.

Kwa Tanzania, inakadiriwa magonjwa yasiyoambukiza yanasababisha asilimia 27 ya vifo vyote na utafiti wa mwaka 2012 unabainisha kwa kila watu 100 wenye zaidi ya miaka 25, tisa wana kisukari, shinikizo la damu (26), mafuta yaliyozidi kwenye damu (25) na 34 wana uzito mkubwa.

Nini cha kufanya

Mwenyekiti wa Tancda, Profesa Andrew Swai anataja ulaji usiofaa, kutofanya mazoezi, ulevi uliopitiliza, matumizi ya tumbaku, dawa za kulevya, msongo wa mawazo na kutolala vizuri kuwa ni miongoni mwa vichocheo vya maradhi hayo.

“Ushughulishe mwili kwa angalau nusu saa kila siku hata kama si mnene. Ni vizuri kupunguza matumizi ya chumvi yasizidi kijiko kimoja cha chai kwa siku na ni muhimu pia kupunguza matumizi ya sukari,” anasema.

Kwenye matumizi ya sukari, anakumbusha kuwa haitakiwi kutumia zaidi ya vijiko vitano vya chai kwenye vinywaji na vyakula kwa siku, vinginevyo ni hatari kwa afya.

Badala yake anasisitiza ulaji wa matunda na mbogamboga kwa wingi na ikiwezekana kwenye kila mlo.

“Watu wanatakiwa kula matunda yalivyo bila ya kuyakamua kuwa juisi, wasikoboe nafaka, wasitumie tumbaku wala kunywa zaidi ya chupa moja ya bia au glasi moja ya mvinyo ama toti moja ya vinywaji vikali,” anasema.

Katika kuhakikisha watu wanapata usingizi wa kutosha unaokidhi mahitaji ya mwili na kupunguza msongo wa mawazo, Profesa Swai anashauri watu walale si chini ya saa saba na hii ni kwa watu wazima.

Friday, May 11, 2018

Christina: Huwa napoteza fahamu maumivu tumbo

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.z

Kuna wakati hushindwa kuzungumza kutokana na maumivu makali ya tumbo, akipata unafuu, huendelea kuzungumza. Mara nyingi uso wake hauna tabasamu.

Huyu ni Christine Lukasi (40) mkazi wa Magomeni jijini Dar es Salaam ambaye amekata tamaa baada ya daktari kumwambia anatakiwa kufanyiwa upasuaji kuondoa uvimbe kwenye tumbo lake la uzazi ilhali hana fedha za kugharimia matibabu yake.

“Napata maumivu makali. Nimeandikiwa dawa za Sh28,000 kuyatuliza lakini nimeshindwa kununua kwa sababu sina pesa kabisa. Nimekata tamaa,” anasema Christine.

Mwanamke huyo ambaye ni mama ntilie anatakiwa kufanyiwa upasuaji katika Hospitali ya Palestina iliyopo Sinza na Sh2 milioni zinahitajika kufanikisha upasuaji na gharama nyingine wakati yeye mwenyewe hana chochote na shughuli zake zimesimama akijiuguza.

Barua aliyopewa na ofisi za Serikali za Mtaa wa Magomeni Kondoa anakoishi inaeleza hana uwezo wowote na msaada atakaopewa ndio utakaomsaidia kuokoa uhai wake pale atakapoondolewa uvimbe alionao.

“Anahitaji msaada wa matibabu na kwa barua hii msamaria yeyote anaweza kumsaidia,” inasomeka sehemu ya barua hiyo.

Ugonjwa wenyewe

Christina anasema mwaka 2015 alipima na kuambiwa ana uvimbe tumboni na akapewa dawa za kuupunguza. Baada ya kuzitumia maumivu yalipungua lakini Machi yalianza tena.

“Nilienda tena hospitali, hali yangu ikawa mbaya zaidi kwa sababu maumivu nyamekuwa makali, nimepima na daktari ameniambia uvimbe ni mkubwa unatakiwa kuondolewa,” anasema.

Anasema hali yake huwa mbaya zaidi anapokuwa kwenye siku zake na kwamba huwa inamlazimu kutumia kanga nzima kujisitiri kwa sababu pedi za kawaida hazifai kitu.

“Maumivu yakiwa makali huwa napoteza nguvu na wakati mwingine nazimia. Siku moja nilizimia nikipeleka chakula kwa wateja, nilikuja kushtuka baadae nikiwa hospitali,” anasema.

Maumivu makali ya tumbo yalimuanza alipovunja ungo akiwa na miaka 12. Anasema wazazi wake walishangaa kuona mtoto wa umri huo anavunja ungo kwa sababu kwa wakati huo haikuwa kawaida.

“Tangu nikiwa mdogo nilikuwa naumwa sana tumbo, nimetibiwa huku na kule hadi kwa waganga wa kienyeji lakini kwa sasa hali imekuwa mbaya zaidi,” anasema.

Dakari wa Magonjwa ya Wanawake, Chriss Peterson anasema uvimbe katika mfuko wa kizazi hujulikana kama uterine myoma au fibroid. Uvimbe huu hutokea kwenye misuli laini ya mfuko wa uzazi.

“Kuna wakati uvimbe unaweza kubadilika rangi na kuwa wa njano au kama maji,” anasema.

Kwa kawaida, anasema wanawake wenye kati ya miaka 30 hadi 50 ndiyo huugua zaidi ugonjwa huo ambao baadhi ya dalili zake ni maumivu makali wakati wa hedhi au tendo la ndoa, kuvimba miguu, kuhisi una ujauzito, kupata haja ndogo kwa taabu na kutokwa na uchafu ukeni.

Nyingine ni kupata choo kigumu au kufunga choo, maumivu ya mgongo, miguu kuwaka moto, maumivu ya kichwa na uzazi wa shida.

Msaada: Christine anahitaji msaada wa Sh2 milioni kufanikisha matibabu yake. Kuwasiliana naye mpigie namba 0674 483 530

Friday, April 20, 2018

Wasichana wachangamkia kununua kondomu madukani

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Mbali na kumkinga mtumiaji na mimba zisizotarajiwa faida nyingine kubwa ya kondom ni kutopata maambukizi mapya ya virusi vya ugonjwa wa Ukimwi (VVU).

Zamani wengi waliona aibu kunua zana hiyo hasa wanawake. Lakini kazi ya maambukizi ya ukimwi iliwafanya wengi kuwa makini katika matumizi ya kondomu japo wapo wanaopuuzia bado.

Tanzania ni kati ya nchi zilizojitahidi kupambana na maambukizi hayo kwa kuwa na mikakati mbalimbali, moja wapo ikiwa ni kuihamasisha jamii ijikite katika matumizi ya kondom (mipira ya kike na kiume).

Takwimu za maambukizi ya VVU zilizotolewa mwaka jana kupitia utafiti wa Viashiria na Matokeo ya Ukimwi Tanzania zinaonyesha kiwango kimepungua kutoka asilimia 5.4 mwaka 2011/2012 hadi asilimia 4.7 mwaka 2016/2017.

Wauzaji wa kondom katika maduka ya dawa wanaizungumziaje biashara ya bidhaa hiyo

Wauzaji wa maduka ya dawa wanasema idadi ya wanawake wanaofika kununua kondom inaongezeka siku hadi siku. Mfanyabiashara wa duka la dawa katika eneo la Mabibo jijini Dar es Salaam, Mshino Nelson anasema wateja wake wengi ni wanawake wenye miaka kati ya 20 hadi 40.

“Kati ya wateja wangu watano wanaonunua kila siku, wawili ni wanawake na wao hununua bila woga na hawaoni aibu kabisa,” anasema.

Mfanyabiashara mwingine wa duka la dawa aliyepo Kariakoo, Anitha Neto anasema sio kama zamani, matumizi ya kondom kwa jamii limekuwa jambo la kawaida kwao.

Anasema wasichana na wanawake wengi wanaofika dukani hapo na kununua zana hiyo wanasema licha ya kuwapunguzia hatari ya kupata maambukizi ya VVU, lakini pia huwasaidia kujikinga na mimba zisizotarajiwa. “Nina mteja mmoja mwanamke, yeye huwa anaamua kuchukua paketi 10 kabisa na ananiambia hatapenda usumbufu wa kurejea mara kwa mara dukani,” anasema Anitha.

Anasema kwa wanaume, vijana na watu wazima wote hununua zana hiyo kwa kujificha ficha tofauti na wanawake na wasichana ambao hujiachia hata wakikuta kuna wateja wengine.

“Lakini kule kujitokeza kununua, hapa kwetu naweza kusema idadi inaweza kulingana yaani wanaume watu wazima kabisa, vijana na wasichana na wanawake idadi yao haipishani, sema tu wanaume hujisikia aibu kidogo,” anasema.

Matumizi ya kondomu za kike yakoje

Anitha anasema wanawake wengi hawapendi kutumia kondom za kike na nyingi haziuziki isipokuwa za kiume.

Alipoulizwa ni kwanini wateja wake hawapendi kununua kondomu za kike, Anitha alisema “Wanawake wengi wanasema ni bora wawahimize wanaume wanaokutana nao kuzivaa badala ya wao kuvaa za kike kwa sababu zinakero, ukiwaliza kero gani? Wanasema kwani wewe hujui.”

Watumiaji nao walonga

“Siku ya kwanza nilipofika dukani nilisubiri watu watoke kisha nikavuta pumzi nikijifanya kutafuta dawa baadaye nikamwambia muuzaji, nahitaji kondom” anasema Mercy Chuli (sio jina halisi).

Nia ya Mercy anasema hununua kondom ili kujikinga zaidi na mimba na siyo VVU, kwa madai kuwa anao uhakika kwamba mpenzi wake yupo salama.

“Pamoja na kununua kondom yangu, bado uamuzi wa mwisho upo kwa mwanaume mwenyewe kwamba atumie au asitumie. Lakini bora uwe nayo kwanza, sasa usiulize alikubali au alikataa kuitumia, hiyo ni hoja nyingine” anasema Mercy huku akicheka na kuondoka kwenye eneo tulilokuwa tunaongea.

Mtumiaji mwingine wa zana hiyo anasema amani huwa inamuishia kama hatatumia kondom hasa anapokutana na mpenzi mpya, ambaye hawajawahi kupima afya.

“Kwa sababu ya kukosa amani, ilibidi nipate ujasiri wa kuingia dukani na kununua kondom. Huwa sijali kama kuna watu au hakuna lakini huwa siingii duka moja kila wakati, na huwa naenda maduka ya mbali na eneo ninalofahamika,” anasema.

Jonas George anasema isingekuwa matumizi ya kondom huenda angekuwa ameshaambukizwa VVU.

“Tangu nianze kutumia kondom nimeshafanya mapenzi na wanawake wengi wanafikia hata 50, ninajiamini kwa sababu nina uwezo mkubwa wa kutumia zana hiyo” anasema.

Kijana huyo mwenye miaka 35, anasema matumizi ya kondom yamemuondolea kesi za kuwa na watoto wengi na uhakika wa afya yake.

Anasema mara nyingi hupendelea kondom zenye harufu ya matunda hasa ndizi, japo sio mara zote humudu kuzipata.

“Sina mtoto wa nje na hakuna anayeweza kuniambia amepata mimba kwa sababu bila kondom huwa sithubutu kufanya chochote,” anasema.

Anasema zamani alikuwa anapata zana hiyo bure katika nyumba za wageni lakini hivi sasa hulazimika kununua.

“Siku hizi zimeadimika, zinauzwa huwezi kupata bure kama zamani,’ anasema.

Maoni yake ni tofauti na Jumanne Idris ambaye anasema hajawahi kufurahia mapenzi bila kondom.

Ukweli kuhusu Kondomu

Tunaelezwa kuwa kondom zilitengenezwa kwa ustadi mkubwa na haziwezi kupitisha kitu chochote.

Hata hivyo, tafiti mbalimbali zinaonyesha kuwa kondom sio salama kwa asilimia 100 kwa sababu zinaweza kuvuja kutokana na mazingira halisi au zikikaa muda mrefu.

Wataalamu hao kwenye tafiti zao wanabainisha kuwa kondom haziwezi kupitisha mbegu za kiume.

Daktari kutoka Chuo Kikuu cha Sayansi Shirikishi, Kituo cha Tiba Muhimbili, Tawi la Mloganzila Shindo Lawa anasema kondom ni salama lakini sio kwa asilimia 100.

Upana wa kifurushi cha ukimbi ni makroni 0.1 wakati uana wa mbegu ya kiume ni makroni 5 kwa hiyo, mbegu ni kubwa zaidi ya kirusi.

Dk Kilawa anasema kondom kutokuwa salama husababishwa na mambo kadhaa ikiwamo watumiaji kutokujua matumizi sahihi, kutengenezwa kwa kiwango cha chini na wakati mwingine inaweza kupasuka wakati wa matumizi.

“Kondom inavaliwa kuishia kwenye shina la uume kwa mwanaume na hata ile ya mwanamke haizui maji maji ya mwanamke kugusana na sehemu nyingine kama zinazokaribia na mazingia ya uke na uume hivyo, maji maji yale kama yana wadudu yanaweza kumgusa mwingine na kama anamichubuko ni rahisi kumwambukiza,” anasema Kilawa.

Anasema kihalisia, kuna baadhi ya wanaume hujikuta hawatumii kondom hata kama wapo nazo na hiyo ni hatari kwa maambukizi ya ukimwi na maradhi ya zinaa.

“Mwanaume anaweza kutembea na kondom kabisa na akajihakikishia kuvaa, lakini katika kupurushani za kutaka kufanya mapenzi mwanaume anajikuta kasimamisha mzuka umempanda na kujipa matumaini na kumbuka akili huwa inahama, inarudi baada ya tendo kufanyika,” anasema.

Makala hii itaendelea Ijumaa ya wiki ijayo, usikose nakala yako ya Mwananchi

Friday, April 20, 2018

Usiyoyajua kuhusu kufikia mshindo



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

By Dk Shita Samweli

Makala ya leo itasaidia kujibu maswali ninayoyapokea mara kwa mara kutoka kwa wasomaji wanaotaka kujua nini maana ya kufika kileleni au mshindo wakati wa tendo la ndoa?

Kufika kileleni au kufika mshindo kwa lugha ya kitabibu hujulikana kama ‘orgasm’ na kwa lugha ya Kiingereza huitwa ‘coming’ au ‘climaxing’.

Ni tukio linalohusisha usisimuliwaji wa kimwili na kiakili, makala hii itajikita katika aina ya kufika kileleni inayotokea wakati wenza wawili wanaposhiriki tendo la ndoa.

Kufika kileleni ni msisimko wa kipekee unaoleta hisia nzuri kwa wenza wawili wanaowajibika kikamilifu katika tendo la ndoa. Hisia hizi hutokea kwa wenza wote kama ishara ya kufikia kilele cha tendo.

Hisia hizo huambatana na mtiririko wa matukio kadhaa yanayohusisha mfumo wa fahamu (ubongo na mishipa ya neva), damu na moyo na maeneo mengineyo ikiwamo viungo vya uzazi.

Wenza wanapofika kileleni mapigo ya moyo hubadilika, hudunda kwa haraka na huku upumuaji ukiwa ni wa kasi na kuvuta pumzi kwa nguvu.

Kwa wanawake, hali hii huwa ni nzito na yakipekee, kufika kwao kileleni nakupata hisia nzuri huweza kuambatana na kujikunja ama kujikaza kwa misuli ya maeneo ya sehemu za siri, nyumba ya uzazi na kiunoni.

Mwanamke anaweza kufika kileleni zaidi ya mara moja muda mfupi tu tangu alipofika kileleni mara ya kwanza na ataendelea kupata hisia hizo endapo ataendelea kusisimuliwa, hisia hizi hudumu kwa sekunde 15 hadi 60.

Mwanamke kufikishwa kileleni na kuridhika ni jambo ambalo linahitaji ushirikiano na kuelewana kwa wenza wawili wanaoshiriki tendo hilo hasa katika maandalizi ya awali.

Tafiti zinaonyesha asilimia 10 hadi 15 ya wanawake duniani hawajawahi kufika kileleni (orgasm).

Kutofika kileleni kwa mwenza yeyote ni moja ya mambo yanayochangia migogoro isiyo na lazima kwani hudhani kuwa mwenzake siyo waaminifu katika uhusiano wao.

Kufika kileleni kwa baadhi ya wanawake huambatana na kutoa maji maji yanayosukumwa toka kwenye sehemu zake za siri kwa kasi. Maji maji haya huwa siyo haja ndogo kama inavyodhaniwa mitaani.

Kwa kawaida maji hayo hutokea ndani ya tezi ambayo mdomo wake upo jirani na tundu la njia ya haja ndogo.

Tezi hiyo inaitwa tezi ya Skene kwa lugha ya kitaalamu, ndani yake huwa na majimaji meupe.

Ufafanuzi huu utakuwa umewapa jibu kwa wale ambao huniuliza mara kwa mara kuhusiana na jambo hili.

Kwa upande wa wanaume, kufika kwao kileleni huambatana na kupata hisia nzuri za kipekee na kutoa majimaji mazito ambayo yana mbegu za kiume.

Hisia hizi huweza kudumu kwa sekundi 6 hadi 30 na huwa ni mara moja tu na si mfululizo kama ilivyo kwa mwanamke.

Kwa mwanaume, huhitaji muda kidogo ila kuamsha hisia na kuendelea na tendo na kufikia kileleni tena.

Wapo baadhi ya wanaume baada ya kufika kileleni katika mzunguko wa kwanza wanakuwa na uwezo wakuunganisha kwenda mzunguko wa pili bila kuhitaji mapumziko mafupi na kufika kileleni kwa mara ya pili.

Ili kufikia kileleni mara nyingi mtu hutumia nguvu nyingi. Na nguvu anayopoteza mwanaume kwa mshindo mmoja tu unaweza kuitumia kukimbilia kilomita kumi. Ni vizuri wenza wanapoona kuna hali isiyo ya kawaida wafanyapo tendo la ndoa, ni vema wakahi kufika katika huduma za afya kwa ushauri na matibabu.

Katika makala zijazo tutaona matatizo yanayoingilia na kusababisha matatizo ya kutofika kileleni.

Friday, April 20, 2018

Hatari ya kutumia dawa za usingizi bila ushauri wa daktari

Dawa kama Valium, hupaswi kuzitumia bila

Dawa kama Valium, hupaswi kuzitumia bila kupatiwa maelekezo na daktari.Picha ya Maktaba 

By Mwandishi Wetu, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Tunelezwa kadiri akili inavyotumika sana na mtu kuwa na mawazo mengi, ndivyo ubongo nao huchelewa kupata usingizi. Kuchelewa kupata usingizi hivi sasa ni miongoni mwa tatizo kubwa linalowakumba watu wenye maisha magumu na wale wenye matatizo makubwa.

Ushawahi kupanda kitandani saa tatu usiku na kuwa macho hadi saa saba usiku kwa kukosa kabisa usingizi? Je Ulichukua hatua gani?

Kwa ambao tatizo lao ni la kudumu au kubwa wanatakiwa waende hospitali na kupata matibabu kutoka kwa daktari. Matibabu yanaweza kuwa ushauri pekee au ushauri na dawa.

Kuna dawa nyingi husaidia kuutuliza ubongo na mwili na kuusaidia upate usingizi na kulala, ila nyingi kati ya dawa hizo huhitaji umakini katika matumizi yake na uangalizi mzuri wa mtaalamu wa dawa au daktari.

Kwa upande mwingine, kuna watu ambao hununua dawa (Piriton, Promethazine, Diazepam nk) bila ushauri wa wataalamu na kuzitumia kwa ajili ya kupata au kuharakisha usingizi.

Mfano wa dawa ambayo huitumia vibaya ni ya Diazepam (Valium). Bila shaka umewahi kuiona au kusikia kuhusu dawa hii. Hutumiwa zaidi na watu wenye maradhi au matatizo mengine katika mfumo wa fahamu.

Matumizi ya dawa hizi ni lazima yawe chini ya ushauri na uangalizi wa daktari na mfamasia.

Ni dawa ambazo zikitumika vibaya huweza kusababisha matatizo mengine kiafya.

Watu wengine hutumia dawa hizi bila kushauriwa na daktari kwa ajili ya kupata usingizi mzito au kwa haraka. Wengine huwapatia watoto wao ili walale na wasisumbue au kulialia. Hii ni hatari kwa afya ya binadamu.

Dawa hizi zina athari kubwa kwa mtu yeyote atakayezitumia vibaya, hivyo usitumie kama huna tatizo bila kushauriwa na daktari.

Kwani zinaweza kukuletea usingizi mzito na kwa muda mrefu. Pia huweza kuvuruga uwezo wako wa kuwa makini na kufanya kazi kwa muda hadi pale zitakapoondoka kabisa mwilini.

Athari kubwa na mbaya ya dawa hii ni utegemezi wa dawa ili uweze kujisikia vizuri.

Kwa kifupi unakuwa teja wa dawa hii. Hautaweza kupata usingizi wala kujisikia sawa bila kupata dawa hizo.

Huuzoesha mwili na mfumo wa fahamu kiasi kwamba ukiikosa siku moja unakosa amani ni lazima uitumie uweze kuwa sawa.

Usianze kutumia dawa hii bila kushauriwa na daktari na usitumie dozi kubwa kwa muda mrefu zaidi ya ule ulioshauriwa na daktari.

Usimnyweshe mtoto wako dawa hii ili alale. Usiinywe ili ulale. Pata ushauri wa daktari kwanza kwa ajili yako au mtoto wako.

Dawa hii huweza kumsababishia mtoto matatizo ya upumuaji.

Tatizo la kuchelewa kupata usingizi ni kubwa na huweza kusababishwa na vitu mbalimbali, hivyo pata ushauri na matibabu mazuri kutoka kwa daktari haraka iwezekanavyo.

Valium ni dawa nzuri kwa wagonjwa halisi na watu wanaotumia chini ya ushauri na uangalizi wa daktari, mfamasia au nesi. Huwasaidia wagonjwa na hali zao huwa nzuri. Kwa wagonjwa walioshauriwa kutumia dawa hii ni vema wakatumia kama walivyoelekezwa.

Wanywe kiasi sahihi, wakati sahihi na kwa muda sahihi. Wasiache kutumia bila kutoa taarifa kwa daktari wao.

Muda wa kuacha kutumia ukifika basi waiache kama walivyopangiwa na daktari.

Kwa watu wasio wagonjwa ambao hawajashauriwa kutumia dawa hii wasiitumie kabisa.

Wazazi na walezi wasitumie dawa hii kwa watoto wao bila kupata ushauri wa daktari.