Friday, November 3, 2017

Saratani inavyotafuna uhai wa wanawake nchini

 

By Herieth Makwetta, Mwananchi

Saratani ya matiti ni ugonjwa unaowapata wanawake na husababishwa na athari za chembe ndogo ama seli kwenye matiti na matokeo yake, hubadili mfumo wa kawaida wa kukua na kuongezeka.

Mabadiliko haya huanza polepole na yanaweza yakachukua muda mrefu hadi mtu kuweza kujua kama ana matatizo hayo.

Ikiwa katika hatua za mwanzo, kwa kawaida huwa haina maumivu jambo hilo ni moja ya mambo ambayo huchangia baadhi ya wagonjwa kubaini tatizo hilo wakati tayari limekomaa.

Na kutokana na sababu hizo, wanawake hutakiwa kuchunguza afya zao mara kwa mara kwa sababu ugonjwa unaweza kutibiwa kirahisi iwapo utabainika mapema na miongoni mwa dalili za saratani ya mititi ni uvimbe kwenye matiti ama makwapa. Titi kubadilika kiumbo, kutoa majimaji yaliyochanganyika na damu ama chuchu kuingia ndani.

Dalili zingine ni rangi ya ngozi ya titi kubadilika na kuonekana kama ngozi ya nje ya chungwa na ile hali yake ya kuonekana kuwa na ngozi laini hutoweka.

Kwa hapa nchini, saratani hiyo natajwa kuwa ya pili kwa kusababisha vifo kwa wanawake na hali ya kuchelewa kupata ugunduzi na tiba haraka kumeelezewa kuchangia kwa kiwango kikubwa kuleta ugumu wa matibabu.

Takwimu zilizotolewa na Taasisi ya Saratani ya Ocean Road (ORCI) hivi karibuni, zimeainisha wagonjwa wapya wanazidi kuongezeka mwaka hadi mwaka kwa wastani wa wagonjwa 206 mwaka 2005 hadi kufikia wagonjwa 816 mwaka jana.

Daktari bingwa wa magonjwa ya saratani kutoka taasisi hiyo, Crispin Kahesa anasema hizo ni zile za wagonjwa wapya wanaofika kwenye taasisi hiyo pekee na haihusishi wagonjwa wa Tanzania nzima.

“Taasisi hii kwa kipindi cha miaka 10, imepokea wagonjwa wapya 5,867, hata hivyo asilimia 80 yao wamefika wakiwa katika hatua za mwisho za ugonjwa na hivyo kufanya matibabu yao kuwa magumu,” anasema Dk Kahesa.

Mratibu wa Programu ya Via vya Uzazi kutoka Wizara ya Afya, Dk Safina Yuma anasema saratani ya matiti ni ya pili kwa kuchochea vifo vinavyohusisha saratani kwa wanawake nchini na kuchelewa kupata ugunduzi na tiba ya haraka kukitajwa kuchangia kuleta ugumu wa matibabu.

INAENDELEA UK.16

“Asilimia 80 ya watu wakiugua hupona, lakini Afrika inaonekana ni asilimia 40 pekee mtu akiugua anaweza kupona. Inabidi kuweka mkakati maalumu wa kuhamasisha watu wauelewe ugonjwa huu,” anasema Dk Yuma.

Anasema tatizo la wagonjwa wengi kufika kwenye vituo vya kutolea huduma katika hatua za mbele za ugonjwa, husababisha kushindwa kuishi kwa muda mrefu, wakigundulika baada ya mwaka mmoja au miwili, hufariki dunia.

Sababu za ugonjwa wa saratani ya matiti

Dk Yuma anasema sababu ya ugonjwa huo kuwa ni pamoja na mama asiponyonyesha mtoto maziwa, kuna homoni fulani lazima zitoke.

“Sasa asiponyonyesha anazizuia zile homoni ambazo zinaweza kufanya mabadiliko katika chembechembe za mwili na ikatokea saratani,” anasema Dk huyo na kuongeza

“Kidunia saratani ya matiti inaongoza lakini kwetu Tanzania ni ya pili katika takwimu kutoka ORCI, inaonyesha saratani inaongoza kuua na asilimia 11 ya wagonjwa wapya ni wa saratani ya matiti na takribani asilimia 10 ya vifo vinatokana na saratani hiyo,” anasema.

Dk Yuma anasema kila mwaka idadi inaongezeka kwa kuwa jamii haina uelewa na wengi hufika hospitali dalili zikiwa zimeshaonekana hata kwa macho.

Anasema ili kupunguza vifo vitokanavyo na saratani ya matiti na kizazi, wizara ilishaanzisha programu ya kusaidia kukinga saratani hizi kwa kuangalia dalili zake mapema ili kuwanusuru kina mama wengi kwa kuwapatia matibabu mapema na kukinga dalili za awali na kuandaa mwongozo na kutoa elimu kwa jamii ili ichukue hatua mapema.

“Saratani inapoanza huwezi kuona dalili na ukiona dalili ujue imefika mbali, kwahiyo, tunahimiza wanawake wengi wahudhurie kwenye vituo vya afya ili wachunguzwe mapema kusudi kuizuia na pia kupunguza gharama kwa Serikali,” anasema.

Nani yuko katika hatari zaidi ya kuugua saratani ya matiti

Dk Yuma anasema mwanamke yeyote yupo katika hatari kubwa ya kupata saratani ya matiti ikilinganishwa na wanaume, kwani asilimia 99 ya wanaopata ni wanawake na asilimia 1 ni wanaume.

“Mtu akizaa watoto akiwa na zaidi ya miaka 35, hiyo pia huchangia kuugua ugonjwa huo, kwasababu vichocheo vyake vinakaa kwa muda mrefu katika mirija ya maziwa yake, sasa visipotoka, vinaweza kusababisha saratani ya matiti,” anafafanua.

Daktari bingwa wa maradhi ya saratani kutoka ORCI, Crispin Kahesa anasema saratani ya matiti huchukua asilimia 12 ambayo hata hivyo ni ya tatu kati ya zinazosumbua kwa takwimu za kitaifa huku wagonjwa 6,300 waliripoti mwaka 2016, idadi ambayo anasema ni kubwa na imekuwa ikiongezeka, kama hatua zisipochukuliwa, itaongezeka zaidi.

“Kinachokuza saratani hii pia ni umri wetu wa kuishi umeongezeka, kinamama wengi wamepata mafunzo ya kujichunguza wenyewe, lakini haya maradhi yanakuja wakiwa kwenye utu uzima na wengi huwa na wastani wa miaka 49 na wastani wa umri wa kuishi ni miaka 59.

“Lakini pia kuboreshwa kwa mfumo wa afya utakaowezesha kugundua na kuchunguza kampeni mbalimbali za awali,” anasema Dk Kahesa.

Takwimu zilizotolewa na Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto, zinasema kila mwaka wagonjwa wapya 50,000 hugundulika huku asilimia 26 pekee ndiyo hufika hospitalini kupata matibabu.

Na takwimu za ORCI zinaonyesha idadi ya wagonjwa wapya inazidi kuongezeka kutoka 2,416 kwa 2005 hadi kufikia 6,338 mwaka 2016.

Na aina nne za saratani zikionyesha kuchukua theluthi mbili za wagonjwa wote wa maradhi hayo.

Kutoka 2005 hadi 2016, asilimia 68 ya saratani zinazosumbua Tanzania ni ya matiti, ya ngozi ‘caposis sarcoma’, shingo ya kizazi na mfumo wa njia ya chakula, kwa kila wagonjwa 10, saba wanasumbuliwa na saratani hizo.

Rekodi hiyo ni kwa wale wagonjwa wanaofika katika taasisi hiyo pekee, ukiachana na hospitali zingine zinazotibu saratani nchini ikiwamo ya Bugando, KCMC, Mbeya na kwingineko.

Na inaelezwa saratani ya shingo ya kizazi inaongoza kwa asilimia 34 sawa na mgonjwa mmoja kwa kila watatu wanaoumwa ugonjwa huo, nayo inapanda kutoka wagonjwa wapya 879 mwaka 2005 hadi kufikia 2,081 mwaka jana.

Dk Kahesa anasema saratani inayofuatia ni ya ngozi ‘caposis Sarcoma’ inayochukua asilimia 13 ya saratani zote, matiti asilimia 11 na ile ya mfumo wa njia ya chakula ni kwa asilimia 10.

Anazitaja saratani zingine zinazokuja kwa kasi hivi sasa kuwa ni ya shingo na kichwa inayochukua asilimia 7 ya wagonjwa wote, saratani ya matezi kwa asilimia 6 na ile ya damu kwa asilimia 4.

Saratani ya mfumo wa mkojo ina asilimia 3, saratani ya ngozi asilimia 3, jicho asilimia 2 na tezi dume ni asilimia 2 wakati huohuo aina zingine za saratani zikichukua asilimia 5.

Dk Kahesa anasema tangu 2005 mpaka sasa wagonjwa wapya wanaotibiwa katika taasisi hiyo wamefikia 129,075 na kwa wale wanaohudhuria kliniki ni 222,470.

“Waathirika wakuu wa saratani ni wanawake kutokana na aina ya zinazowashambulia wao pekee kuchukua asilimia 44, lakini carposis Sarcoma inaathiri wote hasa wale ambao mfumo wao wa kinga ya mwili umepungua, lakini madhara yake tunaweza kuyaona kwenye ngozi, mfumo wa chakula, hewa na sehemu zingine.

Serikali yaamua kupambana

Hivi karibuni, Rais John Magufuli alitoa Sh1 bilioni kwa ajili ya ununuzi wa vifaa vya uchunguzi wa saratani ya mlango wa kizazi, ili kupambana na ongezeko la wagonjwa wapya wa maradhi hayo.

Waziri wa Afya, Ummy Mwalimu anasema mashine 100 za tiba mgando (cryotherapy) na mashine tisa za upasuaji mdogo (LEEP) pamoja na mitungi ya gesi 173 itakayowezesha mashine hizo kufanya kazi, tayari vimenunuliwa kupitia fedha hizo.

Ummy anasema mashine hizo zitatumika kwa ajili ya matibabu ya awali ya saratani kwa wanawake watakaofanyiwa uchunguzi na kukutwa na mabadiliko ya awali ya saratani ya mlango wa kizazi.

“Tumeshatoa mafunzo ya kuwajengea uwezo watoa huduma ili kuweza kuhudumu bila vikwazo. Vifaa hivi vimekwishawasili nchini na vimesambazwa katika vituo vya Tiba 100 nchini kwa mikoa 10, Halmashauri 31 ambazo tumebaini zina vituo vichache vya kutolea huduma hizi ukilinganisha na Mikoa mingine.”

Anaitaja mikoa hiyo ni Mara, Singida, Geita, Dodoma, Tanga, Arusha, Manyara, Ruvuma, Lindi na Mtwara.

Anasema tangu 2008 kwa kushirikiana na wadau mbalimbali, Wizara imeshaanzisha vituo 459 kati ya hivyo, 343 ni vya Serikali na 116 vya mashirika na watu binafsi.

Kwa pamoja vinatoa huduma ya uchunguzi na matibabu ya mabadiliko ya awali ya saratani ya mlango wa uzazi.

Friday, November 3, 2017

Itambue njaa iliyojificha na madhara yake kwa Watanzania

 

By Elias Msuya, Mwananchi

Japo Tanzania inajitosheleza kwa chakula kutokana na mavuno ya kilimo kila mwaka, bado Watanzania wanakabiliwa na njaa iliyojificha ya mlo kamili.

Taarifa iliyotolewa na Taasisi ya Chakula na Lishe (TFNC) inaonyesha Serikali hupoteza Sh800 sawa na asilimia 2.7 ya pato la Taifa (GDP) kwa mwaka, kwa sababu ya madhara ya upungufu wa virutubisho vya chakula vya chuma, vitamin A na tindikali ya foliki.

Mtaalamu wa Chakula na Lishe wa TFNC, Celestin Mgoba anasema mbali na fedha hizo, madhara mengine ni kupungua kwa nguvu kazi, watoto kushindwa kuelewa masomo darasani na kuongeza mzigo kwa Wizara ya Afya. “Mtu anahesabiwa ameshiba kama atapata mlo kamili wenye mchanganyiko wa vyakula vya wanga, protini, mafuta, vitamin na madini kila siku,” anasema Magoba na kuongeza:

“Kupata mlo kamili kunapunguza uwezekano wa mtu kuingia katika hatari ya kupata maradhi ya moyo, kisukari, mifupa na aina fulani za saratani.”

Akieleza maana ya utapiamlo, Magoba anasema ni upungufu wa virutubisho au ongezeko lake (kitambi).

“Upungufu wa virutubisho vya msingi ni njaa iliyojificha ambayo ni ukosefu wa madini na vitamin kwenye chakula. Madhara yake ni watoto kushindwa kukua, kukosa kinga ya mwili na afya kwa ujumla kwa watoto na kina mama walio katika umri wa kuzaa,” anasema Mgoba.

“Upungufu wa madini ya chuma husababisha watoto zaidi ya bilioni mbili duniani kupata mtindio wa ubongo na asilimia 25 ya vifo vya watoto kwa nchi zinazoendelea. Ukosefu wa madini ya iodine pia husababisha madhara kwenye ubongo wa mtoto,” anaongeza.

Mbali na madini, anasema ukosefu wa vitamin A huathiri asilimia 33 ya watoto na asilimia 37 nchini ikiwa ni pamoja na kupata upofu na vifo.

“Ukosefu wa folate (tindikali ya foliki na vitamin B9), husababisha vifo kwa watoto walio chini ya umri wa miaka mitano. Ukosefu wa zinki hupunguza kinga ya mwili na kuongeza uwezekano wa maradhi ya kuhara hasa kwa watoto.

Anataja virutuibisho muhimu ni pamoja na zinc, folate, Niacin (B3), Cobalamin (B12), Thiamine (B1), Ribofalvin (B2), Pyrodoxine (B6) na Selenium akisema japo vinahitajika kwa kiwango kidogo (micro or milligrams) kwa siku, umuhimu wake ni mkubwa ikiwa ni pamoja na metabolizim, ukuaji na afya.

“Zinahitajika miligramu 18 za chuma, miligramu 11 za zinki na gramu 0.15 za iodine kwa siku. Kwa mujibu wa Shirika la Afya Ulimwenguni, upungufu wa damu mwilini (anaemia) unasababishwa na upungufu wa madini ya chuma, ni tatizo sugu ambalo asilimia 40 ya watu duniani wanalo na kwa watoto ni asilimia 58.”

Hata hivyo, anasema kwa madini ya iodine wenye madhara ni asilimia 5 kwa kuwa upatikanaji wa chumvi yenye madini hayo ni kwa asilimia 90.

“Kwa Tanzania, asilimia 7 ya watu wana ugonjwa wa goita na wanaotumia chumvi yenye iodine ni asilimia 61,” anasema Mgoba.

Sababu za kukosa virutubisho

Akielezea sababu ya watu kukosa virutubisho licha ya kula na kushiba, Magoba anasema watu wengi wanakula vyakula visivyo na lishe ya kutosha kwa mfano nafaka, mbegu (legumes), mizizi ambayo kimsingi haina vitamin A, zink, chuma wala iodine.

“Wengi hawali vyakula vyenye virutubisho vya kutosha kama nyama, samaki, kuku, mayai, maziwa, matunda na mbogamboga. Hata ulaji wa vyakula vya mafuta ni mdogo. Mafuta husaidia ufyonzaji wa virutubisho mwilini,” anasema.

Anasema kutokana na ukosefu wa virutubisho hivyo, asilimia 34 ya watoto wa Tanzania hudumaa na asilimia 14 huwa na uzito mdogo.

“Kukosekana kwa Vitamin na madini mwilini hakusababishi njaa inayoonekana, bali isiyoonekana na matokeo yake watoto hubakiwa wakiwa na uzito mdogo, upungufu wa kinga, vipofu, kushindwa kuelewa masomo na maradhi ya akili,” anasema na kuongeza:

“Asilimia 17 ya watu wazima hushindwa kufanya kazi za uzalishaji kutokana na lishe duni.”

Anataja madhara mengine ni pamoja na kuathirika kwa mfumo wa neva za fahamu, matatizo ya uzazi, mfumo wa akili na utendaji kazi, ukuaji hafifu na mwisho kuwa mbilikimo, goita, matatizo ya kusikia na kuwa bubu.

Akieleza mbinu za kupambana na upungufu wa virutubisho, Mgoba anasema ni pamoja na kuongeza virutubisho (supplementation) na uimarishaji wa virutubisho (food fortification) na kuongeza virutubisho kwa njia za kilimo (crop biofortification).

Pia kuwapo kwa elimu ya lishe kwa jamii na kuongeza uzalishaji wa kilimo.

Kwa upande wake, Mratibu mwandimizi wa mradi wa kuongeza virutubisho katika mfuko wa chakula (BNFB) Tanzania, Dk Richard Kasuga anasema tatizo la lishe ni sugu nchini, huku pia akitaja mikoa iliyoathirika zaidi.

“Mikoa yenye upungufu mkubwa kwa vitamin A ni Pemba Kaskazini asilimia 51, Kagera asilimia 47, Pwani asilimia 45, Manyara asilimia 44, Kigoma asilimia 39, Shinyanga asilimia 37 na Mtwara asilimia 36,” anasema Dk kasuga.

Anasema ili kuonyesha kuwa hiyo ni njaa iliyojificha, mikoa inayotajwa kwa uzalishaji mkubwa wa chakula nchini ndiyo inayoongoza kwa watoto wanaodumaa wakiwa chini ya miaka mitano.

Mikoa hiyo ni Rukwa asilimia 56, Ruvuma asilimia 44, Iringa asilimia 42, Kagera asilimia 42 na Geita asilimia 41.

Mikoa mingine ni Katavi, Mwanza na Tanga asilimia 39, Kigoma, Mbeya na Mtwara asilimia 38, Dodoma asilimia 37, Arusha na Manyara asilimia 36, Lindi asilimia 35 na Morogoro asilimia 33.

Mikoa yenye nafuu ni Pwani asilimia 30, Mara, Kilimanjaro na Singida asilimia 29, Tabora na Shinyanga asilimia 28 na Dar es Salaam asilimia 15.

“Lengo letu ni kuhakikisha tunapunguza njaa isiyoonekana kwa watoto, kuonyesha jinsi ya kuongeza virutubisho kwenye mazao na kuimarisha nguvu za wadau na uwekezaji katika chakula,” anasema Dk Kasuga.

Friday, November 3, 2017

Nanasi linavyousaidia mwili kukabili maradhi

 

Mwili unapokosa kinga imara, huwa katika hatari ya kushambuliwa na kila aina ya maradhi. Ili kukabilina na hali hiyo, tunda la Nanasi linazosifa za kukabiliana tatizo hilo.

Nanasi ni miongoni mwa matunda yenye ladha nzuri mdomoni, lakini pia lina vitamini nyingi na virutubisho vyenye uwezo wa kuupa mwili nguvu na kuepuka kushambuliwa na maradhi.

Kwenye Nanasi kuna kirutubisho aina ya Bromelain kinachopatikana kwa wingi na virutubisho hivyo hulifanya tunda hilo kuwa na umuhimu kwa kujenga na kuimarisha kinga ya mwili wa binadamu.

Ulaji wa tunda hilo mara kwa mara unamsaidia mlaji kujikinga dhidi ya ugonjwa wa kuvimba koo, baridi yabisi, gauti na hutibu matatizo ya tumbo na bandama.

Wataalamu wengi wa afya wanashauri ili binadamu upate kinga dhidi ya maradhi, anashauriwa kula tunda hilo kabla au baada ya mlo wake na wala asile nanasi na chakula kingine kwa wakati mmoja.

Usipofanya hivyo, virutubisho vilivyopo katika nanasi vitafanya kazi nyingine tofauti na ile iliyokusudiwa.

Nanasi lina virutubisho vya vitamin A,B na C na lina madini ya chuma, kopa na Phosphorous ambayo ni muhimu kwa afya ya binadamu.

Pia, tunda hilo hutibu matatizo ya ini, homa, vidonda vya mdomoni na husaidia kusafisha utumbo mwembamba.

Kwa wale wanaopoteza kumbukumbu, nanasi linao uwezo wa kutibu.

Linasaidia pia kutibu maradhi ya akili, kukosa mori, kutibu matatizo ya wanawake hasa ya upungufu wa hormoni na matatizo mengine ya sehemu za siri za mwanamke na husaidia kupata choo laini na kwa wakati.

Tatizo la upungufu wa damu pia linatatibiwa na nanasi ambalo pia husaidia kuongeza maziwa kwa wanawake wanaonyonyesha. (Hadija Jumanne)

Friday, November 3, 2017

Zitambue dalili za sonana na matibabu yake



Dk Christopher  Peterson

Dk Christopher  Peterson 

Mwanamke mmoja kati ya watano na mwanaume mmoja kati ya 10 wamewahi kuugua sonona katika maisha yao. Takwimu hizi zinadhihirisha kuwa wanawake ndiyo waathirika wakubwa wa tatizo hilo.

“depression” ni neno la kisayansi ambalo kwa tafsiri ya kawaida ndiyo tunaita sonona. Huu ni ugonjwa wa akili ambao mtu anaupata baada ya kupitia matatizo fulani na kumuacha kwenye huzuni au kusononeka kwa muda mrefu. lakini watu wengi bado hawajui kama hali hiyo ni ugonjwa kama yalivyo maradhi mengine.

Pamoja na sababu zinazochangia, lakini kitu kingine muhimu unachopaswa kukitambua ni dalili ugonjwa huo ni zipi.

Ninapotathimini sonona nikiwa na mgonjwa, hua namuuliza maswali haya; kwa kipindi cha siku chache zilizopita, umeshawahi kupatwa na hali iliyokufanya ujione kama hauna thamani na kupoteza matumaini? Au unakosa hisia kwenye vitu ambavyo awali vilikua vinakupa furaha na amani?

Kama jibu la maswali haya ni “ndiyo”, basi ni dhahiri mgonjwa huyo anakuwa anaugua sonona. Dalili nyinginezo zinazopaswa kufuatiliwa ni pamoja na kukosa hamu ya kula, kukosa usingizi wa kutosha (aidha kuchelewa kulala au hata kuwahi kuamka), kushindwa kutilia maanani mambo muhimu, kujiona kama huna uwezo wa kufanya jambo fulani na kila unapopaswa kufanya jambo hilo, unahisi uchovu, lakini pia wakati mwingine mtu anashawishika kujinyonga.

Ni dhahiri kwamba sonona ni tishio la maisha, kutokana na ukweli kwamba husabisha mtu kutofurahia maisha yake binafsi.

Katika kufuatilia ni kwa kiasi gani mgonjwa ameweza kuathirika na sonona, madaktari hutumia njia ya mahojiano kati yake na mgonjwa. Njia hiyo kitaalamu inajulikana PHQ-9(Patient health questionnaire).

Kupitia njia hiyo, daktari humuuliza mgonjwa maswali tisa maalum ambayo majibu ya mgonjwa yataonyesha ni kwa kiasi gani ameathirika na sonona kabla ya kumfanyia vipimo.

Cha kusikitisha ni kwamba, waathirika wengi wa tatizo hilo huwa hawaendi kupata ushauri wa daktari kwa dhana ya kuona aibu au kuona kuwa sonona sio tatizo la kulitilia maanani.

Sonona ni ugojwa kama yalivyo maradhi mengine ambayo yanahitaji msaada na yasipopatiwa tiba, yanaweza kuleta madhara makubwa kwa maisha ya kila siku. Kwa mfano, kama mtu ana vidonda vya tumbo na huamua kuyadharau maumivu yanayoambatana na vidonda hivyo bila kupatia tiba, ukingo wa utumbo mpana unakua hatarini zaidi kuathirika na kulazimika kufanyiwa upasuaji.

Na kwa sonona ipo hivyo. Daktari huenda asikuambie “jizuie na sonona ina madhara” kama hautoonyesha kuhitaji msaada wa daktari, sonona ni zaidi ya uifikiriavyo. Itakufanya upoteze hisia na kushindwa kufurahia mambo yote ya kijamii ambayo kwa kawaida yanaleta furaha katika maisha ya kila siku.

Ikiwa mgonjwa hajaathirika sana na sonona, ushauri wa kisaikolojia kwa mgonjwa namna ya kukabiliana na tatizo, utamsaidia. Aidha, kwa mgonjwa ambaye ameathirika zaidi na tatizo hilo, tiba ya dawa italazimika kutolewa kwake.

“Antidepressants” ni jina la kitaalamu ambalo linajumuisha makundi ya dawa za kutibu sonona.

Hata hivyo, dawa hizi pia huwa zinaleta matokeo mengine baada ya kutumiwa kama zilivyo dawa za aina nyingine. Matokeo kama ya uchovu, kuharisha au kukosa haja, mdomo kukauka ni baadhi tu ya matokeo ya kawaida ambayo mgonjwa anayapata baada ya kuzitumia dawa hizo.

Lakini matokeo haya yanatoweka baada ya siku chache. Mgonjwa anapaswa kutumia dawa hizo kwa muda hata zaidi wa miezi sita na hatakiwi kuacha kuzitumia hata kama akianza kupata afadhali ili kupunguza uwezekano wa ugonjwa kujirudia tena.

Pia, ukiwa na sonona ni rahisi sana kusikia hali ya uchovu na kukosa ari ya kufanya chochote, unashauriwa ufanye mazoezi kwani yanasaidia kusisimua vichocheo vinavyoleta hisia za kujisikia vizuri.

Hivyo ni muhimu kujilazimisha kufanya mazoezi hata kama unahisi uchovu.

Friday, November 3, 2017

Changamoto ya kutibu pumu

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi

Mara nyingi watu wengi hupenda kusikiliza na kuzingatia maelekezo mengi ambayo si sahihi wanayoelezwa na watu mitaani. Kwa mfano, mtu anaugua Pumu, badala ya kumpeleka hospitali, anashauriwa na watu ampatie dawa bila kupima au aende kwenye tiba za asili, mwisho wa siku mgonjwa anapoteza maisha au anazidi kuugua bila kupona. Wakati angempeleka kwa wataalamu wa afya, angeweza kupata ufumbuzi wa tatizo hilo.

Pumu kitaalamu inaitwa Asthma ni ugonjwa hatari unaohitaji huduma za dharula, hatua stahiki zisipochukuliwa, mgonjwa anaweza kupoteza maisha.

Ugonjwa huu wenye tabia ya kusababisha mirija ya hewa kusinyaa, kukakamaa au wakati mwingine kuziba kabisa, huifanya hewa ishindwe kuingia na kutoka kwenye mapafu kutokana na njia hiyo kuwa nyembamba.

Ugonjwa wa pumu huathiri sehemu ya kupitisha hewa kwenda kwenye mapafu ya binadamu kupitia mirija myembamba ya inayojulikana kitaalamu bronchioles.

Hali hiyo humfanya muathirika kushindwa kuvuta na kutoa hewa nje, hivyo kupumua kwa shida.

Tatizo hili linaweza kudumu kwa muda mfupi au mrefu kiasi cha kuhitaji tiba ili kumuwezesha mgonjwa kupata nafuu.

Mtu anayeugua pumu, hudumu nayo karibu kipindi chote cha maisha yake.

Aina ya pumu

Pumu imegawanyika katika makundi mawili; ipo ile ya ghafla inayoitwa kitabibu Acute asthma, mgonjwa aliye kwenye kundi hili hali yake huwa ya kawaida kwenye njia ya hewa isiyobadilika kati ya shambulizi moja na jingine.

Kundi lingine ni Pumu sugu (Chronic Asthma). Kundi hili huwa na tabia ya kuwa na njia nyembamba za kupitisha hewa na kadiri mgonjwa anavyoendelea kupata matukio zaidi ya kuumwa, njia za hewa huzidi kuwa nyembamba na kusinyaa zaidi.

Bila kujalisha mgonjwa anaingia katika kundi gani, ugonjwa wa pumu unaweza kugawanywa katika aina kuu nne, ambazo ni:

Pumu inayobadilika (brittle asthma)

Kulingana na tabia ya kujirudia kwa matukio ya ugonjwa huo na madhara yake kwa mgonjwa, aina hii ya pumu inaweza kugawanywa zaidi katika aina nyingine mbili, ambazo ni pamoja na ile inayobadilika ambayo ina tabia ya kujirudia kutokana na matukio na mashambulizi ya kubadilika kila mara japokuwa mgonjwa anaweza kuwa anapata matibabu kadhaa.

Aina ya pili ni pumu inayobadilika ambayo mgonjwa anaweza kupata shambulizi la ghafla hata kama awali iliweza kuthibitiwa kwa matibabu.

Aina ya tatu ni Pumu hatari isiyobadilika. Pamoja na matumizi ya dawa kadhaa, zikiwamo za vitanua njia za hewa (bronchodilators) na vipoza mcharuko mwili (steroids), mgonjwa bado anaweza asipate nafuu ya haraka na anaweza kupoteza maisha.

Ipo pia pumu inayosababishwa na mazoezi (Exercise Induced Asthma)

Hali hii husababishwa na ufanyaji wa kupitiliza wa mazoezi ya viungo.

Kwa kawaida wakati wa kufanya mazoezi mtu hupumua kwa kutumia pua na mdomoni. Wakati mwingine inaweza kutokea hewa aivutayo huingia ndani ikiwa haijapozwa vya kutosha puani na kusababisha ongezeko la mtiririko wa damu katika mishipa inayosambaza damu katika mirija ya kupitisha hewa.

Hali hii husababisha kuvimba kwa kuta za mirija hiyo na muhusika kupata shambulizi la pumu. Aina hii ya pumu yaweza kudhibitiwa na dawa.

Inashauriwa kwa watu wenye matatizo kama haya, kupasha moto misuli kwa mazoezi mepesi kabla ya kuanza mazoezi mazito na ya muda mrefu.

Ipo pia Pumu inayosababishwa na aina ya kazi. Mazingira ya kazi yanaweza kusababisha kutokea kwa pumu hata kwa baadhi ya wafanyakazi wasio na tatizo hilo.

Aina hii huweza kuwatokea watu wanaofanya kazi kwenye viwanda vya kutengeneza matairi, vigae, rangi, kemikali mbalimbali, mbolea, chuma, unga, mbao na nguo.

Pumu husababishwa na nini?

Kuna mambo kadhaa yanayoweza kusababisha shambulizi la pumu.

Mambo hayo ni pamoja na matatizo ya kinasaba.

Haya yanamhusisha mtu kwa karibu asilimia 90 hususani kipindi cha utoto.

Uvutaji wa sigara au tumbaku kipindi cha ujauzito pia unahusishwa na kusababisha pumu kwa mtoto atakayezaliwa.

Maendeleo ya kiuchumi

Ugonjwa wa pumu unaibuka sana kwenye nchi zilizoendelea kiuchumi ikilinganishwa na zenye maendeleo duni.

Magonjwa ya mapafu kama bronchitis, vyanzo vya mzio (allergens) ya vumbi, vinyesi vya wanyama na baadhi ya vyakula ni chanzo kimojawapo.

Uchafuzi wa mazingira kama moshi na baadhi ya harufu kali na kemikali kwenye maeneo ya kazi hasa ya viwanda yapo zaidi kwenye nchi zilizoendelea.

Hata hivyo, baadhi ya wagonjwa wanaotumia dawa za kushusha shinikizo la damu zilizo katika jamii ya beta-blockers ikiwamo propanolol, pia wapo katika hatari ya kupata shambulio la pumu.

Hatari ya ugonjwa wa pumu

Uwezekano wa kupata ugonjwa wa pumu huongezeka iwapo mtu atakuwa na maradhi ya mzio, magonjwa ya ngozi au homa isababishwayo na aina fulani ya vumbi au kama atavuta chavu (pollen) kutoka kwenye maua au miti na kama atajihusisha na uvutaji sigara au kama ana historia ya ugonjwa wa pumu au mzio kwenye familia yao.

Dalili za ugonjwa wa pumu

Dalili za pumu ni pamoja na kuishiwa pumzi, kupumua kwa shida, kutoa sauti kama mtu anayepiga miluzi wakati wa kupumua (wheezing).

Kukohoa sana nyakati za usiku au asubuhi. Pia, kuwa na kikohozi kinachoambatana na kutoa makohozi mazito yasiyo na rangi au yenye rangi ya njano.

Mtu aliyepatwa na shambulizi kubwa la pumu (severe asthmatic attack) anaweza kushindwa kuzungumza na pia, anakuwa na hali kama ya kuchanganyikiwa huku akitweta.

Vipimo na Uchunguzi

Pamoja na daktari kutaka kufahamu historia ya mgonjwa, anaweza pia kuamua kufanya vipimo ili kufahamu chanzo na madhara ya ugonjwa wa pumu kwa muathirika.

Matibabu ya Pumu

Kwa ujumla matibabu ya pumu hujumuisha kuepuka visababishi au vyanzo vya mzio na matumizi ya dawa kwa walio na hali mbaya.

Kwa wagojwa wanaougua kwa sababu ya msongo wa mawazo hupewa ushauri nasaha kwa ajili ya kusaidia kutatua matatizo yanayowakabili.

Inashauriwa pia wenye tatizo hili kuwa na dawa karibu muda wote kwa ajili ya matumizi pindi shambulizi litakapotokea.

Pia, mgonjwa anashauriwa kuyaepuka mazingira ya baridi yanayoweza kuchochea kupata shambulio zaidi la ugonjwa huo.

aidia kutanua mirija ya hewa (bronchodilators).

Dawa za kuondoa mcharuko mwili kama vile cortisone ya drip (hasa wakati wa dharura) au nebulizer, na dawa za kuzuia mzio (antihistamine drugs).

Hata hivyo, kuna matibabu ya ziada kulingana na hali ya mgonjwa pamoja na kundi na aina ya pumu inayomuathiri mgonjwa.

Kwa wagonjwa wenye pumu ya ghafla na wenye hali mbaya (acute asthma) matibabu hujumuisha matumizi ya dawa za kutanua mirija ya hewa (bronchodilators) pamoja na kuongezewa hewa ya oksijeni. Vilevile dawa za kutuliza mcharuko mwili (steroids) pamoja na dawa za kutuliza kukakamaa kwa misuli ya mwili (intravenous muscle relaxants). Aidha kwa vile mara nyingi shambulizi hili laweza kuwa la hatari sana, mgonjwa hulazwa hospitali na huongezewa hewa ya oksijeni, na kwa wagonjwa wasioweza kupumua kabisa, husaidiwa kufanya hivyo kwa kutumia mashine maalum iitwayo (mechanical ventilator).

Kwa wagonjwa wenye pumu sugu, jambo la muhimu ni kuepuka visababishi vya pumu na kuendelea na matumizi ya dawa zinazosaidia katika kutanua mirija ya hewa.

Kwa wagonjwa wanaopata mashambulzi ya mara kwa mara wanaweza kushauriwa na daktari kutumia dawa kadhaa zikiwemo zile zinazopunguza mcharuko mwili (mast cell inhibitors, inhaled steroids au oral steroids).

pamoja na dawa za kutuliza kukakamaa kwa misuli ya mwili (muscle relaxants). Aidha ni vema pia kutibiwa na kuthibiti kutokea kwa magonjwa yote yahusuyo mfumo wa hewa.

Matumizi ya chanjo ya magonjwa kama influenza na pneumococcal pneumonia nayo husaidia sana katika uthibiti wa kutokea kwa pumu. Ni vema pia kuepuka matumizi ya dawa za jamii ya beta-blockers kwa wagonjwa wenye shinikizo la damu na ambao pia wana pumu.

Friday, November 3, 2017

Pamoja programu yaja na mbadala wa kulinda kinywa

 

By Lilian Timbuka, Mwananchi

Ni kawaida kusikia uvumi miongoni mwa watu ambao si wataalamu wa afya wakiueneza kwa juhudi kubwa bila kujua au kujua wanapotosha umma.

Hivyo, ni vyema kujua kama mtu unatatizo la kiafya, unapaswa kwenda kuwaona wataalamu wa afya kwa ushauri zaidi.

Wapo watu wengi ambao hawafahamu ukweli juu ya umuhimu wa kutunza kinywa, na mara wapatapo maambukizi ya maradhi ya kinywa, hawafiki hospitali kwa ajili ya kupata tiba.

Kijana Ibrahimu Juma alisafiri kwenda kijijini kwao kwa ajili ya likizo, bahati mbaya aliugua jino, akamweleza bibi yake kuhusiana na hali hiyo.

Lakini badala ya bibi kumweleza mjukuu wake huyo aende hospitali akatibiwe, alikimbilia kwa jirani yake kuomba msaada wa tiba.

Kwa mujibu wa Ibrahimu, bibi alimletea kipande cha mavi ya ng’ombe yaliyokauka akamtaka akate kidogo na abandike kwenye jino linalomuuma, akidai ni tiba sahihi jambo ambalo si sahihi.

Huo ni mfano mmoja tu wa imani potofu iliyojengeka miongoni mwa watu kuhusiana na tiba sahihi ya kinywa ni ipi.

Lakini wapo watu hudai kupiga mswaki mara nyingi na kwa nguvu huzuia kuoza kwa meno.

Wataalamu wa tiba ya kinywa wanaonya kuwa kupiga mswaki mara nyingi na kwa kutumia nguvu, kunaweza kusababisha kukwangua sehemu ngumu ya nje ya jino, kulifanya laini na hatimaye kuuma au hata kuvunjika.

Kupiga mswaki mara mbili, taratibu na kwa njia sahihi ndicho kinachosaidia meno kuwa na afya

Wengine husema mtu hana haja ya kumuona daktari wa meno kama hajaugua.

Lakini kwa mujibu wa madaktari wa meno, kila mtu anatakiwa kuchunguzwa kinywa mara kwa mara.

Kwani siyo meno yote yanayoonekana mazuri na imara ni mazima, mengine yanaweza kuwa yameharibika hasa yale ambayo yako sehemu za ndani ambazo si rahisi kuonekana.

Hata hivyo, baada ya kubaini changamoto nyingi zinazowakabili wananchi kuhusiana na tiba ya kinywa, hivi karibuni Chama cha Madaktari Wanafunzi wa Afya ya Kinywa Tanzania (Tanzania Dental Students Association-TDSA) wakishirikiana na Chama cha madaktari wanafunzi wa afya ya kinywa wa nchi za Ulaya (European Dental Students Association –EDSA) na Chuo kikuu cha afya na sayansi shirikishi Muhimbili (MUHAS) waliungana kutoa huduma za uchunguzi wa kinywa na matibabu kwa wanafunzi wa Shule za msingi za Uhuru Mchanganyiko, Buguruni na Shule ya Nyamata Academy, zote za Jijini Dar es Salaam.

Madaktari hawa wameanzisha program maalumu iitwayo ‘Pamoja’ ikilenga kutoa elimu na kutibu maradhi ya kinywa kwa wanafunzi.

Rais wa TDSA, Evarist Mulyahela anasema hii ni awamu ya tatu kufanyika tangu ilipoanzishwa mwaka 2015.

“Awamu hii ya tatu tuliianza Septemba 9 na tukaihitimisha Septemba 22, tuliwahudumia wanafunzi wa Shule ya Msingi Uhuru Mchanganyiko ambayo ina wanafunzi walemavu pia, hivyo kufanya kuwa ya kipekee tukilinganisha na awamu mbili zilizopita za 2015 na 2016,” anasema Mulyahela na kuongeza: “Huduma hii tuliitolea Chuo Kikuu cha Afya Muhimbili.”

Anasema zaidi ya wanafunzi 1,000 walipatiwa elimu ya afya ya kinywa kwa vitendo, namna sahihi ya kupiga mswaki kwa ufanisi.

Mulyahela anasema wanafunzi 838 walifanyiwa uchunguzi wa kinywa bure na kati yao asilimia 51 wasichana na asilimia 1.6 walemavu.

Wanafunzi 297 walipatiwa aina tofauti ya matibabu ya maradhi ya kinywa yaliyobainika.

“Matibabu tuliyoyatoa ni pamoja na kuziba meno, kusafisha na kung’oa yaliyobainika kuharika kwa kiwango kikubwa.

Licha ya kutoa huduma hiyo kwa wanafunzi, madakatri hao walitoa pia elimu kwa walimu wa shule hizo ili kurithisha elimu hiyo ya afya ya kinywa, ambayo pia wataweza kuwafundisha wanafunzi mara kwa mara kwenye vipindi vyao darasani.

Changamoto ya matibabu ya kinywa

Ofisa Programu wa Pamoja, Protus Musungu anasema bado kuna changamoto nyingi za kukabiliana na maradhi ya kinywa zinazowakumba madaktari na wataalamu wa afya ya kinywa.

Anataja changamoto mojwapo ni ukosefu wa vifaatiba kwenye maeneo wanayofika kutoa huduma.

Musungu anasema kulingana na muundo wa program wanayoifanya, wanauhaba wa viti vya matibabu vinavyohamishika pamoja na vifaatiba vya meno.

“Lakini pia tatizo la wakarimani kwa wanafunzi wenye ulemavu wa kusikia pia lilitupatia shida,” anasema Msungu.

Hata hivyo, anasema ili elimu ya kulinda afya ya kinywa iweze kufika kwa Watanzania wote, kuna haja kwa wadau mbalimbali wa afya nchini, kushirikiana na Serikali kuhamasisha kufanyika kwa uchunguzi wa afya ya kinywa kama yalivyo maradhi mengine kwa wananchi. Tunakaribisha wadau mbalimbali kuchangia “Pamoja kama tutasaidiwa upatikanaji wa vifaatiba vitakavyotuwezesha kuifanya kazi hii, tuko tayari muda wowote,” anasema ofisa huyo.

Msungu anasema umefika wakati wa kuongeza nguvu ya kuihamasisha jamii ijenge utamaduni wa kwenda hospitali kwa uchunguzi wa afya ikiwamo afya ya kinywa angalau mara moja kwa mwaka.

Anasema hiyo itasasidia kugundulika mapema kwa matatizo yoyote ya kiafya na kuwezesha utatuzi wa mapema kufanyika.

Wakati Msungu akitoa ushauri huo kwa jamii, wataalamu wa kinywa na meno wao pia wanaianisha namna ya kutunza meno ya watoto.

Dk Onesmo Sayo anasema wazazi wanapaswa kuanza kusafisha kinywa cha mtoto siku chache baada ya kuzaliwa kwa kufuta fizi zake kwa kitambaa safi kibichi.

Anasema mara tu meno yaanzapo kuonekana, hapohapo huweza kuanza kutoboka.

Dk Shayo anasema meno ya mbele ya utotoni huweza kujitokeza kinywani miezi sita baada ya kuzaliwa, ingawa baadhi ya watoto huweza kuchelewa kuota meno hadi anapofikisha miezi 12 au 14.

Hata hivyo, anasema ni vyema mzazi akajiridhisha mtoto wake anaweza kupiga mswaki mwenyewe kinyume cha hapo anashauri mzazi au mlezi aendelee kumpigisha mswaki mara mbili kwa siku kwa kutumia mswaki wa kitoto pamoja na dawa ya meno yenye madini ya floridi kiasi cha ukubwa wa punje ya maharage.

“Wakati mtoto anapokuwa na meno mawili yanayogusana tayari, anza kumzoesha kuflosi kila siku,” anasema daktari huyo.

Watoto Wa Umri Chini ya Miaka Mitatu

Kwa watoto wenye umri wa chini ya miaka 3, wazazi ama walezi lazima waanze kumpigisha mswaki mara tu meno yanapoanza kutokeza kinywani, mswaki huo uwe ni mdogo na dawa ya meno yenye madini ya floridi kidogo kiasi cha ukubwa wa punje ya mchele.

Ni lazima kupiga mswaki kwa umakini asubuhi baada ya kifungua kinywa na usiku kabla ya kulala. “Hakikisha mtoto hamezi dawa ya meno aliyotumia kupigia mswaki, badala yake ateme yote na kusukutua na maji,” anashauri.

Friday, November 3, 2017

Wasimulia vipodozi, rangi za midomo zilivyoathiri afya zao

 

By Lightness Mndeme na Jonathan Musa, Mwananchi

Kujiremba ni hulka ya wanawake wengi ambao mara nyingi unaweza kuwakuta wakitumia sehemu kubwa ya muda wao wa asubuhi kwa ajili ya kujiweka sawa na kujipendezesha.

Hata hivyo, pamoja na urembo kupendwa na wengi, lakini katika upande wa pili kuna jambo linalojitokeza, je vipodozi hivyo ni salama kiasi gani?

Uthibitisho kuhusu usalama wa vipodozi hivyo umejitokeza wakati mama mmoja mwenye miaka 54 aliyetambulika kwa jina la Mariam Said alipozungumza na gazeti hili na kukiri namna ngozi yake ilivyoharibika kutokana na matumizi ya bidhaa hizo.

Anasema amekua akitumia vipodozi vya aina mbalimbali ikiwamo vile vya kung’arisha ngozi na vinginevyo. Lakini sasa ngozi yake inaonekana kama imeungua.

Hivi ni wapi Mariam alikosea?

Alianza kutumia vipodozi hivyo bila hata kupata ushauri kutoka kwa wataalamu wa masuala ya urembo na mara zote alifanya hivyo kutokana na msukumo alioupata toka kwa marafiki zake akiamini itamwezesha kukata kiu yake.

Hata hivyo, mambo hayakuenda kama alivyotarajia, kwani kadiri siku zilivyokatika ndivyo ngozi yake ilivyozidi kuharibika. Alipoulizwa ni wapi alikuwa akinunua vipodozi hivyo, alisema; “Wakati mwingine nilinunua kutoka kwenye maduka madogo yaani vioski ambako walidai bidhaa zao walikuwa wakipata toka nje.”

Aliongeza: “Mara zote nilikuwa nikipuuzia kuzingatia yale yaliyoandikwa kwenye lebo maana mchanganyiko wa kemikali kwenye vipodozi hivyo sikuona kuwa na tatizo kwangu na jambo nililolitilia maanani zaidi ni kutaka kupata matokeo niliyokuwa nikiyatamani.” Haya ndiyo yanayowakumba waathirika kama kina Mariam ambao mara nyingi hushawishika kutumia vipodozi kutokana na matangazo ya vyombo vya habari na hata katika mazungumzo ya kawaida kwenye vijiwe na maeneo mengine.

Kwa nini ni muhimu kujua kile kilichomo kwenye kipodozi

Mmoja wa wataalamu wa afya, Dk Mwamvua Gugu aliwahi kuzungumzia juu ya vipodozi na kusema: “Baadhi ya vipodozi ambavyo havijathibitishwa ni hatari kwa sababu vinachanganywa na kemikali zenye madhara ya muda mrefu kwa ngozi ya binadamu na vinaweza kuchukua miaka mingi kuonyesha athari zake.”

Kwa mujibu wa Dk Gugu, vipodozi vya kung’arisha ngozi hutengenezwa na kemikali za zebaki, chloroquinone na hydroquinone; ambazo wataalamu wa afya wengi hawashauri zitumike.

Akielezea namna biolojia inavyofanya kazi katika kuharibu ngozi, Dk Gugu anasema, “Ngozi yetu imetengenezwa na kitu kinachojulikana melanin ambacho kinaifanya ionekane katika uasili wake. Kuwapo kwa kemikali zozote hatarishi, kunaweza kuifanya ngozi kupoteza nuru yake na hata kusababisha maradhi ya ngozi.

Kama watu wanayajua haya, kwani wanaendelea kununua vipodozi hivi?

Utafiti uliofanywa na gazeti hili umebaini idadi kubwa ya vipodozi vinavyotumiwa na wanunuzi wengi ni vile vinavyouzwa mitaani na huuzwa kwa bei ya chini bila kuzingatia ubora wake.

Kwa mujibu wa Dk Sylvester Mathias ambaye ni ofisa mstaafu wa Mamlaka ya Chakula na Dawa(TFDA), kuwapo kwa vitu vya kughushi vikiwamo vipodozi kunaweka afya za wananchi wengi hatarini achilia mbali suala la upotevu wa fedha.

Rangi za mdomo

Hili halina ubishi kabisa kuwa unapogusa mkebe wa mwanamke wenye vipodozi suala la kukutana na rangi za mdomo siyo kitu kigeni. Ni eneo muhimu sana kwao.

Mwanamke hawezi kuwa amekamilisha orodha yake ya vipodozi bila kuwa na urembo huo. Katika majiji makubwa likiwamo la Mwanza, kuna maduka maalumu yanayofahamika kama boutiques ambayo ni mahsusi kwa kuuza urembo wa kike.

Sophia Nyange (29) anayemiliki duka la vipodozi jijini Mwanza anasema hupata faida kutokana na biashara hiyo kwa vile sehemu kubwa ya wateja wake ni wanawake wafanyakazi.

“Kabla sijafungua biashara hii nilikuwa nikiuza nguo za watoto. Baadaye nikaja kugundua biashara hiyo ilikuwa haifanyi vizuri kama nilivyokuwa nikitaraji, hivyo rafiki yangu mmoja alinidokeza nifungue duka kwa ajili ya vipodozi vya wanawake,” anasema.

Sophia anasema huagiza bidhaa zake kutoka Nairobi Kenya, kila baada ya wiki moja. Wakati mwingine bidhaa zake za dukani huishi hata kabla ya mzigo mwingine haujaingia. “Natumia kama Sh2.5 milioni kuagiza mzigo mmoja kutoka Nairobi na hii hainipi kikwazo chochote hasa pale kunapokuwa na mahitaji makubwa kutoka kwa wateja hasa wale wa jumla ambao hulipa kabla ili wapate mzigo kama rangi za mdomo,” anasema.

Wakati kuna wale ambao kamwe hawawezi kutoka bila kwanza kujipaka rangi ya mdomo, poda sambamba na wanja, lakini wapo wanawake wengine huwa hawana tabia hiyo.

Pamela Juma (24) mkazi wa Geita, ameliambia gazeti hili kuwa amekatazwa kutumia rangi ya mdomo na daktari wake. “Miaka miwili iliyopita nilianza kutumia rangi za mdomo za aina mbalimbali, lakini hivi karibuni nilianza kutoka vipele mdomoni na ndipo dokta akanishauri kuacha kabisa kuzitumia,” anasema Pamela.

Hata hivyo, Pamela anakiri ushauri wa daktari wake. Anasema pamoja na kuacha kutumia urembo huo, midomo yake bado inapasuka na kutoa damu.

“Nadhani matumizi ya kupita kiasi yamenifanya midomo iwe dhaifu kwa vile kinga yake imepungua,” anasema mwana dada huyo.

Dhana inayotolewa na Pamela inafafanuliwa zaidi na Perpetua Hillary, mtaalamu wa ngozi mstaafu ambaye anasema rangi za mdomo mara nyingi huambatana na madhara yasiyokwepeka.

Wanawake kama Pamela huweka rangi ya mdomo mara nyingi wanapotaka kutoka nyumbani na wanaendelea na hali hiyo karibu siku nzima na hata wanapoingia kitandani.

“Kwa hali kama hii, lipustiki inaweza kukusababishia aleji, muwasho na mchubuko wa mdomo. Kiwango fulani cha kemikali yenye kuzulu pia inaweza kusababisha saratani,” anasema Dk Hillary.

Friday, November 3, 2017

Madhara wayapatayo wanaotoa mimba

 

Karibuni wasomaji wa kona hii ya piramidi ya afya, leo nimeona nitumie nafasi hii kujibu swali nililoulizwa hivi karibuni na msomaji.

Aliuliza mtu aliyewahi kutoa mimba mara mbili je! akiupata ataweza kujifungua salama?

Swali hili limekuwa likiulizwa kwa mara hasa na wanawake waliowahi kutoa mimba kwa makusudi au kwa sababu za kitabibu.

Nitajibu swali kutokana na alivyouliza msomaji, kwakuwa ametumia neno kutoa mimba, ina maana mimba hiyo ilitolewa kwa kudhamiria kinyume na sheria amabyo kwa lugha ya kitaalam tunaita Illigeal abortion.

Kutoa mimba kinyume na sheria maana yake ni uondoaji wa mimba iliyotungwa kabla ya kutimia muda wake wa kujifungua bila sababu ya kitabibu.

Hata hivyo, muuliza swali hakuweka umri wa mimba hizo zilizotolewa wala ni kwa muda gani amekaa bila kupata ujauzito.

Ila ieleweke si lazima utolewaji wa mimba uwe na muingiliano wa uwezo wa mwanamke kupata mimba. Jambo la msingi ni utoaji uwe salama usio na madhara yoyote.

Katika nchi ambazo kutoa mimba si uvunjaji wa sheria, inaonyesha wanawake wengi wanaotolewa hubaki salama bila kudurika na hata baadaye anaweza kubeba mimba tena.

Hii inamaanisha mwanamke aliyetoka kutoa mimba,akijamiiana bila kutumia kinga, anaweza kupata mimba ndani ya wiki mbili zitakazofuata ili mradi tu kiyai cha kiwe kimepevuka.

Mtu anaweza kutoa mimba hata mara tano lakini bado akawa na uwezo wa kubeba tena na akazaa iwapo tu utoaji huo utakuwa ulifanywa kwa kuzingatia utaratibu na haukuleta madhara yoyote.

Hata hivyo, wataalamu wanasema madhara yanayoweza kujitokeza kutokana na kutoa mimba ni pamoja na maambukizi ya via vya uzazi, majeraha ya mlango wa uzazi na ndani ya mfuko wa uzazi ndiyo yanayoweza kusababisha mtu kushindwa kupata ujauzito baadaye au akapata lakini ikatoka.

Ila ikumbukwe, utoaji wa mimba bila utaalamu mara kwa mara unaweza kusababisha majeraha kwenye mlango wa uzazi na kuufanya uwe dhaifu na kila mimba ikitungwa inakuwa na uwezekano mkubwa wa kutoka.

Maambukizi ya nyumba ya uzazi yanaweza yakatokea wakati au baada ya mimba kutolewa, hivyo uambukizi huo ukasababisha via vya uzazi ikiwamo mirija kuharibika.

Kuhusu kuwahi au kuchelewa kuzaa

Suala hili litategemea pia kama hakuna madhara yaliyojitokeza na mzunguko wa hedhi wa muhusika kurudi katika hali yake ya kawaida.

Inashauriwa kitaalamu, mwanamke aliyetoa mimba au mimba kuharibika na akasafishwa, apumzike kwa miezi Sita hadi 12, ndipo abebe ujauzito mwingine.

Kwa kufanya hivyo, kutamsaidia kuupa mwili nafasi ya kujijenga upya na homoni kurudi katika utaratibu wake wa awali.

Ikumbukwe mimba inapotungwa hutokea mabadiliko mengi ya mwili yanayolenga kuandaa mazingira ya ukuaji wake.

Ni muhimu kuepuka mimba zisizo tarajiwa hasa kwa wasichana walio shuleni, kwani kunakuwa na madhara mengi ya kimwili na kimaisha. Kwani wengi hujikuta wakifukuzwa shule na wengine hudhurika kiafya kwa sababu ya kuzitoa kwa njia isiyosalama.

Ikumbukwe kuwa mtaani watu hufanya pasipo kuwa na ujuzi wala kuzingatia usafi wa vifaa, hivyo hatari ya kupata maambukizi ya maradhi mbalimbali ni kubwa. Kwa watu wazima ni muhimu kutumia njia salama za kupanga uzazi.

Friday, October 6, 2017

Afya ya ubongo inavyochochea maendeleo

 

By Maniza Zaman, Mwananchi

Wiki moja iliyopita nilikuwa Kigoma, moja ya mkoa maskini sana Tanzania. Niliwaona watoto wengi, wengine wakiwa wamebebwa mgongoni na mama zao, wengine wakiambatana na ndugu zao mtaani, wengine wamekaa chini kwenye mchanga mwekundu wakiwa katika dunia yao.

Nilijiuliza walikuwa wanafikiria nini, ni matunzo gani wanapata na kuna fursa gani katika maisha yao ya siku zijazo.

Nilijiuliza pia ni kinamama, kina baba na walezi wangapi wanafahamu namna siku za mwanzo za utoto zilivyo muhimu kwa maisha ya mtoto na namna gani tunaweza kufikisha ujumbe wa kisayansi juu ya umuhimu wa siku za utotoni katika nyumba na jamii zote nchini.

Tunao wajibu na dhamana ya kuufikisha ujumbe huu na kuzisaidia familia kulea familia zao, na hizi ndio sababu za kwanini lazima tutimize jukumu hili.

Wataalamu wanasema ubongo hukua kwa kasi kubwa katika siku 1,000 za mwanzo wa uhai wa binadamu. Hiki ni kipindi kinachoanzia kutungwa kwa mimba hadi umri wa miaka miwili.

Kila mara mama au baba anapocheza na kucheka, kusoma kitabu au kushiriki mchezo na mwanawe, ujue kuna maelfu ya hisia chanya zinazojengeka kwenye ubongo wa mtoto huyo mchanga, zinazojenga uwezo wake wa kujifunza, utendaji, kuendana na mabadiliko na hata kukabiliana na changamoto.

Utafiti uliodumu kwa miaka 20 na kuchapishwa katika jarida la Science, unaonyesha watoto wanaotoka katika kaya maskini na kupata uchocheaji bora wa kiwango cha juu katika utoto wao, walipata asilimia 25 zaidi ya kipato kwa wastani katika utu uzima wao kuliko wale ambao walikosa hatua hizo utotoni

Ripoti mpya ya ulimwengu iliyotolewa na Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Watoto (Unicef) iitwayo ‘Siku za Mwanzo za Maisha ya Kila Mtoto ni Muhimu (Early Moments Matter For Every Child).’ Inasema kipindi cha tangu kutungwa mimba hadi kuanza shule ni muhimu. Ni fursa adimu katika kuandaa vema ubongo wa mtoto. Huu ndiyo wakati wa kuujenga ubongo wake. Ikiwa watoto watalelewa kwa namna inayojenga vema akili zao, wataweza kujifunza vema, hivyo wataweza kuchangia na kupata kipato bora zaidi. Hii itawasaidia wao, familia zao na uchumi wa Taifa kwa ujumla.

Watoto wanahitaji huduma bora za afya na lishe, kuchangamshwa, fursa za kujifunza utotoni na mazingira salama ili ubongo wao uweze kukua vema.

Kwa bahati mbaya duniani kote, mamilioni ya watoto wanakosa fursa hii. Watoto milioni 155 wamedumaa, watoto milioni 230 wanaishi katika mazingira yaliyoathiriwa na machafuko na wanakabiliwa na msongo wa mawazo; wengine milioni 300 wanaishi katika maeneo yaliyoathirwa na uharibifu wa mazingira, haya mambo yote yanaathiri ukuaji wa ubongo wa mtoto.

Tanzania pia ina maelfu ya watoto wanaokosa vichochezi hivyo vinavyolea ukuaji wa kiwango cha juu cha ubongo wao. Kwa mfano, lishe duni miongoni mwa watoto nchini imefanya asilimia 34 ya walio na chini ya miaka mitano kudumaa.

Wataalamu wanasema kudumaa humkosesha mtoto fursa ya kukua akiwa na afya bora, kumkosesha uwezo wa kujifunza kikamilifu na hata kupunguza nafasi ya kupata ajira akifikia umri wa kuajiriwa.

Ukatili dhidi ya watoto na kukua katika mazingira yanayomuweka katika hatari ya ukatili, inawasababishia msongo wa mawazo hivyo kuathiri ukuaji wa ubongo wao. Utafiti unaonyesha Tanzania inakabiliwa pia na tatizo la ukatili dhidi ya watoto. Tanzania iko katika kipindi muhimu cha historia yake. Katika miaka 10 hadi 15 ijayo, sehemu iliyo kubwa ya idadi ya watu wa taifa hili yaani vijana, wataingia katika umri wa miaka ya uzalishaji mali. Lakini, wakati nchi inakaribia kufikia hadhi ya kipato cha kati huku kukiwa na msukumo mkubwa wa kisiasa kuleta kwa haraka uchumi wa viwanda, sehemu kubwa ya nguvu kazi ijayo itakayosaidia kufikiwa kwa malengo haya, yaani, watoto wa leo, wanabaki katika hali ya unyonge pasipo matunzo yanayostahili.

Tunawezaje kubadili hali hii.

Ukosefu huu wa usawa si tu unahatarisha hatma ya watoto, lakini pia unahatarisha uwezekano wa Tanzania kufikia malengo yake.

Hii ina maana kwamba lazima uwekezaji mkubwa ufanywe kwa watoto.

Hesabu zimekwishafanyika, Ripoti mpya ya Unicef inaonyesha Dola 0.5 za Marekani zikiwekezwa kwa mtu mmoja, inawezekana kujumuisha mikakati ya malezi ya utotoni katika program za lishe na afya zilizopo.

Taasisi ya Taifa ya Utafiti wa Masuala ya Uchumi ya Marekani (The US National Bureau of Economic Research) inasema kiwango cha faida ya kila mwaka kutokana na programu za uwekezaji katika makuzi ya mtoto (ECD) ni zaidi ya asilimia 13.7.

Manufaa yanaonekana kupitia matokeo bora kwenye elimu na afya, viwango vya chini vya uhalifu na vipato vya juu kwa mtu mmojammoja. Utafiti pia unathibitisha kuwekeza kwa kipindi hicho cha utotoni kuna manufaa makubwa kuliko kuwekeza kwenye hatua nyingine za ukuaji wa mtoto.

Wakati kuna jitihada zinaonekana sehemu mbalimbali duniani kukabiliana na changamoto za watoto, bado uwekezaji katika hatua hii ya awali ya ukuaji wake haijapewa kipaumbele.

Malengo ya Maendeleo Endelevu ya Umoja wa Mataifa (SDGs), yanatoa fursa ya kuendeleza jitihada hizo. ‘Ripoti ya Siku za Mwanzo za Maisha ya Kila Mtoto ni Muhimu’ inasisitiza umuhimu wa kuitimiza ahadi hiyo. Wito wa Unicef kwa Serikali na asasi washirika, lazima tuwekeze kwa haraka katika huduma zinazowapa watoto hasa wale walionyimwa fursa kabisa, mwanzo bora wa maisha. Kwa mfano, kwa kutenga asilimia 10 ya bajeti za taifa za elimu kwa ajili ya elimu ya awali, kutaongeza idadi ya watoto waliopata fursa za mapema za kujifunza. Ili kuwafikia wengi na familia nyingi kwa gharama nafuu, serikali na washirika wanaweza kuunganisha hatua za kutatua matatizo ya utotoni katika huduma zilizopo, kama upimaji afya na matunzo ya watoto katika jamii. Sera rafiki kwa familia kama likizo ya uzazi yenye malipo na likizo ya kunyonyesha bila kuathiri kipato cha mama, ni lazima sasa ziwepo. Na ni lazima tupime maendeleo kwa kukusanya takwimu kuhusu viashiria muhimu.

Tanzania kuna programu zinazolenga malezi ya utotoni, lakini bado watoto wengi hawajafikiwa na programu hizo. Unicef inafanya kazi na serikali na wadau wengine kuweka kipaumbele kwa malezi ya utotoni na kufikisha ujumbe wa kisayansi kuhusu suala hilo. Mchango wa Unicef kwa serikali ni pamoja na kuisaidia kuweka msisitizo wa kumpa hamasa mtoto na malezi bora.

Wafanyakazi wa afya waliopatiwa mafunzo stahiki, wanafanya kazi kubwa vijijini kwa kutoa mafunzo kwa wazazi juu ya malezi bora na namna ya kuelewa tabia za watoto wachanga. Vikundi vya kina mama wanapewa mafunzo ya namna ya kutengeneza vifaa vya kuchezea vya watoto vya gharama nafuu kutokana na malighafi zinazopatikana katika mazingira yao.

Mambo yote haya yanasaidia kuboresha malezi ya watoto.

Hivyo basi, mara nyingine utakapopata fursa ya kumwangalia mtoto mchanga, tafadhali kumbuka kuwa ukuaji vema wa ubongo unahitaji lishe bora, huduma bora ya afya, mawasiliano chanya na mazingira salama. Inaweza kuonekana kuwa ni kitu kidogo, lakini maendeleo ya nchi yanategemea watu wenye uwezo kiakili. Inawezekana Tanzania kuwa na mamilioni ya watu wenye uwezo wa kiakili- wakiwamo wale watoto niliowaona mkoani Kigoma wiki iliyopita.

Maniza Zaman ni Mwakilishi wa Unicef Tanzania     

Friday, October 6, 2017

PIRAMIDI YA AFYA: kichefuchefu na kutapika kwa wajawazito

 

By Dk Shita Samwel

Kupata tatizo la kichefuchefu na kutapika katika hatua za awali za ujauzito hasa asubuhi, ni jambo la kawaida linaloweza kudumu mpaka wiki ya 14 ya ujauzito na kuisha lenyewe bila tiba.

Iwapo ujauzito unaweza kusababisha madhara ikiwamo kupata kichefuchefu na kutapika kulikopitiliza na kusababisha upungufu mkali wa maji na kupoteza uzito wa mwili.

Hali hiyo hujulikana kitabibu kama hyperemesis gravidarum, huwakabili wanawake 3 kwa kila wajawazito 1000 na huweza kuwapo mpaka wiki ya 20 na kuendelea.

Dalili zakeni mbaya na huambatana na madhara makubwa ukilinganisha na hali ya kujisikia vibaya katika hatua za awali za ujauzito hasa asubuhi, muda ambao hujulikana kama ‘morning sickness.’

Mara nyigi chanzo cha hali hiyo ni mabadiliko yanayotokana na hali ya ujauzito ikiwamo ya kiwango cha homoni mwilini.

Ingawa yako matatizo ya kiafya ambayo yanaweza kumsababishia mjamzito kutapika sana ikiwamo kuugua malaria, UTI, maradhi ya mfumo wa chakula na ujauzito pacha na kuwa na ujauzito uliokosa uhai unaoitwa Molar pregnancy.

Kutapika kulikopitiliza husababisha upungufu mkubwa wa maji mwilini ambao husababisha madhara zaidi kama kutaambatana na upungufu wa chumvi chumvi, protini na sukari kuwa chini (utapiamlo) na vitamini mbalimbali.

Pia, ini linaweza kuathirika na kushindwa kufanya kazi, hali inayosababisha tatizo la mwili kuwa wa manjano (jaundice).

Hakuna madhara ya moja moja kwa mtoto aliye katika nyumba ya uzazi, isipokuwa huathirika kutokana na matokeo ya madhara aliyoyapata mama.

Dalili zake ni zipi

Dalili na viashiria ni pamoja na kutapika na kupatwa na kichefuchefu cha mara kwa mara, kuhisi hali ya kupoteza fahamu, kuishiwa nguvu, hali ya kuchanganyikiwa, mapigo ya moyo kuwa ya kasi, kupauka ngozi, midomo kuwa mikavu na ngozi kuwa ya njano (endapo ini likuwa limeathirika).

Nini kifanyike kudhibiti hali hiyo

Ili kudhibiti halihiyo, mjamzito anapaswa kwenda hospitali au katika kituo cha afya kuonana na wataalamu wa afya ya mama na mtoto mara tu anapopatwa na tatizo hilo.

Daktari atafanya uchunguzi wa vipimo ili kubaini chanzo cha tatizo ambalo mara nyingine husababishwa na maradhi.

kuyaweka kando maradhi yanayoweza kusababisha kutapika sana au kama atabaini ni kutapika kwa kawaida kutokana na ujauzito, atamshauri kula vyakula vikavu kidogo na maji kiasi ambayo anatakiwa kuyanywa mara amalizapo kula chakula.

Na maji hayo anatakiwa kuyanywa baada ya saa moja au mbili kupita baada ya mlo.

Pia, daktari atampatia mjamzito huyo dawa ya vitamini B au vitamini mchanganyiko kutokana na tatizo hilo kuambatana na upungufu wa vitamini mwilini.

Kama mgonjwa atabainika anatapika kupita kiasi na ana upungufu wa maji mwilini, atahitajika kulazwa ili kuongezewa maji kwa njia ya mshipa.

Mgonjwa huwekwa bila kula chochote kinywani Saa 24 na kupewa dawa za kuzuia kutapika mpaka hali itakapoimarika.

Mgonjwa hupewa ushauri nasaha na elimu ya afya ili kuelewa tatizo lake ili kumwezesha kuwa na utulivu wa kiakili.     

Friday, September 29, 2017

Asilimia 70 ya watu maskini hufariki dunia kwa saratani

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi

Kadiri dunia inavyopiga hatua za kiuchumi katika maeneo ya nchi zinazoendelea ndivyo pia magonjwa yasiyoambukiza yanavyozidi kujitokeza na kuipa hofu jamii.

Saratani ni moja ya janga hatari katika afya zetu kwani wengi wa wagonjwa hushindwa kupona na huugua kwa muda mrefu na kupata mateso makubwa kabla ya kufariki dunia.

Saratani kwa lugha ya kitabibu hujulikana kama malignancy, cancer, neoplasm au tumour kwa lugha ya Kiingereza ni new growth. Pia kwa Kiswahili hujulikana uvimbe unaosambaa.

2008 peke yake watu milioni 7.6 walikufa kwa saratani duniani kote, hii ilikua ni sawa na asilimia 13 ya vifo vyote ndani ya mwaka huo.

Hata hivyo, utafiti umebaini asilimia 70 ya saratani zinatokea katika maeneo mengi wanayoishi watu wa hali ya chini katika nchi mbalimbali.

Pia, inaelezwa saratani inashika nafasi ya pili kwa kusababisha vifo vingi kwa nchi zilizoendelea huko magharibi baada ya ugonjwa wa moyo.

Imefika mahali baadhi ya nchi duniani zimeamua kupitisha sheria inayoruhusu kumpa huduma ya kifo cha huruma, kifo kisicho na maumivu mtu anayeugua ugonjwa huyo.

Pamoja na kupingwa kwa huduma hizi kutokana na kutoendana na maadili ya tiba, lakini nchi hizo ziliamua kufanya hivyo baada yakuona mateso makali nay a muda mrefu wanayoyapata wagonjwa hawa.

Saratani inaanzaje

Ni hali inayojitokeza baada ya chembe hai za mwilini yaani seli kukua kiholela baada ya kutokea mparanganyika ndani ya chembe hai.

Saratani ni ugonjwa unaotokea baada ya chembe hai zisizo za kawaida kuzaliana na kuongezeka idadi pasipo kudhibitiwa, hivyo kuweza kuvamia sehemu nyingine za mwili na kuleta madhara.

Chembe hai za saratani huweza kusambaa maeneo mengine ya mwili kupitia mfumo wa damu na mfumo unaochuja vimelea vya maradhi unaoitwa lymph na tishu zilizo jirani ilipo saratani.

Ipo tofauti kubwa katika kupata saratani kwa upande wa umri, jinsia na mazingira tunayoishi.

Tofauti ya kiuchumi na kimaendeleo katika baadhi ya maeneo, huweza kuonekana katika kujitokeza kwa saratani mbalimbali.

Mojawapo ni ile ya uvimbe mgumu kama ya mapafu na matiti zinazojitokeza zaidi katika nchi zilizoendelea.

Hatari ya mtu kupata saratani ya mapafu ni mara nne zaidi kwa mtu anayeishi nchini Uingereza ukilinganisha na mtu aliyeishi India.

Tofauti nyingine ya kimaeneo ni ya saratani ya shingo ya uzazi.

Kwa nchi za Carribien, saratani hii inashika namba mbili kwa kusababisha vifo vya wanawake.

Kwa nchi zilizo kusini mwa Jangwa la Sahara, saratani ya mlango au shingo ya uzazi, Tanzania ndiyo inaongoza kwakuwa na idadi kubwa ya wagonjwa.

Saratani si ugonjwa mmoja, bali ni maradhi zaidi ya moja kwani athari zake huibuka na dalili tofauti kadiri zinavyovamia mfumo mmoja kwenda mwingine.

Zipo takribani aina 100 za saratani, huweza kupewa jina kutokana na mahali iliposhambulia mwilini na aina ya chembe hai zilizoathirika.

Mfano saratani zinazoanzia kwa jina la chembe hai za ngozi ziitwazo melanocytes, huitwa melanoma wakati zile za utumbo mpana (colon) huitwa saratani coloni

Aina za saratani huweza kuainishwa katika makundi mbalimbali kutegemeana na mahali na aina ya tishi iliyoathiri.

Zifuatazo ni saratani na aina yake.

Carcinoma - saratani hii huanzia katika ngozi au tishu zinazofunika viungo vya ndani.

Sarcoma, hii ni saratani inayoanzia kwenye mifupa migumu, mifupa plastiki, misuli, sehemu zenye mafuta mengi na kwenye mishipa ya damu.

Leukemia, saratani hii huanzia katika tishu zinazotengeneza chembe hai, mfano (bone marrow) ute wa njano uliopo katikati ya mifupa, husababisha kutengeneza chembe hai zenye saratani na huingia moja kwa moja katika mfumo wa damu.

Lymphoma na myeloma saratani hizi huanzia katika chembe hai za mfumo wa kinga.

Mfumo wa fahamu ubongo na uti wa mgongo; saratani zilizoanzia katika chembe hai za ubongo ziitwazo neuroni.

Saratani inavyotokea katika mwili

Saratani zote huanzia ndani ya chembe hai. Hizo ndiyo muhimili mkuu wa kazi za kimwili. Ili kuweza kujua saratani inavyotokea, ni vema kujua nini kinatokea kwa chembe hai ya kawaida yenye afya na kubadilika na kuwa chembe hai iliyoathirika yenye saratani.

Mwili umeundwa kwa chembe hai tofauti ambazo huhitajika ili kuuweka mwili kwenye afya njema.

Chembe hai za mwili hujidhibiti katika ukuaji kimaumbile na kujiongeza idadi au kujigawanya.

Wakati seli zinapozeeka au kupata madhara, hufariki au kuuwawa na askari mwili, hivyo nafasi yake huchukuliwa na chembe hai mpya.

Seli hizi hupitia katika mizunguko mikuu miwili, yaani Meosis na Mitosisi. Mzunguko wa mitosis, seli moja hujigawa na kuwa seli mbili.

Pale inapotokea mparaganyiko wa vitu vya ndani ya seli vilivyobeba taarifa za kiurithi na maelekezo ya kimwili za vinasaba (DNA), huweza kuvurugwa na kukosa ufanisi.

Hali hii huleta matatizo katika mzunguko na kusababisha mtiririko usio wa kawaida. Pia, huleta matokeo mabaya ya ukuaji na ugawanyikaji wa seli kiholela usio wakawaida.

Basi hali hii ikitokea, seli hushindwa kufa pale inapohitajika ife na pia seli mpya huzalishwa pasipo mwili kuzihitaji.

Seli hizi za ziada zenye saratani kwa pamoja, hujirundika katika tishu na kuvimba, ndio huitwa Saratani.

Bado hakuna uthibitisha wa moja kwa moja kujua sababu hasa ya kisayansi kutokea kwa saratani, lakini kuna vitu au tabia hatarishi na vihatarishi vinavyoambatana na saratani mbalimbali kama dawa aina ya Cytotoxic huambatana na kujitokeza kwa saratani ya damu maarufu leukemia.

Maambukizi ya kichocho huambatana na saratani ya kibofu cha mkojo, kirusi cha papiloma namba 16 na 18, saratani ya shingo ya uzazi na siku za karibuni inahusishwa pia na saratani ya koo na bomba la chakula.

Jenetiki au chembe za kiurithi, inahusishwa na kujitokeza na saratani ya matiti na kokwa za mayai ya uzazi hasa kwa wanawake na utumbo mpana.

Mienendo na mitindo yakimaisha ni moja ya tabia na vitu hatarishi katika nchi za magharibi ambako watu hupata saratani kama ya matiti na utumbo mpana, lakini chanzo chake bado hakijajulikana.

Pia utumiaji wa tumbaku umeonekana kuwa sababu kubwa inayochochea karibu saratani zote ingawa zaidi ni kwa ya mapafu, kibofu, kichwa na shingo.

Unywaji wa pombe kupita kiasi husababisha saratani ya koo, sumu ya aflatoxin na saratani ya ini.

Mazingira yakufanyia kazi ikiwamo maeneo yenye mabati aina ya asbestos, husababisha saratani ya mesotholioma, kemikali ya aniline dyes yenyewe inasababisha saratani ya kibofu na mionzi ya jua husababisha saratani ya ngozi.

Vyakula vya wanyama na vyakusindika kama vya makopo vyenye kemikali za kuzuia kuharibika, vyakula vilivyo ambatana na uchafu, virusi vya HIV, kuwa na uzito au mwili wenye mafuta mengi, kutofanya mazoezi, matumizi ya dawa za kulevya, mazingira ya mwili kutokua safi, ngono zembe, majeraha sugu au ya mara kwa mara mwilini pia husababisha saratani.

Kuwa na historia yakifamilia ya kuugua saratani kwa zaidi ya mwaka mmoja na pia baadhi ya vichochezi vya mwili mfano oestrogeni vimeonekana kuambatana na saratani ya matiti.

Pamoja na kutaja sababu na mambo hatarishi, haimanishi kua kila mtu anayefanya hayo atapata saratani, kupata au kutopata hutegemeana na ubora na uwezo wa mwili wa mtu mwenyewe kupambana na maradhi.

Friday, September 29, 2017

Tambua namna uso unavyoweza kuainisha ubora wa afya yako

 

By Dk Christopher Peterson, Mwananchi

Uchovu, maumivu ya viungo sambamba na ya mwili mzima au maumivu ya tumbo na kichwa, ni baadhi tu ya dalili ambazo wengi tumezizoea.

Na kwa kupitia maumivu hayo, ndipo tunaanza kutambua kuwa afya zetu haziko sawa na huenda kuna baadhi ya maradhi ynaashiria kutushambulia, hivyo ni lazima kuchukua hatua ya kupata matibabu haraka kabla hali haijawa mbaya.

Lakini kila tunapojiangalia kwenye vioo, nyuso zetu pia zinasema mengi kuhusu afya zetu.

Baadhi ya maradhi mengi yanayoweza kuleta madhara makubwa kiafya yanaweza kutambuliwa kwa dalili zinazojitekeza kwenye uso wa binadamu.

Kujiangalia kwenye kioo ni jambo la kawaida ambalo twatu hulifanya karibu kila siku.

Lakini mtu anapojiangalia kwa makini, wakati mwingine anaweza kuyaona mabadiliko madogo yanayojitokeza usoni.

Mabadiliko haya yanaweza kudhani niwa ni ya kawaida, lakini ukweli ni kwamba hayapaswi kufumbiwa macho kwa sababu yanaashiria matatizo fulani ya kiafya.

Kwa mfano rangi ya ngozi na jicho kubadilika na kuwa ya njano.

Hii ni homa ya manjano. Inatokea pale mtu anapokuwa na uchafu mwingi mwilini au takamwili.

Hali hii huwa ni ya kawaida na isiyokuwa na madhara kwa watoto wachanga wenye umri wa wiki 38 hadi 40 kwa sababu maini yao bado hayajakomaa kama yanavyotakiwa.

Lakini kwa watu wazima, homa ya manjano inaweza kuashiria matatizo makubwa zaidi ya kiafya kama ya maambukizi ya aina mbalimbali ya virusi vinavyoshambulia ini (hepatitis) na maradhi ya ini ua matatizo ya kongosho au madhara yatokanayo na utumiaji wa vilevi.

Chunusi sugu:

Mara chache unaweza kupata chunusi au vipele vyeusi usoni. Hivi mara nyingi vinaashiria aleji ya chakula au matumizi ya baadhi ya sabuni za kuogea na mchafuko wa damu na baada ya muda hutoweka.

Lakini ni vema kufanya vipimo inapotokea chunusi hizo zinakuwa sugu. Kwa kufanya hivyo, kutasaidia kutambua dalili za maradhi mengine mapema hasa ya saratani ya ngozi.

Vidonda vinavyojitokeza pembeni ya mdomo mara nyingi vinasababishwa na baridi au na maambukizi ya ugonjwa wa zinaa unaotokana na kufanya ngono kwa njia ya mdomo au tabia ya kunyonya via vya uzazi wakati wa tendo la ndoa.

Maambukizi yanayopatikana kupitia njia hii yanasababishwa na aina fulani ya virusi kitaalamu vinaitwa herpes viruses.

Unapopata maambukizi ya virusi hivyo, vinabaki kwako na baada ya muda vinatengeneza vidonda na malengelenge mdomoni.

Wakati mwingine pia ni kawaida kutokwa na vidonda vidogo nje ya mdomo baada ya maumivu makali ya kichwa, uchovu kupita kiasi, homa, sababu za kisaikolojia na hasa kuwa na wasiwasi, na kupigwa na jua kwa muda mrefu.

Vidonda vinavyotokana na sababu kama hizo hutoweka vyenyewe baada ya muda, lakini kama vinajitokeza mara kwa mara na vinadumu kwa muda mrefu,ni vema kumuona daktari ili kupata tiba.

Mipasuko mdomoni:

Kila mmoja anapitia hali hiyo ya lipsi za mdomo kukauka na kutoa mipasuko midogo midogo kwa kipindi tofauti.

Mara nyingi husababishwa na hali ya hewa na hasa ya baridi, au kushuka kwa mfumo wa kinga mwilini kwa kipindi husika.

Tatizo hilo mara nyingi hudumu kwa muda mfupi na kutoweka. Lakini pia ni vema kutumia vilainishi vya kupaka mdomoni ili kuzuia lisiendelee.

Vilainishi vinapatikana kwenye maduka ya dawa na hata kwenye maduka ya vipodozi.

Japo tatizo hili hutoweka baada ya muda, lakini ni vema mtu akawa makini linapotokea mara kwa mara.

Kubabuka ngozi ya uso

Wakati mwingine kubabuka kwa sehemu ndogo ya uso hakuwezi kuleta tatizo kiafya na mara nyingi hutoweka baada ya muda.

Lakini mtu anapaswa kuwa makini anapoona hali hiyo imeenea sehemu kubwa ya uso. Tatizo hilo huwa si lakawaida. Kitaalamu linaitwa butterfly rash. Linapotokea usoni, ngozi hubabuka na sehemu iliyoathirika hutengeneza muonekano wa kipepeo.

Mara zote hiyo huwa ni ishara yakushambuliwa na ugonjwa unaoitwa “lupus”.

Huo ni ugonjwa unaotokea wakati mfumo wa kinga za mwili, badala ya kuulinda mwili dhidi ya maradhi nyemelezi, unageuka na kushambulia tishu na ogani za mwili.

Pamoja kupata ishara hiyo usoni, ugonjwa huo pia huambatana na ishara zingine kama za homa kali, sehemu za maungio kuhisi kukauka na kukaza, uchovu uliokithiri na joto la mwili kupanda kuliko kawaida.

Ukibaini hali hiyo, muone daktari haraka.

Kuota nywele sehemu ambazo sio za kwaida

Hali hiyo mara nyingi huwatokea wanaume kadiri wanavyozidi kukua na hasa sehemu za kuzunguka masikio na sehemu zinazokaribiana na macho. Na wananwake wao huota ndevu .

Wanawake wenye chini ya miaka 30 wanaoota nywele sehemu za usoni na hasa kidevuni, inaweza ikawa ni ishara ya ugonjwa unaoshambulia ovari na kitaalamu unaitwa polycystic ovary syndrome.

Tatizo hilo linaweza kumfanya mwanamke apoteze uwezo wa kushika mimba na kuzaa.

Madoa ya rangi ya pinki usoni

Tatizo hili linaitwa melasma. Ugonjwa wa ngozi ya uso ambao unasababisha madoa yenye rangi ya pinki kwenye ngoi ya uso.

Mara nyingi unasababishwa na ujauzito, au matumizi ya baadhi ya vidonge vya uzazi wa mpango.

Kutokana na sababu za ujauzito au matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango, melasma hutoweka baada ya mtoto kuzaliwa au mwanamke kuacha kutumia vidonge vya kupangilia uzazi.

Lakini pia melasma inaweza kudumu kwa kipindi kinachozidi hadi mwaka.

Na ikitokea imedumu kwa kipindi kirefu ni vyema kumuona daktari, ili kuppata tiba na inatibika.

Mwandishi wa makala haya ni daktari anapatikana kwa namba ya simu 0658 060 788

Friday, September 29, 2017

Juisi ya stafeli hutibu mfumo wa fahamu

 

By Hadija Jumanne

Hivi ulishawahi kujiuliza matunda yapi yawe rafiki kwako na familia yako? Jibu usinipe ila bado hujachelewa naomba uanze sasa kwa kula Stafeli kwani ni tunda lenye faida nyingi mwilini kama yalivyomatunda mengine. Asilimia 12 ya tunda hilo lina sukari ya asili ambayo ni salama kwa mlaji na kwamba ni chanzo kikuu cha Vitamini C, madini ya chuma na Niacin Riboflavin.

Stafeli hustawi katika ukanda wa kitropiki na tunda hilo hufanana kidogo na tunda la topetope ambalo nalo lina kiasi kikubwa cha sukari ya asili.

Tunda hili hutibu matatizo ya mfumo wa fahamu, shinikizo la damu, msongo wa mawazo na saratani.

Utafiti uliowahi kufanyika unaonyesha juisi yake pia hutibu saratani kwa haraka, kwa sababu inanguvu mara 10,000 zaidi ya tiba ya mionzi katika kuzuia seli za saratani.

Hata hivyo, wagonjwa wa saratani wanapokuwa katika tiba ya hospitalini wanashauriwa kula tunda hilo kwa ajili ya kupunguza makali ya dawa za saratani anazotumia pamoja na maumivu.

Stafeli linakirutubisho aina ya Annona Muricata kinachoweza kukabiliana na maradhi ya saratani katika mwili wa binadamu.

Mbali ya kuwa ni chanzo kikubwa cha vitamini, tunda hilo hutibu maumivu ya nyama za mgongo, hurekebisha usawa wa kiasi cha damu na sukari mwilini na huongeza kinga ya mwili.

Faida nyingine hudhibiti ukuaji wa bakteria, virusi, vijidudu nyemelezi na hutibu majipu na uvimbe, huongeza stamina ya mwili na kurahisisha kupona haraka na hufukuza chawa.

Majani yake hutumika kama chai.

Majani hayo hutibu pia kuharisha damu, mafua na husaidia mfumo wa umeng’enyaji wa chakula.

yanatumika pia kutibu maumivu ya mishipa. Mtumiaji unatakiwa kuyasaga mpaka yalainike kisha yapashe jikoni na kupaka katika eneo la mshipa wenye maumivu.

(Hadija Jumanne)

Friday, September 29, 2017

Miongoni mwa sababu zinazowafanya wanawake kushindwa kubeba ujauzito

 

By Dk Christopher Peterson, Mwananchi

Siku chache zilizopita nilieleza kuhusu sababu kubwa zinazowafanya wanaume wengi kupoteza uwezo wa kutungisha mimba hata kama nguvu zao za jinsi zipo sawa.

Hata hivyo, utafiti unaonyesha kuwa hivi sasa asilimia kubwa ya wanaume husumbuliwa na tatizo hilo bila wao kujijua.

Lakini kutokana na maswali mengi niliyoyapokea, nawapongeza wasomaji wetu kwa mapokeo ya somo lile lililosababisha niandike makala haya.

Ni ukweli usiopingika kuwa tatizo la kupoteza uwezo wa kuzaa linawaathiri kwa kiasi kikubwa wanawake kuliko wanaume.

Wanawake wengi ndiyo waathirika wakubwa kuliko wanaume inapofikia suala zima la afya ya uzazi na matatizo yake kwa ujumla.

Dalili kubwa inayoonyesha mwanamke hana uwezo wa kuzaa inaanzia pale anapopoteza uwezo wa kushika mimba baada ya kujaribu kwa kipindi cha miezi 6 na kuendelea.

Kupata hedhi inayozidi siku 35 na kuendelea na kupata pia hedhi iliyo chini ya mzunguko (chini ya siku 21), kuyumba kwa tarehe za hedhi au kutopata hedhi kwa baadhi ya miezi, kuna tafsiri kwamba mwanamke anakosa urutubishwaji wa mayai yake.

Wanawake wengi wamejikuta wanaangukia kwenye matatizo haya kutokana na sababu mbalimbali ambazo wakati mwingine zinachangiwa na aina ya maisha wanayoishi au hata matatizo ya kurithi na kupatwa na aina nyingine ya magonjwa ambayo yanaenda kuathiri mfumo wa uzazi moja mkwa moja.

Sababu zinazowafanya kutoshika mimba

Sababu ya kwanza ni matatizo katika urutubishwaji wa mayai. Matatizo katika urubishwaji wa mayai yanajitokeza baada ya mayai yanayokua hayajakomaa kwenye ovari zake au ovari zenyewe zinashindwa kuachia mayai yaliyokomaa hadi tarehe ambazo mwanamke zinamruhusu kushika mimba. Kitaalamu, tatizo hili linaitwa premature ovarian failure.

Tatizo hili huwa linawapata wanawake wengi na ni vigumu kwao kushika mimba.

Dalili za tatizo

Zipo dalili zinazoashiria kuwa mwanamke ana tatizo hilo ambazo ni pamoja na kukosa baadhi ya mizunguko yake ya hedhi.

Nyingine ni pale anapokaribia kupata hedhi, hujisikia maumivu ya kawaida ya tumbo au maumivu ya kawaida au muwasho kwenye matiti na maumivu ya kiuno.

Sababu nyingine ni baadhi ya matatizo yanayojitokeza kwenye mfuko wa uzazi.

Hata hivyo, wataalamu wa magonjwa ya wanawake wanasema wakati mwingine tatizo la kutopata ujauzito husababishwa na mwanamke mwenyewe.

Kwani baadhi yao wana tabia ya kutoa mimba kiholela bila kujua kuwa kufanya hivyo kunaweza kuwasababishia matatizo kwenye mfumo wa uzazi.

Kwani wengi wao hutoa mimba bila kufuata ushauri wa wataalamu wa afya.

Tatizo hilo linapaswa kufahamika kwa wanawake wenyewe kuwa utoaji wa mimba na hasa mara kwa mara bila kufuata ushauri wa wataalamu wa afya au madaktari husababisha kuacha baadhi ya mabaki ya uchafu wa mimba zilizoharibiwa kwenye mfuko wa uzazi bila wao kujua.

Hivyo, si ajabu kwa mwanamke huyu akashindwa kushika ujauzito hapo baadaye atakapoamua kuzaa, kutokana na mfuko wake wa uzazi kuvurugika.

Lakini pia baadhi ya matatizo mengine yanayojitokeza kwenye mfuko wa uzazi ni uwapo wa uvimbe ambao kitaalamu huitwa fibroids.

Na wakati mwingine nje ya ukuta wa mfuko wa uzazi kunaweza kujitokeza baadhi ya tishu zinazojijenga kwenye ukuta wa mfuko wa uzazi.

Tishu hizo zikikua na kuongezeka zinaweza kumletea mwanamke tatizo la kushindwa kubeba ujauzito.

Tatizo hilo kwa jina la kitaalaamu linaitwa endometriosis na ni muhimu kupata ushauri wa daktari ili kuchunguza uwezekano wa kuwapo kwa tatizo hilo.

Endometriosis mara zote huambatana na dalili za maumivu makali wakati wa hedhi au wakatiwa tendo la ndoa au kutokwa na damu nyingi wakati wa hedhi ikiambatana na mabonge mazito na maumivu kwenye mfumo wa uzazi hadi kwenye kiuno.

Ni vema kuwaona watoa huduma za afya ukiona dalili hizi mara moja.

Tatizo lingine ni mabadiliko yanayojitokeza kwenye mfumo wa homoni.

Wanawake wengi wanasumbuliwa na tatizo hilo bila kujijua. Kuyumba kwa uwiano wa mfumo wa homoni mwilini ni tatizo lingine ambalo kwa asilimia kubwa pia huwakumba wanawake.

Kisayansi, imethibitika kuwa kuyumba kwa mfumo wa homoni ni moja ya matatizo makubwa yanayowafanya wanawake washindwe kushika mimba.

Mchakato mzima wa upevushwaji na urutubishwaji wa mayai kwenye mfumo wa uzazi wa mwanamke kisayansi, unaratibiwa na mfumo wa homoni.

Hivyo, kuyumba kwa mfumo huo huathiri moja kwa moja mchakato mzima wa utungishwaji mimba.

Ni vema kumuona daktari kwa ajili ya vipimo kama ikitokea mwanamke anashindwa kupata ujauzito ili kubaini kinachosababisha tatizo hilo.

Sababu nilizozieleza ni chache kati ya nyingi zinazosababisha matatizo haya. Ushauri wangu ni kujenga ukaribu na watoa huduma za afya kwa ajili ya msaada wa uchunguzi na matibabu.

Friday, September 22, 2017

Unavyoweza kukabiliana na hofu kabla ya kupima afya

Wakazi wa kisiwa cha Juma kilichopo wilayani

Wakazi wa kisiwa cha Juma kilichopo wilayani Ukerewe mkoani Mwanza wakiwa kwenye foleni kwa ajili ya kuchunguzwa afya zao na kupewa matibabu bure kisiwani hapo juzi, matibabu hayo yalitolewa na Shirika la Christian Life World Mission Frontiers la Nchini Korea. Picha na Maktaba 

By Colnely Joseph, Mwananchi

Tangu ugonjwa wa Ukimwi ulipogundulika, licha ya kusababisha vifo vya maelfu ya watu, umendelea kuibua hofu kwa watu na miongoni mwa vitu vinavyoogopwa sana kuhusu ugonjwa huo ni suala la kupima afya ilikubaini kama mtu anamaambukizi ama laa.

Licha ya kuwapo kwa elimu na jitihada kubwa za Serikali na mashirika mbalimbali kuhusiana na vita dhidi ya ugonjwa huo, bado kuna ukakasi mkubwa kwa mtu kufanya uamuzi wa kujitokeza kupima afya ili kujua usalama wao ukoje.

Kama kunasababu kubwa inayosababisha vita dhidi ya ugonjwa huo kuwa ngumu ni pamoja na suala la watu kutofanya uamuzi wa kupima afya zao ili taratibu nyingine za kiafya ziweze kufuata.

Lakini wataalamu wa saikolojia wanasema kadiri mtu anavyokuwa na uelewa wa jambo fulani kwa kina, ndivyo hofi nayo hutoweka.

Kwa maana hiyo, watu ambao wanahofu ya kupima afya zao au kukimbia majibu baada ya kupima virusi vya ukimwi, hawajaelewa vizuri umuhimu wa kupambana na ugonjwa huo kwa manufaa ya kizazi kilichopo na kijacho.

Umuhimu wa kujua afya yako

Kuna faida lukuki za mtu kutambua afya yake kwani njia pekee ya kuchukua tahadhari dhidi ya maambukizi mapya ya ugonjwa wa Ukimwi kwa upande wa kuambukiza au kuambukizwa, ni mtu kujitambua yupo upande gani.

Kuzuia maambukizi mapya, kupima afya na kuchukua majibu yako, kunamuwezesha mtu kubadili mfumo wa maisha yake. Kwani akishatambua hauna maambukizi, kwa vyovyote atakua makini katika kujilinda aidha kwa kuwa mwangalifu sanjari nakupunguza mambo hatarishi.

Pia, itamsaidia kama anamaambukizi ya virusi amkinge mwenzake na yeye pia asipate maambukizi mapya yanyoweza kinga zake za mwili kushambuliwa kwa kasi zaidi.

Watu wanaamini kupima afya ilikujua upande waliopo ni jambo la kuogofya, lakini ukweli kukaa bila kujua afya yako ni jambo la kutisha zaidi kuliko kujitambua kuwa tayari una maambukizi.

Kwani mtu akishajitambua atachukua tahadhari kwa kuanza kuchukua hatua sahihi za kujitibu.

Wanasaikolojia wanaamini kuwa kujua tatizo ni njia sahihi ya kulitafutia ufumbuzi hata kama hakuna ufumbuzi wa kudumu kuhusu suala husika.

Baada ya kupima

Wanasaikolojia wanasema mtu akishapima afya yake na kujitambua, ni rahisi kushawishi hata wengine kufanua hivyo.

“Lakini wapo ambao huwa wepesi kwenda kupima lakini kwenye kupokea majibu ni shughuli.”

Japo inaweza kukuchukua muda kukubaliabna na hali hiyo kutokana na uasili wa binadamu hususan katika kupokea taarifa za kushtua, lakini ni jambo zuri kuhakikisha unaikabili hofu na kupata ukweli kuhusu afya yako.

Wasemavyo wataalamu wa afya Anaeleza Daktari Stanley Binagi wa hospitali ya Amana kuwa kupima afya hakumaanishi mtu huyo anaweza kufa leo. Pia anasema mtu kwenda kupima afya yake haimaanishi kuwa atakutwa na virusi vya Ukimwi la, la hasha.

Dk Binagi anasema kupima ni njia mwafaka ya kusaidia kujua mwenendo wa afya ya mtu kwa ujumla.

Anasema na hata wale wanakutwa na maambukizi ya virusi, inasaidia kujua viko katika hatua gani ili aanze kupatiwa matibabu.

“Kupima kunaweza kumsadia muathirika na watu wanaomzunguka hasa kama yuko katika uhusiano na mtu mwingine au kwenye ndo,” anafafanua daktari huyo.

Anasema watu wasiogope kujitokeza kupima afya zao kila mara kwani itamsaidia hata kubaini matatizo mengine ya kiafya kama anayo.

Lakini pia kwa wale ambao wanawapenzi, itawasaidia kuwakinga wapenzi wao kwani wataweza kutumia kinga.

“Hii ni kama ilivyo dozi, ili iweze kutibu ugonjwa lazima itumike kwa kiwango stahili. Sasa ukiwa na virusi vichache mwilini unaweza kuwapiga na kinga za mwili ukawa sawa.” anasema.

Hakuna sababu ya watu kuwa na hofu kuhusu kupima afya zao kwani mtu akishajitambua mapema, pia ni kinga kwake.

Kwasababu inamuwezesha kuishi miaka hata 30 na zaidi kwa kujua tu ukweli wa afya yake.

Anasema lazima muathirike atambue hakuna binadamu aliye na uhakika wa kuishi zaidi ya siku moja, kwani katika maisha kifo kipo kila mahali na wakati wowote kinaweza kikatokea. Hivyo kupima na kujua afya yako ni miongoni mwa mambo muhimu kwa mtu kuyaamua.

Dk Binagi anasema hakuna sehemu ilioandikwa mtu atakufa lini, bali ni Mungu pekee ndiye mwenye siri hiyo.

Hivyo, mtu anaweza kukumbwa na mauti kwa sababu mbalimbali, ikiwano kuugua shinikizo la damu, kisukari, moyo na maradhi mengine ambayo kama yangegubdulika mapema, huenda yangetibiwa na mtu akajiongezea siku za kuishi.

Binagi anaongeza kuwa kwa waathirika wa Ukimwi hawapaswi kuwa na hofu, kwani hali imebadilika.

Anasema mtu akishabainika kuwa anamaambukizi ya virusi, madaktari humuanzishia tiba mara oja, tofauti na awali, ilipokuwa inasubiriwa hadi kinga zake za mwili za mwili kushuka.

Anasema matibabu hayo yamewasaidia wengi kuendelea kuishi wakiwa na afya njema.

Asemavyo mwanasaikolojia

Mwanasaikolojia kutoka Taasisi ya Christom Solution, Charles Nduku anasema hofu ya kupima inasababishwa na ukosefu wa elimu juu ya kujikinga na madhara ya virusi vya Ukimwi na Ukimwi.

Anasema licha ya Serikali na wadau mbalimbali wa afya kuendelea kutoa elimu hiyo nchini, lakini inaonekana bado haijajitosheleza.

Nduku anasema kama elimu ingekuwa imetolkewa kwa kiwango kikubwa, watu wasingekuwa na hofu ya kupima afya zao.

“Hali hii inatukumbusha kuwa bado hatujafika lengo la kuwashawishi Watanzania watambue umuhimu wa kupima afya zao, tuongeze juhudi,” anasema Nduku.

Hata hivyo anasema; kuishinda hofu ya kupima na kujua afya yako, ni miongoni mwa mambo muhimu katika maisha japo kumekuwa na hofu kubwa kuhusu suala hilo.

Anasema Watanzania wakumbuke ni heri nusu shari kuliko shari kamili, waondoe hofu, wajitokeze kwa wingi kwenda kupima afya zao bila kusubiri shuruti.

Friday, September 22, 2017

Mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi

Moyo wenye afya njema huweza kutoa mapigo yake katika mpangilio sawa ukiratibiwa na uwapo wa mpitisho wa nguvu wa msukumo wa umeme wa moyo.

Umeme huo wenye tabia ya kipekee, huweza kutolewa katika kiwango maalumu kinachowezesha misuli ya moyo kudunda na kutoa mapigo yenye mpangilio sawa na yenye ufanisi pasipo kudunda ovyo ovyo.

Mapigo ya moyo kwenda bila mpangilio na uwapo wa dosari ya upitishwaji wa umeme wa moyo, husababishwa na tatizo la uzalishaji au upitishawaji wa umeme huo.

Hata hivyo, kukua kwa maendeleo ya kisayansi katika fani ya tiba kumesaidia kwa kiasi kikubwa kuokoa wagonjwa wanaougua maradhi ya moyo, ikiwamo kasoro ya mapigo ya moyo ambayo kitabibu hujulikana Arryhthmia.

Maendeleo hayo ndiyo yamechangia kutengenezwa kwa mashine iitwayo Pacemaker inayopandikizwa mwilini kusaidia kuzalisha umeme wa moyo.

Uzalishaji wa umeme huo husaidia kurekebisha athari ya mfumo wa umeme wa moyo.

Mtu maarufu ambaye amepachikwa mashine hiyo ya pacemaker kifuani kwa zaidi ya miaka 10 sasa, ni kocha aliyewahi kuifundisha klabu ya soka ya nchini Uingereza, Manchester United, Sir Alex Furgerson.

Mashine hii ndiyo inamfanya kuendelea kuishi bila kupata mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida.

Mashine hii pia ndiyo mbadala wa kituo cha uzalishaji umeme wa moyo kwa ajili ya kuwezesha kuwapo kwa mapigo ya moyo yasiyo na hitilafu.

Umeme wa moyo

Moyo umeumbwa ukiwa na umeme wake wa asilia unaopita kwenye nyaya maalumu ambazo zimejitandaza kwenye misuli ya chemba za moyo.

Mfumo huu wa umeme ndiyo unauwezesha kudunda na kutoa mapigo yanayosukuma damu kwenda maeneo mbalimbali mwilini.

Chanzo cha Tatizo la mapigo ya moyo

Tatizo lolote katika mfumo wa umeme wa moyo na misuli ya chemba zake inayoletwa na maradhi mbalimbali ya moyo, huweza kuathiri udundaji wa mapigo yake.

Sababu kubwa ya kutokea tatizo hilo ni kuingiliwa na mfumo mzima wa usambazaji wa umeme wa moyo. Maradhi yanayoweza kusababisha hali hiyo kutokea ni pamoja na ya misuli ya moyo, mtu kuzaliwa akiwa na ugonjwa wa moyo, shinikizo la damu, homa, matumizi ya tumbaku, ulevi wa kupindukia, shambulizi la moyo au kama mtu alishafanyiwa upasuaji wa moyo.

Mambo mengine yanayoweza kuchangia ni utumiaji wa vinywaji vyenye caffein, matibabu ya dawa kama kwinini na za pumu aina ya Aminophiline na kutowiana kwa chumvichumvi na maji mwilini.

Vile vile, utumiaji wa dawa za kulevya na matatizo ya tezi inayozalisha homoni zinazochangia ukuaji wa mwili. Wakati mwingine chanzo cha tatizo kinaweza kisugundulike moja kwa moja. Tatizo la mapigo ya moyo linaweza pia kusababisha mapigo yake kuwa na kasi ya juu, au kuwa na kasi ndogo au kutolewa bila mpangilio.

Moyo una misuli inayofanya kazi ya kujikunja na kukunjuka ili kusukuma damu mwilini. Kila pigo moja la moyo huzalisha mtiririko wa haraka wa mapigo makuu mawili ya misuli ya chemba za moyo.

Kwa kawaida moyo una chemba nne, juu ziko mbili na chini mbili, chemba hizi, misuli yake ndiyo hutoa mapigo kwa ajili yakusukuma damu.

Pigo la kwanza la moyo hutokea kwenye chemba za juu, yaani Atria, wakatika pigo la pili kusukuma damu hutokea katika chemba za chini ziitwazo ventricles.

Chemba za juu hupokea damu inayoingia kwenye moyo na kuisukuma kwenda chemba za chini zinazopokea damu hiyo na kuisukuma kutoka ndani ya moyo kwenda kwenye mapafu na sehemu nyingine mwilini.

Kwa kawaida, mapigo ya moyo hudhibitiwa na nguvu ya msukumo wa umeme. Katika hali ya kawaida, nguvu ya msukumo wenye umeme hutolewa na kitu kilichopo kiasili kwenye moyo kiitwacho Sinus node, kilichopo upande wa kulia wa moyo kwenye chemba ya juu.

Sinus node ni sawa na mashine ya Pacemaker ambacho mwanadamu amekitengeneza kutatua tatizo la mfumo wa umeme wa moyo. Mawimbi yenye nguvu ya msukumo wa umeme huzalishwa kwa kila pigo la moyo katika Sinus node na mawimbi hayo ndiyo yanawezesha kutoa ishara kutokea kwa mkunjuko wa misuli ya moyo.

Baada ya mawimbi, msukumo wa kuwezesha kutoa mapigo katika chemba za juu, husafirishwa na huweza kufika na kutulia kwa muda mfupi katika kituo kingine cha moyo kiitwacho AV node, kilichopo sehemu ya juu ya ukuta unaotenganisha chemba mbili za chini.

Kutulia huko ndiko kunatoa nafasi kwa damu kumiminika kutoka chemba za juu kwenda chemba za chini.

Hivyo basi, mawimbi ya nguvu ya msukumo huweza kwenda chini kwenye chemba mbili za chini na kusababisha zao la mkunjuko wa misuli ya chemba za chini, hivyo msukumo wa pili hutokea na damu husukumwa kutoka kwenye vyumba hivyo.

Madhara gani yanaweza kutokea

Mapigo ya moyo yanapoenda kwa kasi isiyo ya kawaida, inaweza kusababisha damu kutosukumwa kwa ufanisi katika maeneo ya mwili mzima.

Hali hii inaweza kuchangia ogani na tishu za mwilini kukosa hewa ya oksijeni ikiwamo sehemu nyeti za mwili, misuli ya moyo na ubongo kukosa damu.

Hivyo kusababisha maeneo hayo kushindwa kufanya kazi. Madhara makubwa yanayoweza kujitokeza ni pamoja na moyo kushindwa kufanya kazi, shambulizi la moyo, kiharusi na kifo cha ghafla.

Halii hii inaweza kuleta dalili mbalimbali ikiwamo kizunguzungu, kukatika pumzi au kupumua kwa shida, kichwa kuuma na kuona nyota nyota, kuhisi mapigo ya moyo yako juu na kudunda vibaya, kifua kuuma na kupoteza fahamu.

Ingawa si mara zote wenye tatizo la mapigo ya moyo huwa na dalili za wazi, mara zingine hugundulika na matatizo haya pale anapokuwa katika uchunguzi wa kawaida.

Nini cha kufanya

Tatizo linapopata matibabu ya uhakika, mara chache linaweza kuhatarisha maisha. Hata madhara yake pamoja kuwa ni makali, lakini yanazuilika kwa matibabu.

Vipimo muhimu ambavyo hufanyika ni pamoja na cha ECG na ECHO ambavyo huweza kubaini matatizo mbalimbali ya moyo.

Matibabu hutegemeana na bainisho la aina ya mapigo ya moyo yasiyo yakawaida. Mgonjwa anaweza kutohitaji kutumia dawa au kutumia dawa za kurekebisha dosari ya mapigo yasiyo kuwa ya kawaida, njia ya upasuaji na kubadili mitindo na mienendo ya kimaisha.

Kwa upande wa matibabu ya hitilafu ya uzalishaji umeme, mashine ya pacemaker inaweza kupandikizwa kwa njia ya upasuaji chini ya ngozi maeneo ya kifuani au tumboni ili kusaidia kurekebisha hitilafu ya umeme katika moyo.

Mashine hii inatoa umeme mdogo usio na nguvu kubwa pale inapohisi umeme au mapigo ya moyo hayako sawa. Mashine hii hupendekezwa na madaktari wa moyo kuwekewa mtu mwenye tatizo la kutoa mapigo ya moyo yenye kasi ndogo, kwa kawaida kasi ya mapigo kwa mtu aliyetulia ni kati ya 60-100 kwa dakika.

Pia, inapendekezwa kutumika kwa mgonjwa mwenye kizuizi cha mpitisho wa umeme wa moyo, tatizo linalotokana na kuingiliwa utiririkaji wa umeme wakati unaposambaa au umeme kuwa mdogo. Kuna aina nyingine ya mashine inayopandikizwa kwa upasuaji ijulikanayo kama Implantable Cardioverter defibrillator(ICD) inayotumika kutatua aina ya mapigo yasiyoyakawaida na ni hatari.

Aina hiyo ya mapigo yasiyo yakawaida husababisha chemba za chini kutoa mapigo ya kasi. Mashine ya ICD huweza kubaini tatizo na kutoa shoti ya umeme katika misuli ya moyo ya chemba za chini na kusahihisha tatizo hilo na mapigo kurudi katika hali yake ya kawaida.

Matibabu mengine ili kurekebisha hitilifu ya mapigo ya moyo ni pamoja na Catheter Ablation inayotumika kutatua aina ya mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida kwenye chemba za juu.

Njia hii huwa na mrija ulio kama waya huingizwa kwenye mishipa ya damu ya miguuni na kufika katika moyo ambao hutoa mawimbi yenye nguvu ya umeme ili kurekebisha hitilafu ya mapigo ya moyo. Ili kuzuia matatizo haya, inashauriwa kuepuka mambo hatarishi yanayochangia kutokea kwa magonjwa ya moyo ikiwamo udhibiti wa uzito wa mwili, matumizi ya tumbaku, unywaji wa pombe kupita kiasi na matumizi ya dawa za kulevya.

Zingatia kula vyakula visivyo na mafuta mabaya, kula zaidi mboga za majani, matunda na wanga isiyokobolewa na fanya mazoezi mara kwa mara. Inashauriwa kufanya uchunguzi wa afya ya moyo mara kwa mara angalau mara moja baada ya miezi sita ili kubaini matatizo mapema kabla ya kuleta madhara.

Friday, September 22, 2017

Hata mwanamke hupatwa na ngiri



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

By Dk Shita Samwel

Karibuni wasomaji wa kona hii, leo nizungumzia tatizo la kiafya la ngiri, kitabibu huitwa hernia.

Ngiri maana yake ni kuhama kwa sehemu ya utumbo ama nyamanyama zinazoshikamana na utumbo kutoka katika pango lake na kwenda kujipenyeza na kujihifadhi katika pango la sehemu nyingine mwilini kulikona tishu dhaifu.

Wasomaji wengi hunitumia maswali yanayoonyesha kuchanganya kati ya ngiri na busha.

Busha au kwa kiswahili fasahan ngirimaji, husababishwa na uwapo wa mrundikano wa maji kwenye mfuko wa korodani katika nafasi ya tabaka mbili zinazounda mfuko wa korodani.

Hii hutokana na kuzibwa kwa mfumo wa usafirishaji majimaji kwenye korodani na minyoo midogo ambayo huenezwa na mbu.

Zipo aina mbalimbali za ngiri zinazowapata wanadamu. Ipo ya mfereji wa ndani kwenye nyonga ambayo mara nyingi huwapata wanaume na kitabibu huitwa inguinal hernia.

Huwapata wanaume kutokana na nyama nyama za eneo hilo la mfereji wa nyonga kuwa na udhaifu wakiasili, hivyo kuruhusu tishu za tumboni kujipenyeza.

Aina hii ndiyo huwachanganya watu wakidhani ni busha. Hii ni kutokana na umbile lake baada ya sehemu ya utumbo kujipenyeza katika mfereji wa nyonga unaopitisha vitu vinavyoenda katika korodani.

Aina ya pili ya ngiri ni ile inayojitokeza pia kwenye nyonga, lakini inakuwa ipo nje ya mfereji wa nyonga, ngiri hii hujulikana kitabibu ni femoral hernia.

Aina hii huwapata zaidi wajawazito na wanawake wanene. Tishu za tumboni hujipenyeza kwenye uwazi unaopitisha mshipa mkubwa wa damu unaopeleka kwenye miguu.

Aina ya tatu ya ngiri hujulikana kama ngiri ya kitovu. Nayo hujitokeza eneo la kitovu kutokana na udhaifu wa tishu za kitovuni.

Aina ya nne ni ngiri inayojitokeza baada ya sehemu ya juu ya tishu ya mfuko wa kuhifadhia chakula kwenda kujipenyeza katika uwazi uliopo katika kifua, kitabibu inaitwa hiatus hernia.

Aina nyingine ni ile inayojitokeza baada ya kufanyiwa upasuaji maeneo ya tumboni na hujitokeza baada ya jeraha kupona. Sehemu ya utumbo huweza kuhama katika pango lake na kwenda kujipenyeza kwenye uwazi uliojitengeneza baada ya jeraha kuunga.

Aina hii kitabibu inaitwa Incisional hernia na hujitokeza pia baada ya upasuaji uzazi. Aina hii huwapata zaidi watu wanene na wenye umri mkubwa.

Lakini pia kuna aina nyingine ambazo hutokea kwa uchache mwilini ikiwamo ngiri inayotokea maeneo ya mgongoni.

Takribani vihatarishi vya kupata ngiri huwa ni vile vile, ila sababu kubwa ni kuwapo kwa sababu yoyote ile inayochangia kutokea kwa shinikizo kubwa tumboni na uwapo wa pango ambalo lina tishu dhaifu.

Kuongezeka kwa shinikizo kunachangia kusukuma tishu za tumboni kwenda katika pango jingine ambalo lina tishu dhaifu hivyo kuruhusu upenyaji wa tishu zingine.

Vile vile, uwapo wa dosari au kuzaliwa na maumbile yasiyotimilifu kwa watoto wakiume.

Baada ya kuzaliwa huwa na udhaifu wa tishu za maeneo ya mfereji wa nyonga na kusababisha augue maradhi hayo.

Zipo sababu mbalimbali zingine zinazochangia mtu kupata ngiri, usikose kusoma jarida hili la afya ili ujifunze kwa undani zaidi.

Friday, September 22, 2017

Siyo kila uvimbe kwenye mfuko wa uzazi ni saratani



Dk Christopher  Peterson

Dk Christopher  Peterson 

By Dk Christopher Peterson

Ni dhahiri kuwa moja ya dalili ya saratani huambata na uvimbe kwenye sehemu husika ya mwili kulingana na aina yake. Dhana hii imezua hofu miongoni mwa wanawake wengi, hasa inapotokea baada ya vipimo kugundulika kuwa wana uvimbe kwenye mifuko yao ya uzazi.

Lakini wataalamu wa afya wanasema si kila uvimbe hutokana na ugonjwa wa saratani, bali mwingine husababishwa na mambo mengine, ila haupaswi kupuuzwa kwani huenda ukawa na madhara ya aina nyingine kwenye mfuko wa uzazi.

Kuna uvimbe unaoitwa kitaalamu uterine fibroids, huu hautokani na saratani na mara nyingi huota na kukua kwenye ukuta au tabaka lililopo kwenye mfuko wa uzazi.

Uvimbe huo hautofautiana kwa ukubwa wa maumbile na wakati mwingine ukicheleweshwa unaweza kukukua kwa ukubwa wa tikiti maji.

Pia, hautofautiana kwa idadi kati ya uliomuota mwanamke mmoja na mwingine, kwani mmoja unaweza ukaota zaidi ya mmoja kwenye mfuko wake wa uzazi, lakini mwanamke mwingine unaweza ukaota mmoja tu.

Mara nyingi uvimbe unaota mmoja, madhara pindi unapokuwa na kuonezeka, huukandamiza mfuko wa uzazi na kuulazimisha upanuke hadi kugusa kwenye viwambo vya mbavu, hapo ndipo matatizo mengine yanapoanza.

Wanawake wengi wanakuwa hupatwa na uvimbe huu, lakini hawatambui kama wanao kwa sababu mara nyingi hauonyeshi dalili hadi pale unapokuwa mkubwa kupita kiasi na kuanza kuleta matatizo kiafya.

Hivyo, wanawake wanawashauri kujenga utamaduni wa kupima mara kwa mara ili kuubaini kabla ya haujaleta madhara makubwa.

Kama nilivyoeleza hapo juu, uvimbe huu huchukua muda hadi kuanza kuonyesha dalili zake, lakini kama mtu ana utamaduni kupima mara kwa mara anaweza kubaini dalili zake ambazo ni pamoja na kupata hedhi iliyopitiliza. Hali hiyo inaweza kusababisha mtu kupata anemia, maumivu ya mgongo na kiuno, haja kubwa kwa shida, maumivu makali chini ya kitovu na hasa ikitokea uvimbe umeshakuwa mkubwa.

Pia anaweza akawa anaenda haja ndogo mara kwa mara kuliko kawaida na kujisikia maumivu makali wakati wa tendo la ndoa.

Ukiona dalili hizo, ni dhahiri una tatizo hilo na ni vema kwenda hospitali kwa ajili ya vipimo na mpango wa matibabu.

Uvimbe unaoota kwenye mfuko wa uzazi japo hauwezi kusababisha saratani, lakini una madhara mengine makubwa kiafya.

Madhara hayo ni pamoja na matatizo wakati wa kujifungua, yanaweza kuhatarisha maisha ya mama na mtoto kama mama alishika ujauzito wakati tayari ana huo uvimbe. Lakini, unaweza pia kusababisha kutobeba ujauzito au kutungwa nje mfuko wa uzazi na tatizo lingine kubwa, ni mimba kuharibika mara kwa mara.

Sababu kubwa zinazochangia tatizo hili ni matatizo yanayojitokeza kwenye mfumo wa homoni. kisayansi, kwenye mwili wa mwanamke kuna homoni (vichocheo) za estrogen na progesterone. Homoni hizi mbili zinafanya kazi ya kuchochea maendeleo ya ukuaji wa sehemu ya ndani ya mfuko wa uzazi kwenye kila mzunguko wa hedhi wa kila mwezi, kwa ajili ya maandalizi ya urutubishwaji wa mayai na utungishwaji wa mimba, sasa wakati mwingine huwa inatokea homoni hizo hujichochea zaidi ya kiwango hivyo kuanza kutengeneza uvimbe mdogo mdogo kwenye ukuta wa mfuko wa uzazi.

Lakini pia tatizo hili linahusishwa na sababu za kurithi. Ni vema kwa mwanamke kuijua vizuri historia ya ukoo wake ili kutambua kama naye yupo kwenye hatari ya kurithi ugonjwa huo au la!

Kwa sababu mara nyingi mtu anaweza kuupata ugonjwa huo kupitia vinasaba vitokavyo kwa watangulizi wake wa ukoo. Sababu zingine zinazochangia kwa kiasi kikubwa tatizo hilo ni pamoja na kupata hedhi katika umri mdogo, matumizi ya baadhi ya njia za uzazi wa mpango, uzito wa mkubwa wa mwili, ukosefu wa vitamin D na ulevi pia.

Friday, September 15, 2017

Maajabu ya bangili ya shaba na tiba ya ndani kwa mwili wa binadamu

 

By Dk John Haule, Mwananchi

Binadamu ameumbwa kwa namna ya ajabu, anapopatwa na maradhi huhitaji tiba za aina nyingi ikiwamo ya maji (Hydrotherapy), ya kupakwa matope (Mudtherapy) na nyinginezo nyingi ikiwamo ya kuvaa bangili ya shaba (copper bracelet).

Bangili hii inamfanya binadamu kujitibu maradhi mengi. Lakini leo nitayadadavua maradhi matano.

Historia yake

Uvaaji wa bangili ya shaba uligunduliwa ni tiba kwa mvaaji toka enzi za kustaarabika kwa watu wa Misri ambao wanasadikika ndiyo waliosambaza ustaarabu huo duniani kote.

Kwa muda mrefu imani hiyo imeendelea kutumika duniani na mpaka sasa sayansi bado inakiri kuwa bangili hiyo ina tiba zisizoonekana zenye uwezo wa kuponya taratibu maumivu ya misuli na viungo kwa ujumla. Ukiacha hilo, bangili hiyo huimarisha kinga ya mwili na kuongeza kiasi cha nguvu za mwili wa mvaaji kimaajabu.

Kukakamaa na maumivu ya viungo

Sote tumewaona wanawake wa kimasai huvaa bangili hizo na ni aghalabu kuwakuta wakiugua maumivu ya viungo. Ni wanawake imara wanaomudu kuchunga makundi ya ng’ombe wakitembea kwa muda mrefu. Kwa taarifa, gari liitwalo Land Cruiser VX lilipewa jina la ‘Shangingi’ ikimaanishwa ni mwanamke wa kimasai yaani ‘Sangiki’ kutokana na uimara, umadhubuti na uzuri wa gari hilo.

Kinadharia, imebainika kuwa madini anayopata mvaaji wa bracelet hufyonzwa vizuri zaidi ya madini ayapatayo mtu anayemeza vidonge vya lishe kwa kuwa huenda moja kwa moja katika mfumo wa damu bila kupitia katika ini. Sote tumeshuhudia wavaaji wa copper bracelets ni wenye nguvu, afya njema, wasio na woga na hujiamini sana. Hii ndio nguvu isiyoonekana ya copper bracelet.

Kuimarisha afya ya mishipa na moyo

Binadamu anapopungukiwa na madini ya shaba na mazao yake huwa hatarini kuugua magonjwa yanaohusisha moyo na mishipa yitwao ‘Aortic aneurysms’ Sio siri, tafiti nyingi duniani zimeunyesha kuwa mtu akipungukiwa na madini ya shaba huvuruga mtiririko wa damu mwilini na hata kupandisha kiwango cha kolestro katika damu na kusababisha uharibifu kwenye moyo na njia za damu mwilini. Madini ya shaba mwilini hudhibiti na kuratibu fibers, collagen, na elastin hivyo kumlinda mtu na shambulizi dhidi ya Aortic aneurysms. Hapo utagundua kuwa kuvaa copper bracelet ni rahisi lakini kunaweza kukukinga na maradhi makubwa sana hasa kupooza ambayo ni magonjwa yanaotuua kwa kasi sana siku hizi. Ni aghalabu sana kumkuta mtu anayevaa copper bracelet kuugua maradhi ya moyo.

Kuimarisha mfumo wa kinga

Shaba ikivaliwa mwilini mwa binadamu hufyonzwa taratibu na kwa kiwango sahihi kabisa ambacho hungia katika mfumo wa damu, hivyo kumfanya mvaaji awe na uwiano sawa kati ya mwili na saikolojia yake. Hii hutokea kwa kuwa shaba huharakisha utoaji wa sumu na taka mwili na kuufanya mwili wa binadamu uzalishe ‘enzymes’ zinazotengeneza ‘Hemoglobin’ nyingi na kwa haraka inavyotakiwa. Hii ndio sababu ulipokutana na mtu aliyevaa copper bracelet ulimuona ni mwenye furaha na anayejiamini kwa lolote mbele yake. Jiulize, kwanini Ukihitaji kuunganishiwa umeme ni lazima ufunge nondo ya shaba na uichimbie ardhini ndipo utaunganishiwa huduma hiyo? Ni kwamba itasaidia kupambana na nguvu za umeme za ziada na kama ukikatika kila kitu cha umeme ndani ya nyumba kikiguswa huwa na shoti ya umeme.

Hupunguza uzee (Anti-aging)

Shaba ikivaliwa hutoa aina ya viuasumu viitwavyo ‘anti-oxidant properties’ ambavyo huzuia taka na sumu za mwili kuharibu seli za mwili na kuzilinda pia.

Kwa kudhibiti na kuratibu uzito wa collagen na elastic pamoja na fiber, shaba huweza kuzuia mwili wa mvaaji kuzeeka haraka na hivyo tumewashuhudia wavaaji wakionekana bado vijana wakati umri wao umeenda.

Hizi ni baadhi tu ya faida za kuvaa copper bracelet iwe kwa wanaume au hata wanawake.

Kwa kawaida huwezi kuona utendaji kazi wake kama miujiza ya kulala na kuamka ukakuta mabadiliko bali huchukua miezi miwili hadi mitatu mvaaji kugundua kuwa mwili wake umepata mabadiliko kiafya na toka hapo ataendelea kufaidi hasa kutougua mara kwa mara.

Upatikanaji:

Upatikanaji wa Copper Bracelets si mgumu na bei zake siyo ghali pia.

Wamasai hutembeza barabarani wakiziuza katika maeneo mengi ya mijini na hasa Jijini Dar es Salaam.

Ukiacha hao, unaweza ukaingia kwa sonara akakutengenezea na haitakuwa ghali kama dhahabu kwa kuwa madini ya shaba bei yake ni rahisi.

Ningependa kusikia toka kwenu wasomaji kutokana na sababu hizi tano tu tulizoziona leo hapa na kugundua kuwa vazi hili ni tiba, bado tu hatuna sababu ya kuidhinisha Copper Bracelet kuwa vazi letu la taifa? Tuonane wiki ijayo.

Dk John Haule (Dietition)

+255 768 215 956

Facebook/john.haule4

Friday, September 15, 2017

Hasira huchangia kupungua kwa kinga ya mwili ya binadamu

 

By Hadija Jumanne, Mwananchi

Kinga  ya mwili huongezeka au kupungua kila siku kutegemeana na mtu amekula nini, amekunywa nini au hali ya ubongo wake ikoje kwa sababu kama mtu atakuwa na hasira siku nzima, anakuwa na uwezekano mkubwa wa kupungua kinga yake ya mwili.

Watalaamu wa masuala ya lishe wanasema hakuna dawa au chakula cha kula siku moja cha kuponya tatizo la kushuka kwa kinga ya mwili, badala yake jamii inatakiwa kula mlo wenye mpangilio unaokubalika.

Wanabainisha kuwa njia nzuri ya kukabiliana na tatizo hilo ni kula matunda, mboga za majani, vyakula vya nafaka na maji ya kunywa ya kutosha.

Mkurugenzi wa Idara ya Kinga kutoka Taasisi ya Saratani ya Ocean Road (ORCI), Dk Crispin Kahesa anasema kila chakula kina umuhimu na mchango wake katika kujenga na kuupa mwili nguvu.

Anasema  baadhi ya vyakula vinasaidia kupunguza kemikali zinazosababisha saratani.

“Saratani ni ukuaji wa chembechembe hai zinazokuwa bila mpangilio, hata hivyo mwili wetu  unaanza kujengwa na chembechembe hai moja na baadaye zinaunganika na kuwa nyingi na hatimaye kuwa chembechembe hai zinazotengeneza tishu zenye baadhi ya  viungo (organs),” anasema Dk Kahesa.

Anavitaja baadhi ya vyakula  vyenye uwezo wa kupambana na saratani  kuwa ni vyote vyenye vitamini na vina mchango mkubwa katika kuzuia saratani.

Anasema kuna baadhi ya vyakula vinajenga kinga ya mwili na kuna vingine vinachochea saratani kutokea kutokana na mazingira.

Wakati Dk Kahesa akisema hayo, Muuguzi kutoka Shirika la Watawa la Mabinti wa Maria Immakulata (DMI),  Farida Mathola anavitaja baadhi ya vyakula na matunda yanayopambana na kuzuia saratani kuwa ni maboga, karoti, viazi vitamu, pilipili nyekundu na zile za njano.

Vingine ni  Bilinganya, Binzari, Broccoli, Nyanya, majani ya ngano huku kitunguu saumu kikionyesha  uwezo wa kuondoa hatari ya kupatwa na saratani ya tumbo, koo na matiti kwa mtu anayetumia mara kwa mara.

Farida anasema  mboga za majani zenye rangi ya kijani zinauwezo mkubwa wa kupambana na Saratani huku Spinachi ikiwa inaongoza kwa sababu ina uwezo mkubwa wa kutoa kinga mwilini au kuondoa hatari ya kupatwa na saratani ya ini, kizazi, utumbo mpana na kibofu cha mkojo.

“Kutokana na hali hiyo, jamii inaweza kuziweka mboga hizi katika orodha ya vyakula vya kila siku, hasa ukizingatia umuhimu wake wa kupambana dhidi ya magonjwa ya kansa na kuwapo kwa kiwango kingi cha Vitamin E, ambayo nayo ni muhimu kwa kinga ya mwili,” anasema Farida.

Anafafanua kwa upande wa matunda , Stafeli, Barungi , Tufani, machungwa na Nanasi ni miongoni mwa yanayotajwa kuwa na uwezo mkubwa wa kupambana na saratani huku nanasi likiwa na kimeng’enyo cha aina ya ‘bromelain’, ambacho ni muhimu  kwa kinga dhidi ya saratani ya matiti na mapafu na pia, lina vitamin C inayoongeza kinga mwilini.

Pia, Tufani (Apple) lina kirutubisho muhimu kiitwacho ‘quercetin’ kilichoonyesha kuwa na uwezo mkubwa wa kupunguza hatari ya mtu kupatwa na saratani ya mapafu na ina . Pia, uwezo wa kupunguza kasi ya kukua kwa seli za kansa ya kibofu. Muuguzi huyo anaelezea  kwa ufupi baadhi ya faida zilizopo kwenye vyakula na matunda yanayozuia Saratani kwa binadamu.

Kuwa moja ni pamoja na majani ya ngano, sharubati (juisi) ya majani ya ngano nayo husaidia kuimarisha protini kwenye seli nyekundu za damu na kuimarisha kinga ya mwili na mfumo wa kusaga chakula na kuondoa lehemu.

Pia, majani hayo huimarisha mfumo wa sukari mwilini na kutibu wenye matatizo ya kisukari. Huimarisha na kutibu matatizo ya ini, figo na kuondoa sumu mwilini.

Barungi lina wingi wa asidi ya citric, potassium na calcium na mtu anapokula tunda hilo usiku wakati wa kwenda kulala humfanya apate usingizi mzuri.

Lakini unywaji wa juisi ya tunda hilo asubuhi kabla ya kula chakula kingine, huondoa tatizo la kukosa haja kubwa na kuongeza hamu ya kula pamoja na kusaidia uyeyushaji wa chakula mwilini, lakini pia hupunguza homa itokanayo na mafua makali.

Barungi hutibu pia magonjwa ya kiharusi, hupunguza rehemu, unene, kukarabati mishipa ya damu na kuipa damu uwezo wa kutembea mwilini.

Binzari au manjano (Turmeric)

Licha ya watu wengi kutumia binzari kama kiungo, lakini kina faida nyingi mwilini ikiwamo ya kuzuia hatari ya kupata saratani.

Ulaji wa binzari mara kwa  mara huimarisha afya ya macho, viungo vya mwili na utendaji kazi wa ini. Lakini pia huimarisha chembe hai za mwili na mfumo wa uzalishaji mbegu za uzazi.

Tikitimaji chungu

Kwa mujibu wa uchunguzi uliochapishwa kwenye Jarida  la Utafiti wa Kansa, majimaji yanayotolewa katika tikitimaji chungu yanayojulikana kama ‘karela’ kwa kihindi, hupunguza kasi ya kukua kwa seli za sarataniya matiti.

 Utafiti huo ulioongozwa na mtafiti  Ratna Ray, unaeleza  tikitimaji chungu lina uwezo wa kuzuia saratani ya matiti, lakini bado haijathibitika kama majani yake yanauwezo wa kutibu ugonjwa huo.

Kitunguu Saumu

Licha ya kutibu magonjwa zaidi ya 30, kitunguu swaumu kimetajwa kwenye vitabu mbalimbali vya dini kikielezewa kuwa na faida katika kutibu maradhi mbalimbali yasababishwayo na bakteria, matatizo kwenye mapafu, mfumo wa umeng’enyaji chakula na matatizo ya kuishiwa nguvu.

Ulaji wa mara kwa mara wa kiungo hicho huondoa sumu mwilini, husafisha tumbo, huyeyusha mafuta mwilini, husafisha njia ya mkojo na hutibu UTI na kuondoa amoeba, minyoo na bakteri wengine.

Lakini pia kiungo hicho kina uwezo wa kuongeza nguvu za kiume na hutibu matatizo ya kukosa nguvu za kiume.

Brokoli (Broccoli)

Miongoni mwa faida iliyopo katika mboga hiyo ni kuzuia mwili kupatwa na saratani. Kwa sababu ina glucoraphanin ambayo hubadilishwa mwilini na kuwa sulforaphane inayozuia saratani.

Pia, broccoli husaidia mfumo mzima wa neva na ubongo kufanya kazi inavyotakiwa, huipatia misuli nguvu, lakini pia  huimarisha msukumo wa damu na hupunguza sumu mwilini kwa kusafisha uchafu

Bilinganya

Ni aina ya mboga inayopatikana katika kundi la mbogamboga, lakini pia inaweza kutengenezwa juisi ambayo husaidia kutoa taka mwili kwa njia ya haja ndogo.

Virutubisho vilivyopo katika mboga hiyo husaidia kupunguza hatari ya ugonjwa wa moyo na kiharusi na ngozi ya bilinganya inaambatana na miseto iitwayo terpenes inayosaidia kupunguza lehemu mwilini.

Stafeli

Asilimia 12 ya tunda hilo lina sukari ya asili na ni salama kwa mlaji na ni chanzo kikuu cha vitamini C, madini ya chuma na Niacin  Riboflavin huku likiwa na kirutubisho aina ya Annona Muricata chenye uwezo wa  kukabiliana na maradhi ya saratani. Tunda hilo huzuia matatizo ya mfumo wa fahamu, shinikizo la damu, msongo wa mawazo, hudhibiti ukuaji wa bakteria, virusi, vijidudu nyemelezi, hutibu majipu na uvimbe, huongeza stamina ya mwili na kurahisisha kupona haraka, hufukuza chawa na kuzuia magonjwa yasaratani.

Utafiti  uliowahi kufanyika, unaonyesha juisi ya stafeli hutibu saratani kwa haraka kwa sababu inanguvu mara 10,000 zaidi ya tiba ya mionzi katika kuzia seli za saratani.

Nyanya:

Moja kati ya faida ya nyanya katika mwili wa binadamu ni kulinda uharibifu wa DNA kutokana na wingi wa antioxidants, vitamin  C na A ambazo kwa pamoja hufanya kazi ya kulinda DNA isishambuliwe, lakini nyanya hiyo husaidia kukinga mwili dhidi ya ugonjwa wa kisukari.

Nyanya huzuia saratani ya tumbo, mapafu, koo na saratani ya kizazi, lakini ulaji wa nyanya kwa wingi huzuia saratani  ya tezi dume na hupunguza kiwango cha sukari mwenye damu, husaidia kusafisha ngozi, husaidia macho kuona vizuri hasa nyakati za usiku. 

Nini kifanyike

Luitfrid Nnally ni mtaalamu wa Masuala ya Lishe kutoka Taasisi ya Chakula na Lishe Nchini ( TFNC), anasema ili kukabiliana na tatizo la saratani, ni lazima kuwapo na maandalizi bora ya chakula kabla ya kupikwa ili virutubisho vilivyopo visiweze kupotea.

Dk Kahesa ambaye pia ni daktari bingwa wa magonjwa ya Saratani anasisitiza ili jamii iweze kukabiliana na saratani na magonja menginie, inatakiwa kula vyakula hai na halisi badala ya vilivyosindikwa. “Kuna baadhi ya watu wanaondoa virutubisho bila kujua, mfano unatenegeza juisi ya embe halafu unaongeza radha, unakuwa umeweka kemikali na unaua baadhi ya virutubisho hai vilivvyokuwapo kwenye tunda lako,” anasema Dk Kahesa.

Idadi ya wagonjwa wa saratani wanaogunduliwa nchini

Mtaalamu wa Kliniki ya Saratani  kutoka ORCI, Khamza Maunda anasema wagonjwa 50,000 hugundulika kuwa na saratani kila mwaka huku taasisi hiyo ikiwa na uwezo wa kuhudumia wagonjwa 5,000 sawa na asilimia 10 ya idadi ya kitaifa.

Mkurugenzi wa Idara ya Magonjwa yasiyo ya kuambukiza nchini, Profesa Ayoub Magimba anasema katika miongo miwili iliyopita, magonjwa yasiyo ya kuambukiza ikiwamo saratani yamekuwa kwa kasi na kutishia  afya za Watanzania.

Profesa Magimba anasema juhudi za haraka zinapaswa kuchukuliwa  na Serikali ili kukabiliana na  hali hiyo kwa sababu  watu wengi wapo hatarini kupata magonjwa hayo kwa kukosa uelewa wa namna ya kukabiliana na magonjwa  hayo.

Friday, September 15, 2017

PIRAMIDI YA AFYA: Wasiotahiriwa wako hatarini



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

By Dk Shita Samwel

Hivi karibuni tuliona umuhimu wa tohara kwa wanaume, leo nitazumgumzia saratani ya sehemu za siri za mwanaume.

Pale tishu za sehemu hizo  zinapovamiwa na seli zenye saratani zinazoweza kukua bila mpangilio, ndipo hujitokeza.

Muathirika humchukua miaka miwili kupoteza maisha kama hatua za tiba hazitachukuliwa.

Maambukizi ya virusi vya Papilloma kwa mwanaume asiyetahiriwa humweka zaidi kwenye hatari ya kupata saratani hiyo.

Saratani ya sehemu za siri ya mwanaume huwatokea mara chache ukilinganisha na saratani ya tezi dume inayoongoza kuwapata wanaume wengi na huwasababishia vifo.

Wanaume wenye umri mkubwa wasio wasafi wa mwili ndiyo wanapatwa zaidi na saratani hii.

Saratani yoyote inapompata mwanadamu na ikapiga hatua za mbeleni huwezi kuwa na madhara makubwa ikiwamo kusambaa katika maeneo mbalimbali mwilini na kusababisha vifo.

Vihatarishi vya kupata saratani hiyo ni pamoja na kutofanyiwa tohara, maambukizi ya virusi vya papiloma ambayo huwapata zaidi wasiotahiriwa, kujamiana bila kinga na kuwa na wapenzi wengi.

Mambo mengine ni pamoja na utumiaji wa tumbaku, watu wenye zaidi ya miaka 60, kuwa na tatizo la kuzaliwa na ngozi ya mbele (govi) kushindwa kurudi nyuma (kufeduka), kitabibu hujulikana phimosis, kutokuwa msafi wa mwili na kuugua magonjwa ya zinaa.

Haimaanishi kuwa mwanaume akiwa na vihatarishi hivyo ndiyo lazima apate saratani hiyo, na pia, haimaanishi kuwa asiye na vihatarishi hivyo hawezi kuugua saratani hiyo.

Dalili na viashiria ni pamoja na kuwashwa au kukereketwa eneo la uume, tishu eneo la uume kuwa jekundu, kuwa na uvimbe, uwapo wa kakidonda katika uume, kutoa uchafu kama majimaji na kuvuja damu katika eneo lenye kidonda.

Pale saratani inaposambaa maeneo jirani ikiwamo kiunoni na eneo la njia ya haja kubwa na yale ya mbali kama ini na mapafu, dalili itategemea na mahali ilipovamia.

Dalili za baadaye katika hatua za mwishoni za ugonjwa huo ni pamoja na uzito wa mwili kupungua, kukonda sana, kupungukiwa na damu, kuchanganyikiwa na kupata sonona (depression).

Matibabu ya saratani hiyo hutegemea na hatua iliyofikia. Hivyo, hapa ndipo hatua ya kunyofoa sampuli ya tishu kwa ajili ya uchunguzi wakimaabara ili kujua hatua ya saratani ilipofikia.

Inapobainika iko katika hatua za awali, huweza kutibika kwa upasuaji kwa kuondoa sehemu ya ngozi au sehemu ya uume.

Katika hatua za mbeleni yaani hatua ya tatu kuendelea, matibabu huwa ni kwa tiba ya mionzi na dawa za kemikalitiba.

Endapo itabainika imeisha sambaa maeneo mbalimbali mwilini na ni vigumu kutibika, mgonjwa hupewa matibabu maalumu kwa ajili ya kumpunguzia maumivu, kumwongezea damu na lishe maalumu. Hapo ndipo mgonjwa hupatiwa pia ushauri maalumu kwa ajili ya kumwezesha kukubaliana na hali hiyo. Ndugu pia hupatiwa elimu ya namna ya kuishi na mgonjwa wao kwa lengo la kumsaidia na kumpatia faraja.

Nihitimishe kwa kuwashauri wale wote ambao hawajafanyiwa tohara, kufika katika huduma za afya kwa ajili ya kufanyiwa tohara.

Wajitokeze pia katika kliniki maalumu za madaktari wanaotembelea mikoani ambao huwafanyiwa tohara bure. Hakikisha unaepuka vihatarishi nilivyoorodhesha hapo juu.

Fika katika huduma za afya mapema pale unapoona dalili.

0763-296752

Friday, September 8, 2017

Hedhi mzigo mzito kwa wanafunzi wengi wa kike

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Sekondari ya Bahi,

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Sekondari ya Bahi, Srella Suleiman akizungumza na wanafunzi wa kike wanaoishi hoteli.​ 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Saa 5.30 asubuhi, niko ofisini kwa Mwalimu Grace Mbega. Huyu ni mwalimu wa afya wa Shule ya Msingi Chifuduka, wilayani Bahi katika Mkoa wa Dodoma.

Mara anaingia mwanafunzi wa kike. Baada ya kutuamkia anasema: “Mwalimu naomba kile kitu, naumwa.” Mwalimu Grace akacheka na kumuuliza kwani hujui kutengeneza za kienyeji?

Yule mwanafunzi alisema anajua isipokuwa amesahau na hata kama angekumbuka namna ya kutengeneza, asingeichukua kwani hakujua kama angekuwa katika hali hiyo kwa siku hiyo.

Baadaye nilikuja kubaini kwamba binti huyo mdogo alikuwa akiomba taulo ya kike (pedi) baada ya kuingia ghafla katika mzunguko wake wa hedhi akiwa tayari amefika shuleni.

Mwalimu Grace alifungua droo yake, akachukua kitambaa kigumu, mkasi, pamba na uzi. Huku akimuelekeza, alianza  kutengeneza taulo ya kike ya asili kwa kukata kitambaa kwa mtindo wa duara. “Ukishakata kitambaa chako, unaanza kukifuma vizuri pembeni,” alisema Grace huku akifuma kitambaa hicho na wakati huo akimuelekeza mwanafunzi huyo aliyekuwa amesimama pembeni yake.

Alitengeneza vishikio viwili alichukua pamba na gozi, kisha akapachika pamba iliyowekwa kwenye gozi vizuri. Baada ya hapo alimuelekeza namna ya kuitumia na kumkabidhi.

Msichana huyo aliondoka ofisini kwa mwalimu wake huku akifurahi. “Nilishawafundisha, nikaa nao kiurafiki, wale walio kwenye umri wa kupevuka na waliopevuka wanaelewa namna ya kutengeneza,” anasema mwalimu huyo.

Hata hivyo, Mwalimu Grace anasema huwa anawasaidia taulo za dharura tu, na kwamba, mabinti wengi hutumia zaidi vitambaa kwa sababu hawamudu gharama za kununua pedi. “Hata hizi za asili tunazotengeneza hapa shuleni zinagharama japo ni kidogo,” anasema.

Hedhi ni kati ya vikwazo vinavyowafanya wanafunzi wengi wa kike kukatisha masomo yao hasa wale wanaosoma maeneo ya vijijini.

Taasisi ya Uangalizi wa Haki za Binadamu ya Human Rights Watch (HRW) katika ripoti yake ya mwaka huu kuhusu hali ya utoaji wa elimu ya sekondari nchini, inasema mazingira ya shule nyingi si rafiki kwa mwanafunzi wa kike hasa akiwa katika hedhi.

Ripoti hiyo inasema usimamizi mzuri wa usafi wa hedhi unahitaji maji ya kutosha, mazingira safi na faragha ili kuruhusu wasichana kubadili au kutupa kwa ustaarabu taulo au pedi wakiwa shuleni.

Utafiti uliofanywa na Shirila la Maendeleo la Uholanzi la SNV katika wilaya nane nchini, unabainisha asilimia 98 ya shule za wilaya hizo hazina miundombinu rafiki kwa wasichana wanapokuwa kwenye hedhi.

Mwalimu wa afya wa shule ya Sekondari ya Magaga, Wende Mbuna anasema kwenye shule hiyo wanafunzi wengi wa kike huwa hawagusi shule wakati wanapokuwa hedhi.

“Pedi za ziada zipo lakini anapewa moja tu, akija kuomba akati inapomtokea dharura. Umaskini ni tatizo kubwa hivyo, vifaa duni vya kujisitiri huwafanya waamua kukaa nyumbani,”anasema Mbuna.

Ilibainika kuwa wanafunzi wengi hawamudu gharama za taulo za kike ambazo ni kati ya Sh2,500 hadi 3,500 kwa paketi moja.

“Natumia vitambaa na huwa nahofia kama nikibaki darasani naweza kuchafuka kwa kupata madoa kwenye sketi yangu ya shule halafu nichekwe, ndio maana naona bora nibaki nyumbani,” anasema mmoja wa wanafunzi katika shule ya Sekondari Chonama.

Msichana huyo (jina linahifadhiwa) huwa anatumia kati ya siku nne hadi tano kila mwezi kwa hedhi na anasema katika siku hizo huwa haendi shule.

Anasema hajawahi kubahatika kutumia taulo ya kike (pedi) ya dukani tangu alipopevuka miaka miwili iliyopita.

Msichana mwingine wa  darasa la saba katika shule ya msingi Chifuduka anasema pia hajawahi kutumia taulo za dukani na kwamba mama yake amekuwa akisema hawezi kumnunulia kwasababu hana fedha.

“Natamani sana kutumia za dukani kwa sababu nitakuwa na uhakika wa kutochafuka nikiwa darasani. Hizi za vitambaa inabidi ubadilishe kila mara, na kwa kubadilishia hakuna labda chooni nako kuna harufu kali,”anasema.

Anasema kukuwa hakuna mitihani darasani kwao, kipindi cha hedhi huwa haendi shule. “Huwa nakaa kimya simwambiagi mama wala baba. Huwa nasema kichwa kinauma basi nabaki nyumbani,”anasema msichana mwingine.

Mganga mfawidhi wa Hospitali Teule wa Hospitali ya Kigoma Ujiji, Dk Kilawa Shindo alisema zipo athari nyingi za watoto wa kike au wanawake kutumia vitambaa wakati wa hedhi.

Dk Kilawa anasema mwanamke anayetumia vifaa hivyo ni rahisi kupata maambukizi  kwenye kizazi ‘Pelvic Inflamatory Desease)  na  kwenye njia ya mkojo  endapo kitambaa hicho kitakuwa na vimelea vya wadudu kama bacteria na fungus.

“Pia mavitambaa ni rahisi kuloa hali inayoweka eneo la ukwe kuwa na unyevu na kuhatarisha mwanamke kupata fungus kisha kuwashwa sehemu zake za siri,” anasema.

Anasema kuwa inashauriwa ikiwa mwanamke atatumia vitambaa badala ya pedi ni sharti kifuliwe kwa maji safi, kikauke na kupigwa pasi ili kuua vimelea vyote vinavyoweza kuzalisha wadudu.

Kuhusu maumivu makali ya tumbo, Dk Kilawa anasema kitaalamu inaitwa Dysmenorrhea, hali hii inatokana na misuli ya ukuta wa uzazi kujiminya wakati wa kuuvunja ukuta uliokuwa umeandaliwa kupokea kijusi endapo mwanamke angekutana na mwanaume.

Afisa Afya wa tarafa ya Bahi Sokoni, Mudila Mundeli anasema yapo yapo magonjwa yanayoweza kuwapata watoto wa kike kutokana na matumizi ya vifaa vya hedhi vizivyo salama.

“Magonjwa yanawakumba sana kwa sababu maji na vifaa wanavyotumia wengi sio salama hii ni hatari pia,” anasema.

Anasema hata wakitoa elimu kwa watoto na wazazi wao, ugumu unabaki kwenye hali ya uchumi kwa kuwa wengi hawamudu gharama.

“Ndio maana tunasisitiza kila shule iwe na kitengo cha afya kwa sababu hiki kinasaidia walau wanafunzi hasa wa kike kupata elimu inayowahusu,”anasema.

Ni suala la kawaida

March 8 mwaka jana Tanzania iliungana na nchi nyingine duniani kuadhimisha siku ya hedhi ili kuelimisha jamii kwamba jambo hilo ni la kawaida katika mfumo wa maisha ya jinsia ya kike, na hutokea kila baada ya siku 28.

Mwalimu Mkuu wa Shule ya Msingi Chifuduka, Daniel Mchomvu anasema hedhi sio siri tena shuleni kwake. “Hata hiyo mtoto mdogo muulize kuhusu hedhi anajua. Tumeamua kuwafundisha ukweli wajitambue tangu wadogo. Wasione ajabu,” anasema na kuongeza:

“Tulimteua mwalimu wa kike, kazi yake kubwa ni kukaa na mabinti hapa shuleni ili  waliopevuka awasaidie elimu ya afya na wanapokuwa hedhi waone ni kawaida, wasiache masomo”.

Kwa upande wake Mwalimu Grace anasema katika jitihada za kutoa elimu kwa jamii, waliitisha kikao cha wazazi ili wajadili suala la hedhi kwa watoto wao na namna wanavyoweza kuwasaidia, wahudhurie masomo.

“Baba au mama yeyote anaweza kuzungumza na mwanae wa kike, hedhi sio siri tena,”anasema.

Mzazi, Jeremia Matonya anasema hajawahi kujua siku za hedhi za binti yake. Hata hivyo anakiri kuwa kila mwezi kuna siku binti yake huwa huwa haendi shule.

“Naanzaje kumuuliza eti upo mwezini? Hiyo ni kazi ya mama yake. Akilala ndani najua anauma,”anasema Matonya akiona ajabu kwa namna anavyoelimishwa kwamba, hedhi ni kitu cha kawaida.

Anasema hajawahi kutoa fedha yoyote kwa ajili ya kumnunulia taulo binti yake, japo ni mwaka wa pili tangu apevuke.

Mwalimu Grace analazimika kutumia muda mrefu, kuwalekeza namna ya kuwajali mabinti zao japo ukweli unabaki palepale, gharama za kumudu.

Ofisa elimu wa Sekondari Wialaya ya Bahi, Hassan Mohamed anasema walimu wakiume na wakike kwenye wilaya hiyo wameshafundishwa namna ya kuwasaidia wasichana wanapokuwa hedhi.

Mtandao wa maji na mfumo wa majitaka nchini (TAWASANET) katika mapendekezo yake yaliyotokana na utafiti wake kuhusu miudombinu katika shule kwa ajili ya manbinti wakati wa hedhi, unapendekeza kutungwa kwa sera zitakazolazimisha ujenzi wa shule kuzingatia mahitaji hayo.

Kadhalika Tawasanet wanapendekeza kuwapo kwa mfumo rasmi wa masuala ya hedhi kuzungumzwa kwa uwazi katika utoaji wa elimu, ili kuvinja ukimya ambao umekuwa sababu ya ‘mateso’ kwa wanafunzi wa kike.

Ofisa elimu wa Sekondari Wilaya ya Bahi, Hassan Mohamed anasema walimu wakiume na wakike kwenye wilaya hiyo wameshafundishwa namna ya kuwasaidia wasichana wanapokuwa hedhi ikiwa ni hatua ya kwanza ya utekelezaji.

Hata hivyo, wakati wa maashimisho ya Tamasha la Jinsia, halmashauri za Wilaya ya Kishapu na Kisarawe zilipata tuzo baada ya kuweza kutenga bajeti na kuanza kutoa bure pedi kwa wasichana wote waliopevuka shuleni.

Friday, September 8, 2017

Kati ya watoto 1500 wanaozaliwa mmoja ana tatizo la kijinsia

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi

Unapokutana na pasi ya kusafiria ya raia kutoka nchi kama Australia kwa asiyefahamu anaweza kustaajabu kwani zimeachwa sehemu tatu za kujaza jinsi ya msafiri. Na hii ipo wazi, kwasababu mtu anatakiwa ajaze kama yeye jinsi yake ni kike,  kiume au ya kike na kiume.

Hilo siyo jambo la kushangaza, kwani sehemu ya kujaza jinsi kama mtu anazo zote ya kike na kiume iliongezwa baada ya nchi hiyo kubaini matatizo ya kiafya yanayoweza kumpata binadamu.

Kama tulivyoshuhudia mpambano wa kupatikana katiba mpya ambayo ndiyo itakua ikiongoza maisha ya Watanzania, vivyo hivyo hata mwili wa mwanadamu huwa na katiba yake na inapovurugwa au kubadilishwa kiholela, huwa na matokeo mabaya.

Katiba ya mwili wa binadamu imo ndani ya vinasaba, kitabibu ni Genes.

Chembe hizo ndizo hubeba taarifa za kiurithi za binadamu zenye maelekezo ya shughuli zote pamoja na maumbile yake yatakavyokuwa.

Wataalamu wanasema kuvurugika kwa taarifa hizo, husababisha matatizo ya kimwili ambayo binadamu anapozaliwa hujikuta akiwa na maumbile tofauti na ilivyo kawaida kama mtu kuzaliwa akiwa na jinsi mbili.

Inaelezwa kuwa uwapo wa jinsi mbili mwilini na huku zikikaribiana kiutendaji kwa muathirika, ni mojaya matokeo ya kuvurugika kwa chembe za urithi.

Unawezaje kumtambua mtu mwenye jinsi mbili

Machoni unaweza ukamtambua mtu kwa mwonekano wa kiume, lakini akawa mwilini mwake ana chembe za urithi za kiume. Vivyo kwa kwa upande wa mwanamke.

Katika jamii matatizo kama hayo hupokelewa tofauti kutokana na watu kutokuwa na uelewa wa tatizo.

Hali hiyo huwafanya waathirika kutokuwa wawazi na uhofia hata kwenda katika vituo vya afya kwa ajili ya kupata ushauri nasaha wa kitabia au hata kupata matibabu mengine.

Taarifa za jumla za tatizo hilo

Tatizo la mtu kuwa na jinsi mbili au zisizo za kawaida kwa lugha ya kitabibu hujulikana kwa jina la intersex.

Kitabibu maana yake nikuzaliwa na upungufu kwenye maeneo ya viungo vya uzazi na mfumo mzima sehemu za ndani, yaani kwenye kokwa ya kike au yakiume na sehemu za nje yaani kwenye uke, uume na sehemu zingine za siri.

Takwimu za Shirika la Afya Duniani (WHO) zinaonyesha kwa kila watoto 1,500 hadi 2,000 wanaozaliwa, mmoja huwa na tatizo hilo lakimaumbile ambalo huonekana kwa macho.

Moja ya changamoto kubwa ambayo waaathirika hawa hukumbana nayo ni uhusiano wa kimapenzi, kijamii na binafsi.

Watu hawa hukumbana na hali ya kuwa na aibu na wengine hutengwa na kunyanyapaliwa.

Jambo kama hili huwafanya waathirike kisaikologia na kujitenga na jamii.

Nini kinatokea mwilini na kusababisha tatizo hili?

Kwa kawaida, mwanadamu huwa na mgawanyiko wa chembe hai za urithi nusu toka kwa mzazi wa kike na nusu kutoka kwa mzazi wakiume, pale yai la kike na kiume yakikutana hupatikana mtoto aliye na chembe za urithi toka kwa wazazi wake.

Taarifa hizi hubebwa na chembe zilizo kama utepe na umbile kama la herefu X na huwa na kifundo katikati.

Chembe hizi kitabibu huitwa chromosome ndizo zinabeba taarifa za urithi kwa kila kitu mwilini kuanzia urefu wa mtoto anayezaliwa hadi rangi ya macho anayotakiwa kuwa nayo.

Chembe hizi huwa na protini maalum na molekyuli moja ya DNA (vinasaba) ambavyo vimo ndani ya seli ambayo hubeba taarifa nyeti.

Hiyo sasa ndiyo huwa kama katiba yenye maelekezo yote yanayotakiwa kufanywa na mwili.

Kuanzia wanadamu, wanyama na mimea, chembe za urithi za chromosomes zipo katika mtindo wa jozi.

Zipo jozi 22 ambazo huitwa autosom na nyingine ni jozi ya ziada ambayo inahusika na mustakabali wa jinsi ya mwanadamu itakavyokuwa, ambayo kitabibu huitwa sex chromosome.

Hii ndiyo inafanya jumla yake kuwa  jozi 23 au kwa maana nyingine, ni seli huwa na chromosomes 46 jumla.

Sex chromosomes ndizo  zinazohusika kutoa mustakabali wa jinsi ya mtu katika maumbile ya nje na ya ndani, chembe za aina hii huwa na chembe ya chromosome X na Y.

Inapotokea muunganiko wa jozi ya XX huyo ni mwanamke na jozi XY ni mwanamume, sehemu ya nje ya jinsi huwa na sehemu za siri za nje na sehemu za ndani huwa ni korodani na kokwa ya kike kitaalam ovary.

Sehemu za ndani ndiyo tezi zinazozalisha vichochezi vya kike kwa mwanamke na kwa mwanaume ni mbegu za kiume na kichochezi cha kiume.

Vichochezi hivi ndivyo hutoa tabia za kijinsia za kike na kiume na humsababisha mtu aonekane mke au mme.

Mbegu ya kiume na yai lakike baada ya mizunguko ya seli huwa na malighafi za urithi nusu ambazo ndiyo chromosomes, yaani hujigawa kutoka chembe 46 nakuwa nusu yake ambayo ni 23.

Mimba inapotungishwa ndipo nusu ya chembe za chromosome 23 huunganika na kutengenezwa kiumbe ambacho huwa na chembe 23 toka kwa baba na 23 toka kwa mama.

Lakini panapotekea upungufu kwenye chembe za urithi kitaalamu huitwa gene mutation.

Katika chembe hizo za urithi ndipo mabadiliko ya kimaumbile yanapotokea ya nje na ya ndani.

Wapo watu wenye muonekana wa mwanamke, ambao huwa na korodani na uume, lakini na wana chromosomes XY ndani ya mwili ambayo humthibitsha kuwa ni jinsi ya kiume.

kazi ya korodani kutengeneza homoni itwayo testosterone.

Homoni hii ndiyo inakazi ya kumfanya mtu awe na tabia za kiume pamoja na maumbile yake.

Homoni hii huwa na kazi yakumfanya mwanaume kipindi anabalehe kuwa na sauti nzito, misuli mikakamavu na mikubwa, utawanyikaji wa nywele kama vile ndevu.

Lakini miili ya wanawake huwa inashindwa kuipokea homoni hiyo ili iweze kufanya kazi yake, tatizo hilo kitabibu huitwa Androgen Insensitivity syndrome.

Watu wenye tatizo hilo hungeliweza kuwajua kwakuwa wanapozaliwa huwa na sehemu zakike katika seheme zao za siri.

Na hata wazazi na wahudumu wa afya hupewa taarifa kuwa umejifungua mtoto wa kike na cheti cha kuzaliwa pia hujazwa mtoto wa jinsi yake ni ya kike.

Lakini kadiri mtoto huyo anavyozidi kukua, dalili za uwapo wa jinsi mbili huonekana.

Miaka ya nyuma wataalamu wa upasuaji walikua wakifanya marekebisho na kuangalia jinsi ipi iko imara walikuwa wakiiacha na kuiondoa ile dhaifu.

Lakini kumbe ilikua ni makosa kwani wale waliopasuliwa walipofikia umri wa utu uzima, walijikuta wameondolewa jinsi ya kiume, lakini ana muonekano wa kike ukubwani.

Na walipopimwa walikutwa na chembe zao za urithi ni XY yaani mwanaume. Mwingine katiba ya mwili wake ni ya kike, yaani ana chembe XX, hivyo anakuwa na maumbile ya kiume na jinsi yake ni yakiume.

Ushahidi wa kiuchunguzi wa kutumia uchambuzi wa kina wa chembe hai ndiyo unatoa uthibitisho kuwa mwanadamu huyo ni mwenye katiba ya chembe za urithi za kike au za kiume.

Kwa wenzetu walioendelea wamekuwa na watu wenye tatizo hili, hivyo wakaamua kuwajali kwakuwapa uhuru wakuamua baada ya kupatiwa ushauri.

Taarifa iliyotolewa Juni 14 na Shirika la Habari la CNN, ilisema kuna ushuhuda wa baadhi ya waaathirika wa tatizo hilo walioanzisha umoja wao na walitoa ushahidi wa wazi kuwa unapomtazama usoni, hufanana kwa kila kitu na mwanaume. Shuhuda mmoja alisema alianzisha uhusiano na mwanaumke, lakini ilikua ikimnyima raha kwakuwa alikua na muonekana wa kiume ila ana jinsi ya kike.

Vivyo hivyo kwa mwanadada……ambaye alikua na uhusiano ambao haulufikia katika mapenzi.

Anasema kila alipofikiria jambo hilo, ilimuwia ugumu kwa sababu ya maumbile yake.

Uanishwaji wa tatizo la muingiliano wa jinsi

Kuna aina 4 za muingiliano wa jinsi yaani 46xy, 46xx, muingiliano jinsi wenye kokwa moja au zote mbili na muingiliano jinsi wakutatanisha.

Sehemu ya pili ya makala haya itaeleza aina hizo zilivyo na kama tatizo hili linatatulika.

Friday, September 8, 2017

PIRAMIDI YA AFYA: Dawa ya mtu mwenye tatizo la nguvu za kiume hii hapa



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

By Dk Shita Samwel

Yawezekana kuwa tuna majukumu mengi na tunafanya kazi sana ili kujipatia kipato, lakini katika kufanya kazi huko, huwa tunafanya kazi nzito zinazouchosha mwili kupita kiasi.

Kiasilia wanaume ndiyo wanaofanya kazi ngumu zinazochosha mwili zikiwamo za kuendesha magari makubwa kwa umbali mrefu, kazi za ujenzi, kubeba mizigo mizito kama ilivyo kwa makuli wa bandarini na sokoni.

Pia, kazi zingine ni zakutumia akili zaidi kama ya uhandisi wa mawasiliano na kazi za usanifu majengo.

Wanaume hufanya kazi zaidi na kutembea umbali mrefu ukilinganisha na mwanamke, hivyo hutumia nguvu nyingi kuyafanya mambo haya hali inayomletea uchovu mkali wa mwili.

Uchovu na mashinikizo ya kimwili nimojawapo ya mambo yanayochangia kwa wanaume wengi kupungukiwa na nguvu za kiume.

Unapokuwa katika hali hiyo ni vigumu kupata msisimko wa kimwili wa kufanya tendo la ndoa.

Kutumika sana kwa viungo vya mwili ikiwamo ubongo na misuli ya mwili baadaye humfanya muhusika kubaki na uchovu mkali uliotokana na matumizi yaliyopitiliza ya maeneo hayo mwilini.

Uchovu au mwili kuchoka sana huchangia mtiririko wa tendo la ndoa kuathirika.

Mwili unapochoka unashindwa kuwa na nguvu za kiume za kutosha hivyo kushindwa kwenda mizunguko kadhaa ya tendo la ndoa.

Kama tulivyoona katika Makala nilizowahi kueleza kuwa tendo hili linahusisha mfumo wa fahamu yaani ubongo, uti wa mgongo na mishipa ya fahamu, mfumo wa damu na moyo na misuli ya mwili.

Misuli hiyo ikiwamo ile ya uume, homoni za mwilini pamoja na kemikali zilizomo katika damu na sehemu za mwilini navyo vinahusika.

Uchovu mkali uliotokana na kufanya kazi ngumu bila kupata usingizi au mapumziko huwa  na mwingiliano na mtiririko mzima wa tendo hilo kwa ujumla.

Kupumzika ni kuutuliza mwili pasipo kujongesha viungo vya mwili wala kutukutisha, mfano unapoamua kukaa na kutulia hapo umepumzika, kitendo cha kulala ni kupumzika kwa mwili huku mwili ukiwa umezima mawasiliano ya nje ya mwili.

Kuupumzisha mwili kwa kulala usingizi kuna faida kubwa sana kiafya, kitaalamu kulala kunauwezesha mwili ulio mchovu kupata mapumziko.

Kulala peke yake kunaupa nafasi mwili kupata utulivu, kuukarabati na kuujenga, vilevile kupambana na maradhi na hitilafu mbalimbali zilizojitokeza mwilini.

Tafiti mbalimbali za kiafya zimeonyesha kuwa kulala kwa zaidi ya saa Sita kuna faida kubwa kiafya. kwani kunaonyesha kiwango cha homoni ya kiume iitwayo Testosterone mwilini huongezeka.

Kupanda kwa homoni hiyo ni faida kubwa kwa mwenye upungufu wa nguvu za kiume na hata asiye na tatizo naye hufaidika.

Homoni hii ndiyo inayosababisha tabia zetu za kiume ikiwamo yakuweza kupata hisia za tendo la ndoa, hivyo basi kuweza kuwa na nguvu za kiume imara.

Kitaalamu mwanadamu anatakiwa kupumzika kwa saa Sita hadi Nane, muda huo ndiyo unaweza kumtosheleza mwanadamu kupumzisha mwili wake na kuepukana na uchovu.

Ni vema wale wenye tatizo la upungufu wa nguvu za kiume kujijengea mazoea yakulala kwa saa nyingi za kutosha ikiwa ni mojawapo ya mbinu rahisi za matibabu kabla ya kumfikia daktari.

Piga na sms kwa simu: 0763-296752

Friday, September 8, 2017

Vinywaji lishe chakula bora kwa wagonjwa

 

By Dk John Haule, Mwananchi

Bila shaka umeshawahi kuugua japo ugonjwa wa malaria tu ukiachilia mbali wengi waliougua kwa muda mrefu hadi kufikia hatua ya kulazwa hospitalini kwa maradhi ya aina tofauti.

Lakini tukumbuke kuwa maisha ni safari yenye changamoto nyingi ikiwamo ya magonjwa. Ila je, unakumbuka jinsi ulivyokosa hamu na nguvu ya kula chochote ulicholetewa na mtu aliyewahi kukuuguza?

Hali ya kukosa hamu ya kula humtokea kila mgonjwa ndiyo maana watu wenye jukumu la kuuguza wagonjwa hospitalini au nyumbani hupatwa na changamoto ya kuhakikisha amepata chakula cha kutosha kwa kuwa asipokipata cha kutosha, hali yake hudhoofu siku baada ya siku na hatimaye hupoteza maisha.

Na wakati mwingine si kwa ukubwa wa ugonjwa anaougua bali ni kutokana na mwili kushindwa kupambana na maradhi anayougua kwasababu ya njaa.

Kwa Tanzania, hili ni tatizo kubwa wagonjwa hupoteza maisha kwa kuwa wengi wao wanaowauguza hawajui kitaalamu mgonjwa anahitaji lishe ya aina gani ili aweze kumudu matumizi ya dawa anazopewa na madaktari ambazo nyingi huwa kali, humchosha mgonjwa na kugeuka sumu mwilini.

Kitaalamu kama unamuuguza mgonjwa na hana hamu ya kula chakula, unatakiwa umnunulie chakula maalumu ambacho atakunywa glasi moja tu kwa siku ambayo ni sawa na  milo yote mitatu kwa siku.

Ukiingia katika maduka ya dawa au yale makubwa ya vyakula, kuna aina nyingi tofauti za vyakula hivyo ambavyo ni aina ya maziwa ya unga yaliyoshindiliwa virutubisho takriban vyote vinavyopatikana kwenye vyakula vya kawaida.

Mgonjwa akikorogewa glasi moja tu na akanywa akaimaliza, inamfanya awe katika hali njema na ataweza kutumia dawa bila wasiwasi na itamsaidia kupona  haraka kuliko yule ambaye hapati chakula cha aina hiyo.

Kitaalamu vyakula hivyo huitwa ‘Nutritional Supplement Drink’ kinapatikana kwa majina mbalimbali ya kibiashara madukani.

Kinavyofanya kazi mwilini

Kutokana na wengi kutojua namna chakula hicho kinavyofanya kazi mwilini, wanakiita ‘dawa’ baada ya kuona mgonjwa aliyelala kwa kukosa nguvu ya kuamka kwa muda mrefu alipotumia tu chakula hicho kwa siku tano hadi 10 akinyanyuka na kuweza kuzungumza na hata kwenda msalani mwenyewe bila msaada, basi hujua ni dawa.

Wengi huona kama maajabu, lakini ndiyo teknolojia mpya duniani kote na ndiyo maana watu wengi hukimbilia kutibiwa nchi zilizoendelea kwani huko  wataalamu wa lishe (Nutritionist) ni wengi na wameajiriwa kwenye hospitali na hushiriki kikamilifu kuhakikisha afya za wagonjwa hazitetereki wanapotumia dawa kali.

Chakula hiki kimetengenezwaje?

Ni mkandamizo wa virutubisho (macronutrients) vya protini, wanga, sukari   na mafuta.

Kimetengenezwa maalumu kuwa mbadala wa chakula cha kawaida na si lazima uumwe ndiyo ukitumie, kwani  huongeza nguvu za mwili kwa kuujaza virutubisho, madini, vitamini na tindikali muhimu ikiwamo ya ‘amino acids’ zinazomfanya binadamu aondokewe na sonona ambazo kila mgonjwa huwa nazo anapougua.  Lakini pia chakula hiki kimetengenezwa mahususi kwa ajili ya kumpatia mgonjwa uzito, nguvu na huusaidia mwili kufanya kazi zake sawasawa ikiwamo umeng’enyaji wa chakula unaoweza kumfanya mgonjwa apate choo sawasawa ili atoe sumu za mwili.

Kukosa choo ni tatizo kubwa kwa wagonjwa wengi hasa waliopooza, wenye saratani na maradhi mengine yanayowalaza wagonjwa vitandani kwa muda mrefu.

Chakula hicho pia kitaweza kuupatia mwili kila hitaji kwa kuwa mchanganyiko wake hujumuisha kiasi kikubwa cha nishati, protini, Omega-3, fatty acids, lakini pia kina viwango vikubwa vya vitamin A, vitamin B1, Vitamin B2 vitamin B3, na vitamin B6 huku kikiwa na vizalishi vya vitamin D na virutubisho vingine.

Kitu cha ziada

Unapokuwa na mgonjwa ambaye tayari ametumia chakula hicho na ameanza kupata nguvu na hamu ya kula, ni vema ukaanza sasa kumuuliza chakula anachokipenda na umpe kama anavyohitaji.

Ieleweke kuwa mdomo wa binadamu hutamani aina ya chakula ambacho kina virutubisho vinavyohitajika mwilini na kwa mujibu wa madaktari wa lishe duniani kote chakula, aina ya dawa ziitwazo ‘Over the counter medicines’ ambazo binadamu huandikiwa na akili yake badala ya daktari ambaye kwa kawaida humuandikia mgonjwa dawa ziitwazo ‘Conventional Medicines’ ambazo mtu hatakiwi kutumia hovyo. Hapo utagundua kuwa ni muhimu kumsikiliza mgonjwa anapenda kula chakula gani kwani huenda kuna dawa ambazo mwili wake unazihitaji kupitia vyakula hivyo.

Matumizi yake

Matumizi ya chakula hicho hutofautiana kati ya bidhaa moja na nyingine. Kwani kila kampuni hutengeneza vyakula hivyo kwa mchanganyiko tofauti.

Zipo aina ambazo unashauriwa kutumia vijiko viwili, nyingine vitatu, vinne na kuendelea. Ila kampuni karibu zote huweka kijiko maalumu ndani ya mkebe wa chakula hicho kama kipimo na unashauriwa kujaza na kufuta inayozidi juu ili kupata kipimo sahihi.  

Unga huo unaweza kuuchanganya na maji ya baridi, ya uvuguvugu, au na juisi na maziwa. Ukishakoroga unampatia mgonjwa ambaye atakunywa glasi moja kwa siku hivyo hata kama hawezi kula kabisa unatakiwa uwe unampa kijiko kimoja-kimoja taratibu ili asitapike na baada ya siku 5 ataweza kunywa glasi hiyo kwa muda mfupi zaidi mpaka akifika siku 10 ataweza kushika mwenyewe glasi na kunywa yote bila tatizo na hapo tayari atakuwa ameanza kupona.

Dk John haule ni mtaalamu wa tiba lishe  +255 768 215 956

Friday, September 8, 2017

MAGONJWA NA TIBA: Maambukizi ya bakteria na tiba kwa wanawake



Dr. Christopher Peterson

Dr. Christopher Peterson 

By Dk Christopher Peterson

Maambukizi ya bakteria sehemu za siri za mwanamke ni moja ya magonjwa  yanajitokeza kwenye afya uzazi  mara kwa mara. Pamoja na kuwapo kwa msaada kutoka kwa wahudumu wa afya, lakini hata mwanamke mwenyewe anaweza kujipa huduma za awali hata akiwa nyumbani ili kukabiliana na tatizo lenyewe. Takwimu zinaonyesha mwanamke mmoja kati ya wanne wana maambukizi ya bakiteria. Baadhi yao hawaoni dalili zozote wakati tatizo hili linapowapata hadi pale linapodumu kwa muda mrefu ndipo wanaweza kuona dalili ya muwasho ukeni, kutokwa na ute mzito ukiambatana na harufu kali.

Baadhi ya dawa za kiantibayotiki zinasaidia kuponya tatizo hili, japo kwa wengine tatizo hili hujirudia mara kwa mara hata baada ya kutumia dawa, kuto.

Leo nitaeleza hatua za kuchukua ili kupambana na maambukizi haya, kupunguza ukali wake ukishapata na hata kuzuia yasijirudie baada ya tiba.

Kwanza mgonjwa anapaswa kujua wakati upi ni sahihi wa kumuona daktari. Ndani ya uke kuna uwiano kati ya bakteria na fangasi.

Bakteria na fangasi hawa waliopo ndani ya uke hawana madhara kiafya kama wapo kwenye uwiano sawa.

Lakini inapotokea idadi ya kundi moja linazidi lingine, ndipo maambukizi hayo huanza. Hata hivyo, mtu anaweza kupona kwa kutumia baadhi ya antibayotiki, lakini pia unashauriwa kumuona daktari haraka kama ni mjamzito.

Maambukizi ya hayo wakati mwingine ni ishara kuwa mimba inaharibika au unaweza kuzaa kabla ya wakati, kuzaa mtoto mwenye uzito mdogo na matatizo mengine ya ujauzito.

Ni muhimu kumuona daktari kwa wakati huo kuliko kutumia dawa za kawaida kwa sababu haziwezi kuwa msaada stahiki kwa mjamzito.

Tofauti na ujauzito, pia unaweza kuona ishara ya maumivu makali wakati wa kukojoa, kutokwa damu wakati ambao haupo kwenye mzunguko wa hedhi, na maumivu kwenye njia ya mkojo, homa, maambukizi kujirudia hata baada ya kutumia dawa, yanaweza kuashiria tatizo zaidi.

Ni vema kumuona daktari. Utafiti wa kisayansi unathibitisha matumizi ya baadhi ya njia za uzazi wa mpango mathalani ile ya kuwekwa kitanzi inachangia maambukizi hayo kutokana na utokwaji wa damu ambao mara nyingi hufululiza kwa muda baada ya kuwekewa kitanzi. 

Hivyo daktari anaweza kuamuru kukitoa  na kushauri kutumia njia nyingine ya uzazi wa mpango.

Pili, unapaswa kujua kuwa kufanya ngono kunasababisha maambukizi haya ya bakiteria.

Maambukizi hayo  yanaweza kuambukizwa kama magonjwa mengine ya zinaa, ni vema kwa mwanamke kujiepusha na ngono isiyo salama hadi hapo maambukizi yatakapotoweka baada ya tiba.

Kufanya ngono mara kwa mara na hasa na watu tofauti, kunaweza kuvuruga uwiano wa bakteria asilia walioko kwenye sehemu za siri na hivyo kusababisha maambukizi mapya. Lakini unaweza kujikinga na hili kwa njia zifuatazo.

Epuka kufanya ngono mara kwa mara na hasa  kwenye njia ya haja kubwa kwa sababu kufanya hivyo unachanganya uchafu wa njia ya haja kubwa na wale bakteria asilia wa ukeni. Pia ni vema kutumia dhana za kuzuia maambukizi wakati wa kufanya ngono kama vile kuvaa kondomu. Na pia unashauriwa kwenda kukojoa mara tu baada ya kufanya ngono. Baada ya kukojoa jisafishe vizuri kwa maji safi.

Tatu unashauriwa  kuvaa na kutumia vifaa vinavyoendana na afya ya uke. Kwa sababu maambukizi ya bakiteria yanaweza kukusababishia kutokwa na harufu mbaya.

Maswali na majibu piga na sms kwa simu: 0658 060 788

Friday, July 28, 2017

Mazoezi ya kujinyima kula baadhi ya vyakula husababisha utapiamlo

 

By Dk Keneth Kammu, Mwananchi makala@mwananchi.co.tz

Baadhi ya watu wanafanya mazoezi ya kupunguza unene kwa kupunguza kiasi cha vyakula wanavyotumia kwa siku bila kufahamu kuwa wanajitengenezea tatizo jingine kiafya.

Kwa kufanya hivyo, wanajiweka kwenye nafasi ya kupata utapiamlo ambao hutokana na kupata vyakula visivyo na virutubisho vya kutosha au vilivyozidi hata kusababisha matatizo kiafya.

Takwimu zinaonyesha kuwa kulikuwa na watu milioni 925 waliokuwa na utapiamlo duniani kote 2010, ikiwa ni ongezeko la watu milioni 80 tangu 1990.

Licha ya hao, wengine bilioni moja wanakadiriwa kukosa vitamini na madini.

Mwaka huo, ukosefu wa protini mwilini ulisababisha vifo 600,000 vikipungua kutoka 883,000 mwaka 1990.

Ukosefu mwingine wa lishe, ambao unaweza kujumuisha ukosefu wa ayodini na anemia kutokana na ukosefu wa madini ya aidini na chuma, ulisababisha vifo vingine 84,000. Takwimu hizo zinaeleza kwamba utapiamlo ulichangia takriban vifo milioni 1.5 vya wanawake na watoto.

Kutokana na ugonjwa huu, inaelezwa watoto milioni 165 wana matatizo ya kukua hali inayofahamika kama stanted growth.

Inaelezwa kuwa ukosefu wa lishe ni suala la kawaida katika nchi zinazoendelea kutokana na sababu tofauti, ikiwamo ya kukithiri kwa umasikini wa kipato, ukosefu wa elimu ya lishe, uhaba wa chakula na machafuko ya kisiasa yanayosababisha kukosekana kwa utulivu.

Tanzania ni miongoni mwa nchi zenye tatizo hili.

Aina

Kuna aina mbili za ukosefu wa lishe ambazo huleta madhara kwa wahusika. Aina ya kwanza ni ukosefu wa viinilishe vya protini ambavyo hujenga mwili, ikiwa na dalili za kubadilika kwa rangi ya ngozi na nywele (rangi ya kutu), uchovu wa mara kwa mara na kuharisha.

Nyingine ni kushindwa kukua au kuongeza uzito hasa kwa watoto, kuvimba kwa kisigino cha mguu yaani edema na kushuka kwa kinga za mwili.

Vyanzo vya protini ni kama vile maharagwe, mayai, maziwa, nyama, samaki na mboga za majani kama kabeji, spinachi, uyoga na matango.

Aina ya pili ni ukosefu wa chakula cha kutosha kwa ujumla ambao hujidhihirisha kwa kuwa na uso mwembamba, kuonekana kwa urahisi kwa mbavu na mabega kutokana na kukonda pamoja na kuharisha. Dalili nyingine ni kupungukiwa maji mwilini mara kwa mara, kuhara, macho kuingia ndani na ngozi kuwa laini kupita kiasi.

Ukosefu wa kawaida wa lishe ni pamoja na madini ya iodini inayopatikana kwenye chumvi na vitamini A iliyomo kwenye karoti, parachichi, viazi vitamu, samaki, mapapai na mboga za majani kama mchicha.

Wakati wa ujauzito, kwa sababu ya kuongezeka kwa mahitaji ya mwili kwa ajili ya mama na mtoto, ukosefu huo hutokea kwa asilimia kubwa.

Lakini pia inaelezwa kuwa lishe kupita kiasi ni tatizo kama ilivyo kinyume chake.

Watu wenye unene uliopitiliza wanaongezeka kama ilivyo kwa wenye upungufu wa lishe.

Sababu nyingine za utapiamlo hujumuisha anorexia nervosa ambayo ni hali ya kutokula kwa lengo la kupunguza uzito na bariatric surgery ambao ni upasuaji wenye lengo la kupunguza ukubwa wa tumbo. Wazee hupata utapiamlo zaidi kwa sababu ya mabadiliko ya utendaji wa mwili kisaikolojia na kijamii.

Chanzo

Kutokana na chakula tunachotmia kila siku, mwili unapokea virutubisho muhimu kama kalori, protini, mafuta, wanga (kabohidrati), vitamini na madini.

Hivyo, uhaba au wingi wa vitu hivi kwa muda fulani huweza kusababisha utapiamlo.

Kuna aina mbili za utapiamlo ambazo ni kukosa kiwango cha kutosha cha chakula pamoja na kukosekana kwa uwiano wa virutubisho katika chakula (hasa ule wa protini)

Utapiamlo hutokea kama mtu hali chakula cha kutosha, yaani uhaba wa chakula kwa ujumla au kuwa na njaa ya kudumu.

Njaa ya kudumu hutokea kama mtu anakosa vyakula muhimu kwa mfano protini, vitamini au madini hata kama anakula chakula kingi cha aina moja.

Huweza kutokea pia kama mtu anakula chakula kingi bila kujali uwiano wa virutubisho vinavyohitajika.

Kukosa lishe ya kutosha hutokana na kukosa mlo ulio kamili.

Bei ya juu ya chakula kwa watu maskini huchangia pia kutokea kwa hali hii.

Kutonyonya maziwa ya mama kwa muda wa kutosha kunaweza kuchangia hali hii pia.

Maradhi ya kuambukiza kama homa ya matumbo, nimonia, malaria na ukambi ambao huongeza mahitaji ya lishe ni sababu nyingine.

Ikiwa ukosefu wa lishe utatokea wakati wa ujauzito au kabla ya miaka miwili kwa mtoto, huenda ukasababisha matatizo ya kudumu ikiwamo udumavu wa mwili na akili.

Dalili za ukosefu wa lishe hutegemea zaidi aina ya virutubisho vinavyokosekana.

Kukabili

Juhudi za kuboresha lishe hasa ya watoto ni muhimu ili kuhakikisha afya ya familia na Taifa kwa ujumla.

Kunyonyesha watoto kwa muda wa kutosha kunaweza pia kupunguza kiwango cha utapiamlo na vifo kwao.

Wizara ya Afya nchini inashauri kuwanyonyesha watoto walau kwa miaka miwili, miezi sita wakitakiwa kutochanganyiwa na chakula kingine chochote.

Utaratibu wa kutoa viinilishe kwa wajawazito pamoja na kinga muhimu hasa kwa nchi zinazoendelea ni njia inayokubalika.

Mfumo huo pia huwa na manufaa ukitumika kwa wanafunzi hasa wa shule za msingi. Licha ya kuongeza mahudhurio yao shuleni, huimarisha afya na usikivu wao.

Kwenye makambi ya wakimbizi, mfano yaliyopo mkoani Kigoma, licha ya kugawa chakula, Umoja wa Mataifa na mashirika yake umeanzisha utaratibu wa kutoa fedha ili kuwawezesha watu hao kujinunulia vyakula wanavyokosa.

Kama ilivyo kwa wanafunzi na wajawazito, wagonjwa pia wanahitaji kutumia vyakula vinavyopendekezwa na wataalamu wa lishe kama sehemu ya matibabu yao.

Kwa wenye utapiamlo mkali unaosababishwa na matatizo mengine ya afya, wanashauriwa kupata matibabu hospitalini. Mara kwa mara hii uhusisha kudhibiti kiwango cha chini cha sukari, halijoto ya mwili, ukosefu wa maji na ulaji wa chakula kidogo.

Viua sumu vya mara kwa mara vinapendekezwa kwa sababu ya hatari kubwa dhidi ya maambukizo.

Hatua za muda mrefu zinajumuisha kuboresha kilimo, kupunguza umaskini, kuboresha usafi wa mazingira na kuongeza elimu ya lishe.

Mwandishi ni mwanafunzi wa udaktari. Anapatikana kwa 0759 775 788     

Friday, July 28, 2017

Njombe choo bora kwanza, nyumba baadaye

 

By Herieth Makwetta, Mwananchi hmakwetta@mwananchi.co.tz

 

Ni asubuhi  tulivu ya kipupwe, naingia Shule ya Msingi Welela na macho yangu yanavutiwa na mazingira safi yenye kuvutia, ikiwamo ramani ya dunia iliyotengenezwa kwa chupa za plastiki zenye rangi ya kijani.


Uzuri wa shule hiyo unakamilika pale ninapoamua kwenda maliwatoni ambako nakuta vyoo safi vya wanafunzi vyenye matundu 17; wasichana wakitumia tisa na wavulana manane.

Maliwato haya yana sehemu ya kunawa mikono yakiwa na maji yachuruzikayo yakiwa na uwezo wa kuhudumia watoto 14 kwa wakati mmoja. Kuna sabuni ya maji kwenye tanki lenye ukubwa wa lita 1,500.

Kwa miundombinu hiyo, magonjwa yamepungua shuleni hapo. Ayubu Kidagayo, mwanafunzi wa darasa la sita anakiri hilo.

“Zamani homa za matumbo na kuhara ilikuwa ni jambo la kawaida lakini sasa ni historia. Hatuendi tena mashambani au msituni kujisaidia,” anasema mwanafunzi huyo.

Mafanikio hayo hayakupatikana bure, kuna juhudi ziliwekwa. Kampeni ya afya na usafi wa mazingira imeleta mabadiliko hayo, siyo kwa shule hiyo pekee bali kijiji kizima cha Welela chenye kaya 295.

Mafanikio haya yamepatikana muda mrefu kidogo na inaelezwa kuwa hadi Novemba 2015, kaya zote kijijini hapo zilikuwa na vyoo bora vyenye kuta imara, paa lisilovuja, mlango unaofungika, sakafu inayosafishika kwa maji na kibuyu chirizi chenye majisafi na sabuni kwa ajili ya kunawa mikono. Kabla ya hapo, kumbukumbu zinasema ni kaya nne pekee zilizokuwa na vyoo bora.

Baada ya kukamilisha awamu ya kwanza, Ofisa Mtendaji wa Kijiji cha Welela, Thomas Mwinami anasema, Januari 2016 tuliingia katika mpango wa utekelezaji wa awamu ya pili kwa kubainisha sifa hizo.

Kaimu Ofisa Mtendaji wa Kijiji cha Sovi, Mariam Mbwambo anasema wamefanikiwa kujenga vyoo bora kanisani, ofisi ya kijiji na Kituo cha Afya cha Sovi.

Anasema kaya 202 zenye wakazi 743 zina vyoo bora na kwamba kampeni ya afya ya usafi na mazingira ni agenda endelevu katika mikutano na mikusanyiko mbalimbali.

“Tumefanikiwa kuwa washindi wa tatu Tanzania bara kwa utekelezaji wa kampeni ya afya na usafi wa mazingira mwaka 2016 na tukazawadiwa pikipiki kwa ajili ya kutekeleza kampeni hii,” anasema Mbwambo.

Katika Kijiji cha Maduma kilichopo Kata ya Kichiwa, hakuna mwananchi anayeruhusiwa kuanza kujenga makazi mapya kabla hajajenga choo bora na cha kisasa chenye sifa zote.

Mikakati na mbinu za utekelezaji inatofautiana baina ya vijiji. Kijiji cha Lyalalo kilichopo Kata ya Matembwe hufanya vikao vya kamati ya kuhakiki ujenzi wa vyoo. Vijiji vya Kanikelele, Isoliwaya, Ikuna na Image licha ya kuwa na vyoo bora shuleni, kanisani, vilabu vya pombe na maeneo yenye mikusanyiko kama vile zahanati, wamefanikiwa kuwa na vyoo bora kwa asilimia 100.

Uwapo wa mradi wa maji unaohudumia vitongoji sita katika Kijiji cha Image umeifanya kampeni hiyo kutekelezeka kwa wakati kutokana na maji hayo kutumika katika ujenzi wa vyoo na katika usafi na mazingira kwa ujumla.

Bibi Anjelika Lihawa (88), ambaye ni mjane, mkazi wa Kijiji cha Image tayari ana choo bora.

“Zamani nilikuwa na choo cha shimo, lakini kwa sasa nimefanikiwa kujenga cha kisasa zaidi,” anasema.

Malengo ya Milenia ya 2025

Utamaduni wa usafi wa mazingira umekuwa ni maisha ya kila siku ya wakazi wa Wilaya ya Njombe ambayo inaongoza kwa vyoo bora kati ya halmashauri zote 184 Tanzania, hivyo kuing’arisha nchi Kusini mwa Jangwa la Sahara.

Mwenyekiti wa Halmashauri ya Wilaya ya Njombe, Valentino Hongoli anasema siri ya mafanikio ni kuwa na malengo katika sekta ya afya na mazingira.

Anasema wataalamu walianza kufanya utafiti uliogundua kulikuwa na magonjwa ya mlipuko kutokana na baadhi ya maeneo kutokuwa na usafi wa kutosha.

“Tulianza ngazi za vijiji ili kutokomeza magonjwa haya katika kuboresha usafi wa mazingira. Ilitolewa elimu ambayo wananchi wanaizingatia na kila mmoja kuagizwa kutekeleza mkakati uliopo. Mikutano iliitishwa kupitia uongozi wa vijiji,” anasema Hongoli.

Mratibu wa kampeni ya usafi wa mazingira kutoka Wizara ya Afya, Anyitike Mwakitalima anasema kampeni hiyo ilianzishwa mwaka 2012 na inatekelezwa katika halmashauri zote nchini.

Anasema hadi sasa wizara imezifikia halmashauri 184 na vijiji 12,500 na kuhamasisha jamii kuhusu ujenzi na matumizi ya vyoo bora katika kaya na maeneo yenye mikusanyiko.

Mwakitalima anasema awamu ya kwanza ilianza mwaka 2012 na kukamilika Juni mwaka jana na ya pili inatekelezwa kuanzia mwaka 2016 na kutarajiwa kukamiliaka mwaka 2021.

Anasema wakati kampeni hiyo inaanza, ni asilimia 19 pekee ya kaya nchini zilikuwa na vyoo bora lakini hadi Juni 2016 tathmini ilionesha zimepanda mpaka asilimia 62 na unawaji mikono ilikuwa asilimia 5.9 na imefika asilimia 43 katika vijiji vilivyokuwa vinatekeleza kampeni hiyo.

Kwa shule za msingi na sekondari, anasema awamu ya kwanza vyoo vya kisasa ilijengwa kwenye shule 2,113; lakini awamu ya pili, wigo utapanuliwa zaidi.

“Tunataka tuzifikie zaidi ya kaya milioni 5.6; kaya milioni 3.8 za vijijini na milioni 1.8 za mjini. Hii itaenda sambamba na shule 3,500 za msingi na 700 za sekondari,” anasema Mwakitalima.

Anafafanua kuwa awamu ya pili itajumuisha zahanati 1,000 ili kukidhi haja za wagonjwa, wasindikizaji, watoa huduma na katika barabara kuu ambako abiria husimama kuchimba dawa.

“Tumepanga kujenga vyoo bora maeneo nane ya kimkakati katika barabara mbalimbali, kufika mwaka 2025 tunataka tuwe na Tanzania safi na kila kaya nchini itakuwa na choo bora,” anasema Mwakitalima.

Mratibu wa huduma za maji, afya na mazingira shuleni kutoka Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia, Mwalimu Theresia Kuiwite anasema Wilaya ya Njombe imekuwa mfano wa kuigwa baada ya vikao kati ya viongozi, walimu na wanavijiji kuongeza uhamasishaji.

Mkuu wa Wilaya ya Njombe, Ruth Msafiri anasema ikilinganishwa na wilaya nyingine alizowahi kufanya kazi, amejifunza uongozi wa ushirikiano kutoka ngazi za juu kwenda kwa wananchi wa kawaida.

“Watu wa Njombe wana wivu wa maendeleo na hiyo imekuwa chachu katika kuharakisha mipango iliyowekwa na hawapendi kusukumwa. Tayari kata zote 24,211 zina vyoo bora,” anasema Ruth.

Mkuu wa Mkoa wa Njombe, Christopher Ole Sendeka anawataka wakuu wa mikoa nchini kuiga mfano wa mkoa wake katika utunzaji wa mazingira

Anasema mafanikio hayo hayakushuka kama mvua, bali kulikuwa na mshikamano baina ya viongozi wa mkoa, wilaya mpaka kata, vitongoji na wananchi wa kawaida.

“Mafanikio ya mkoa wetu yanatokana na utashi wa viongozi na utayari katika kutekeleza majukumu yao. Kujipanga na nguvukazi ya pamoja ndiyo msingi wa mafanikio tuliyonayo,” anasema Ole Sendeka.

Njombe ambayo mwaka jana ilikuwa wilaya bora kwa usafi wa mazingira, ujenzi wa vyoo bora na matumizi kwa asilimia 97 bado ni safi.

 

 

Friday, July 14, 2017

Fahamu wakati na faida ya kutumia dawa za ziada

Food supplements ni suluhisho kwa wenye

Food supplements ni suluhisho kwa wenye upungufu wa baadhi ya virutubisho ili kuwarudisha kwenye hali ya kawaida. 

By Dk John Haule, Mwananchi; makala@mwananchi.co.tz

Ni kawaida kusisitizwa kula kabla ya kumeza au kunywa dawa ambayo daktari ameipendekeza kwa mgonjwa.

Inapotokea mgonjwa ni mtoto, mzazi au mlezi huagizwa kuhakikisha amemlisha chakula cha kutosha  kabla hajampa dawa husika.

Tumezoea kusikia kauli hizi kutoka kwa madaktari wanapotoa maelekezo ya matumizi ya dawa kwa wagonjwa.

Lakini, swali la kujiuliza ni vyakula gani tunavyopaswa kuwapa wagonjwa kabla ya hawajatumia dawa hizo?

Watu wengi nchini na hata duniani hushindwa kulijibu swali hili.

Katika hali ya kawaida, binadamu tunakula vyakula kila siku ili tushibe, tujenge mwili na tujikinge na maradhi. Vipo vyakula vya aina nyingi; wanga, protini, vitamini na madini pia.

Maisha yameendelea kuwa hivyo kwa karne nyingi tukiishi kwa mazoea haya, lakini katika karne iliyopita, mambo yamegeuka.  Katika miaka ya 1990 kumegunduliwa aina mpya ya vyakula ambavyo viitwavyo ‘food supplements’ ambavyo tayari vimeanza kuenea katika maduka makubwa au maarufu supermarkets na yale ya dawa.

Food supplements ni tibalishe kama zinavyofahamika kwa wataalamu wa afya. Hii ni baada ya kuonekana kuwa vyakula hivi vina uhusiano mkubwa na dawa za kutibu maradhi mbalimbali tunazoandikiwa na madaktari hospitali.

Vyakula hivi vimeonekana vinasaidia dawa kufanya kazi vizuri na kwa haraka pale mgonjwa anapotumia pamoja na tiba za hospitali, yaani conventional medicines.

Vyakula hivi pia vilipewa jina la tibalishe ili kuonyesha kuwa siyo dawa, kwani watengenezaji wake walishaanza kuvinadi kama dawa halisi huku wakisisitiza kuwa vinaponya na kutibu maradhi kitu ambacho kilihofiwa na mamlaka za tiba, kuwa watumiaji wangepuuza dawa halisi na kuvitegemea.

 Kisayansi, vina uwezo tu wa kusaidia tiba rasmi zinazopendekezwa na daktari, lakini siyo kutibu kama ilivyodaiwa na watengenezaji hao.

Hivyo, ukinunua tibalishe na kusoma maelezo yake, utakutana na maneno yasemayo ‘bidhaa hii haitibu wala haiponyi na siyo mbadala wa dawa ila msaada wa tiba’ kwa kuwa hakuna mtengenezaji aliyeruhusiwa kuingiza sokoni bidhaa yake bila kuwa na maneno hayo na lazima yasomeke kiurahisi.

Vyakula vya ziada

Tunapoumwa hata kama ni ugonjwa wa kawaida, hakuna anayepewa chakula hata kiwe kizuri namna gani akala kwa furaha na akakimaliza.

Hii ni kwa sababu mgonjwa hupoteza hamu na nguvu ya kula. Kwa kuliona hilo, ndipo watafiti wa tiba walipokuna vichwa na kuja na jibu la vyakula mbavyo vingewafaa wagonjwa.

Baada ya utafiti wao, walikuja na maoni kwamba vyakula tulavyo kila siku ni vya ‘kiada’ na tibalishe ni ‘ziada.’

Food Supplements, hizi zilianza kunadiwa kuwa ni dawa duniani kote kutokana na kutengenezwa kwa kulenga maradhi ya aina mbalimbali, lakini kwa kawaida huwa ni mchanganyiko wa vitamini, virutubisho (nutrients), madini (minerals) na tindikali (Acids) za aina tofauti kulingana na maradhi tofauti.

Ukiacha hilo, tibalishe zinatengenezwa katika namna ambayo zinaonekana kama dawa halisi kwa kuwa zipo katika muonekano wa vidonge, maji (syrups), unga hata zenye vidonge vya vifuniko vya plastiki yaani ‘capsules.’

Utata wa utambuzi wa food supplements kama dawa, huja pale mgonjwa anapotumia na kujikuta amepata nafuu huku mamlaka za tiba zikiendelea kukataza wagonjwa kuzitambua kama dawa.

Aina

Nchini kuna kampuni nyingi zinazoingiza tibalishe na kuzisambaza katika maduka ya vyakula au dawa na Watanzania wengi huzinunua na kuzitumia.

Lakini tatizo linakuja, namna mgonjwa anavyoweza kuzitambua bidhaa hizo, hasa ikizingatiwa kuna uhaba wa wataalamu wa tiba na lishe nchini, hivyo kuchangia watu wengi kukosa elimu ya kina.

Kutokana na changamoto hiyo, wengi hununua na kutumia vyakula hivi kwa utashi wao binafsi na kutopata mafanikio kwa kuwa hufanya hivyo kimakosa na kujikuta wanachagua bidhaa isiyoendana na ugonjwa anaougua. Ipo mifano mingi ya vyakula hivi.

Nutrishake

Hii ni aina ya tibalishe iliyo kwenye muonekano wa unga ambayo ni chakula kinachomfaa mtu yeyote anayeumwa kwa muda mrefu na hana hamu ya kula.

Hii ni lishe yenye ladha ya maziwa ambayo mgonjwa hukoroga unga wake katika glasi ya maji na kuinywa.

Mgonjwa akiimaliza glasi hiyo, kisayansi anafanana na mtu aliyekula milo yote mitatu kwa siku nzima.

Wataalamu huiita ‘Recommended Daily Allowance’ kwa kifupi RDA. Wagonjwa wengi hupoteza maisha kutokana na njaa isababishwayo na kushindwa kula kwa muda mrefu.

Ukiacha nutrishake, zipo bidhaa zinazofana nayo kama ensure, lifegain, powerfood na replace.

Immune complex

Hii ni aina ya tibalishe iliyo kwenye mfumo wa vidonge ambavyo huwa msaada kwa watu wanaougua maradhi ya muda mrefu kiasi cha kwenda hospitalini mara kwa mara.

Tibalishe hii husaidia kuimarisha kinga za mwili na kusaidia kupona haraka. Angalizo ni kuwa, hizi siyo dawa ila ni msaada kwa dawa anazopewa mgonjwa.

Ukiiacha hii, zipo aina nyingine tofauti za aina hii kama vile immunace.

Osteo Care

Tayari Wizara ya Afya nchini imeshaiingiza katika mtalaa wa tiba nchini na zinapatikana kwenye hospitali za Serikali na binafsi.

Bidhaa za Osteo zina majina mengi kulingana na kampuni inayozitengeneza. Hivyo, utakutana na Osteo care, Osteo eze, Osteomin na nyinginezo nyingi ambazo hazina majina yanayofanana na hizo kama Flexa ambazo ni mahususi kwa wenye maumivu ya viungo, mgongo na magoti pamoja na maungio ya viungo kwa ujumla.

Ni msaada mkubwa kwa waliopata ajali pamoja na wazee hasa wanawake wenye umri wa zaidi ya miaka 50 ambao mifupa yao huwa dhaifu.  Bidhaa hizi huwa katika mfumo wa  vidonge, jeli za kuchua au juisi japo ufanisi wa aina moja na nyingine hutofautiana pia.

Visionace

Ni kawaida hivi sasa kuona watu wengi wamevaa miwani hasa wafanyakazi hata katika umri mdogo.

Kwa kawaida, macho hutakiwa kupepesa kila baada ya sekunde mbili hadi tano ili yajisafishe. Kwa kulitambua hilo, tibalishe za kurekebisha tatizo hilo zipo sokoni japo hazina uhakika wa kurejesha uwezo kwa waliowahi kufanyiwa ukwanguaji wa ngozi ya jicho.

Hizi nazo zipo za aina nyingi.

Kidz Vitachewz

Ukuaji wa watoto ni changamoto kubwa kwa wazazi hasa anapokataa kula kiasi cha kupoteza uzito wake hata kuanza kushambuliwa na maradhi.

Kidz Vitachewz na nyinginezo ni tibalishe zinazotumika kutatua matatizo ya afya za watoto.

Pregnancy Care

Hizi ni tibalishe zinazowahakikishia wajawazito kujifungua salama.

Inafahamika kuwa wajawazito wengi huwa hawapati lishe ya kutosha, hivyo kutishia afya zao na watoto walionao tumboni.

Hii imetengenezwa mahususi kwa ajili ya kumpatia mjamzito kila kinachohitajika mwilini katika kipindi hicho.

Mwandishi ni mtaalamu wa lishe na tiba. Anapatikana kwa 0768 215 956

 

Friday, July 14, 2017

DAWALISHE: Ulaji wa fenesi husaidia kutibu ngozi iliyojikunja

 

By (Hadija Jumanne)

Fenesi ni miongoni mwa matunda  yenye ladha tamu linalotajwa kuwa na faida nyingi mwilini. Miongoni mwa faida zake ni kuongeza ufanisi wa mfumo wa kinga mwilini, kuongeza kinga dhidi ya kifua, mafua na kikohozi kutokana na kuwa na vitamini za aina mbalimbali.

Kutokana na faida zilizopo katika tunda hilo, huna sababu ya kuacha kulila tunda hili ambalo linanunuliwa na wengi kutokana na kupatikana maeneo mengi.

Wataalmu wa  afya wanaeleza kuwa ,Fenesi lina fibre inayosaidia kulainisha choo pamoja na virutubisho vingi kama vitamini A, C, B complex, vitamin B6, folic acid, niacin, riboflavin na madini ya aina mbalimbali ambayo ni potassium, magenesium, manganese na chuma.

Mbali na vitamin zilizopo katika Fenesi, tunda hili lina  protini, mafuta, wanga na antioxidants huku  likitajwa kuwa chanzo kizuri cha nishati kisichokuwa na mafuta.

Ulaji wa fenesi mara kwa mara  huzuia kansa na kutibu seli zilizoharibiwa na kansa pamoja na magonjwa yanayotokana na uharibifu wa mazingira.

Pia, hutibu magonjwa ya moyo, tatizo la damu na hulinda ngozi.

Madini  kama  magnesium na kalisiam yaliyopo katika fenesi husaidia kuimarisha mifupa hivyo ulaji wa tunda hili mara kwa mara hutibu magonjwa ya meno na mifupa ambayo ni dhaifu, huku Vitamin C iliyopo katika tunda hilo likifanya kazi nzuri katika uimarishaji wa meno.

Vilevile, hulinda ngozi zilizojikunja na hii ni kutokana na kuwa kiasi kikubwa cha mafuta ambayo husaidia kulainisha ngozi na kuipa muonekano unaong’aa.

Ulaji wa fenesi mara kwa mara huyawezesha macho kuwa na uwezo mzuri wa kuona, kuondoa  ukosefu wa choo, kuondoa gesi tumboni na kutibu vidonda vya tumbo.

Faida nyingine ni kukabili tatizo la kuwahi  kufika kileleleni kwa wanaume nja kukosa hamu ya tendo kwa wanawake.

Fenesi hurekebisha msukumo wa damu, hurahisisha mmeng’enyo wa chakula tumboni na kuukinga mwili dhidi ya magonjwa ya moyo na kupooza.

Hata hivyo, ulaji wa gramu 100 za fenesi huweza kuupatia mwili nguvu ya kalori 95 huku sukari aina ya fructose na sacrose iliyomo ikiupatia mwili nguvu.

Friday, July 14, 2017

Jamii ishirikishwe katika kupambana na kifua kikuu

By Abdul Aziz Bilal, Mwananchi makala@mwananchi.co.tz

Afya ya jamii ni miongoni mwa mihimili ya maendeleo ya familia na taifa kwa ujumla.

Kila inapobidi, ni vyema kuhakikisha mipango ipo tayari kukabiliana na mlipuko wowote unaoweza kuhatarisha ustawi huu.

Kwa magonjwa ya muda mrefu, bado mipango inahitajika kufanikisha hilo. Kwa kutambua umuhimu wa kuishirikisha jamii, Taasisi ya Afya ya Ifakara (IHI) ilifanya tamasha huko Zinga kwa Mtoro, mjini Bagamoyo, mkoani Pwani kuihamasisha kukabiliana na kifua kikuu.

Hilo lilifanywa kwa ufadhili wa asasi isiyo ya kiserikali ya TB Alliance.

Kitengo cha Ushirikishaji Jamii cha IHI Bagamoyo kilishirikiana na Bodi ya Ushauri wa Jamii (CAB) wilayani humo kuandaa tamasha hilo licha ya kuburudika kwa mashindano ya mpira wa miguu, washiriki walijifunza mambo mbalimbali kuhusu TB kutoka kwa wataalamu wa IHI juu ya kinga na tiba ya ugonjwa huo.

Mratibu wa Ushirikishaji Jamii wa IHI wilayani Bagamoyo, Dk Omary Juma anasema uhamasisha wa jamii kuhusu masuala ya afya unasaidia kufanikisha utafiti na kuongeza uelewa wa kujikinga hata kukabiliana na maradhi yanayoweza kujitokeza.

“Kupitia miradi mbalimbali inayotekelezwa na kuwahusisha wananchi, kumekuwa na mchango mkubwa katika kufanikisha utafiti wa malaria na kifua kuu,” anasema.

Tamasha hilo lilihudhuriwa na wataalam wa IHI, viongozi wa serikali ya mtaa, wanachama wa CAB na maofisa wa afya wa Kata ya Zinga iliyopo kilometa 15 kusini mwa Bagamoyo.

Lilikuwa ni sehemu ya uhamasishaji wa jamii juu ya hatua wanazopaswa kuchukua kuzuia maambukizi ya kifua kikuu na jinsi ya kukabiliana nao pindi wanapoupata.

Shirika la Afya Duniani (WHO) limeiorodhesha Tanzania miongoni mwa nchi 30 duniani zilizobeba ‘mzingo mzito’ wa ugonjwa wa TB kwa sasa.

Burudani na elimu

Diwani wa Kata ya Zinga, Mohammed Mwinyigogo anasema licha ya kuwachangamsha wananchi, mtindo huo wa utoaji elimu ni rahisi kueleweka kwa walengwa.

“Tunafuraha kupata fursa hii. Tumejifunza mengi kuhusiana na kinga dhidi ya TB. Ujumbe uliotolewa umewafikia hata vijana walioshiriki michezo na burudani mbalimba,” anasema Mwinyigogo. 

Licha ya mchezo ya mpira wa miguu, kulikuwa na burudani ya  muziki uliokuwa na ujumbe ulijikita kutahadharisha jamii kuhusu ugonjwa wa kifua kikuu . Ulielimisha kuhusu dalili zake, jinsi unavyo ambukiza, namna ya kujikinga na matibabu yavyopatikana kwa walioambukizwa.

Kabla washindi hawajakabidhiwa zawadi zao, wanasayansi wa IHI walitoa ujumbe mahsusi kuhusu TB, huku wakisisitiza umuhimu wa kubaini dalili zake, namna ya kujikinga na jinsi jamii inavyoweza kushiriki kuutokomeza.

Ushiriki kutokomeza TB

Taasisi ya Afya Ifakara inafanyakazi kwa karibu na serikali kupitia Wizara ya Afya ili kuwezesha utekelezaji wa mpango mkakati wa Taifa wa afya.

Ushirikiano wa karibu baina ya serikali na IHI tangu taasisi hiyo ilipoanzishwa zaidi ya miaka 50 iliyopita, umeiwezesha kupata mafanikio kwenye kuchangia mabadiliko ya sera na kuinufaisha jamii moja kwa moja kupitia miradi mbalimbali inayotekelezwa.

Kwa kujisogeza karibu na wananchi, kumesaidia kuibua changamoto za afya kwenye jamii husika, kurahisisha kufanya utafiti na kurudi kutoa mrejesho wa matokeo moja kwa moja.

 Katika maadhimisho ya Siku ya TB Duniani mwaka huu, WHO inazitaka nchi na wadau wa afya kuungana kutokomeza kifua kikuu.

Shirika hilo linaamini ‘mafanikio ya kutokomeza TB yanaweza kupatikana kwa ushirikiano mkubwa wa serikali, jamii na wadau kutoka asasi za kijamii na watafiti.’

Kwa sasa, shirika hilo na nchi wanachama wa Umoja wa Mataifa, wanatekeleza Malengo ya Maendeleo Endelevu (SDGs) ambayo ynasisitiza kutokomeza TB ifikapo mwaka 2030. 

Ingawa zaidi ya watu milioni 43 wamepona maradhi hayo tangu mwaka 2000, mapambano dhidi ya ugonjwa huo unaoambukiza yanapaswa kuendelea kwa sababu ushindi uliopatikana hautoshi na ni kama nusu.

Takwimu za WHO zinaonyesha kuwa zaidi ya watu 4,000 wanapoteza maisha kila siku kutokana na ugonjwa huu na nchi nyingi ambazo watu wake wanaathiriwa zaidi ni maskini hasa zilizo Kusini mwa Jangwa la Sahara, Tanzania ikiwamo.

WHO linasisitiza, ugonjwa wa TB utatokomezwa kwa ushirikiano wa wadau wote, zikiwemo serikali, asasi za kiraia, watafiti, sekta binafsi na wahisani. Hii ina maanisha kuwa mwelekeo unaopaswa kuchukuliwa ni ule wa mapambano yanayohusisha wadau wote muhimu.

Katika mkakati w akupambana na maradhi hayo, Serikali inatoa vipimo na matibabu bure kwa wananchi wote kwenye vituo na hospitali za umma zilizopo maeneo tofauti nchini.

Hiyo ni moja ya mikakati ya kukabiliana na maradhi hayo hasa kw akutambua kwamba imo miongoni mwa mataifa 30 yaliyoathirika zaidi na TB.

Kwa mujibu wa WHO, nchi hizo 30, zina zaidi ya asilimia 85 watu wote wenye maambukizi.

WHO inasema nchi nyingi zimeimarisha uhamasishaji na kuboresha mipango ya kupambana na ugonjwa huu kwa kuanza kutumia zana mpya, kupanua huduma za afya na kupunguza gharama za tiba kwa wagonjwa.

“Nchi nyingine zinashirikiana na watafiti kuongeza kasi ya uchunguzi, upatikanaji wa dawa na chanjo,” taarifa ya WHO inasema.

Tanzania

Miongoni mwa nchi 30 ambazo WHO inasema zina maambikizi makubwa ya TB, Tanzania miongoni.

Nchi 20 zilizoathiriwa zaidi na ugonjwa huo kwa mujibu wa shirika hilo ni Bangladesh, Brazil, China, Korea, DRC, Ethiopia, India, Indonesia, Kenya, Msumbiji, Myanmar na Nigeria.

Nyingine ni Pakistan, Papua New Guinea, Philippines, Urusi, Afrika Kusini, Thailand na Vietnam. Tanzania ipo kwenye orodha hii.

Nchi nyingine 10 ambazo pia zipo kwenye orodha hiyo kwa kuwa na wagonjwa wengi wenye TB waliobainika ni Angola, Cambodia, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Congo, Lesotho, Liberia, Namibia, Sierra Leone, Zambia na Zimbabwe.

Miongoni mwa maeneo yanayohitaji kupewa msukumo mkubwa ni kuongeza uhamasishaji wa wananchi kupima afya zao ili kubaini kama wameambukizwa au la.

Wariathirika wakianza matibabu hupunguza uwezekano wa kuambukiza wengine hivyo kuongeza mapambano kabla viwango hivyo havijashuka.

Takwimu zinaonyesha TB ni ugonjwa wa tatu kwa kusababisha vifo nchini ukiwa nyuma ya malaria na Ukimwi.

Kwa miaka mitano mfululizo iliyopita, wagonjwa 65,000 wamekuwa wakibainika hivyo kuiweka Tanzania juu ikilinganishwa na nyingine.

Friday, July 14, 2017

MAGONJWA NA TIBA: Ni kweli vidonge vya uzazi wa mpango vina madhara?

By Dk Christopher Peterson

Wiki iliyopita, nimepokea maswali mengi kuhusu matumizi ya njia mbalimbali za uzazi wa mpango, waulizaji wengi wanataka kujua kama zina madhara ya kiafya.

Afya ya uzazi na uzazi wa mpango kwa ujumla ni suala linalotakiwa kupewa uzito na kuhitaji ushauri na uangalizi kutoka kwa watoa huduma.

Siyo vema kutumia njia yoyote ya uzazi wa mpango bila kupata ushauri kutoka kwa wataalamu wanaofahamu madhara yanayoweza kujitokeza.

Asilimia kubwa ya walioniuliza maswali hawakupata ushauri kutoka kwa wataalamu wa afya kabla ya kuanza kutumia njia waliyoichagua.

Matumizi ya vidonge ni salama na nafuu zaidi lakini usalama huu utaimarika zaidi kama itatumika chini ya uangalizi wa wataalamu.

Hata hivyo, wakati wa matumizi ya njia za uzazi wa mpango, mwanamke atapitia matatizo madogo ya kiafya yanayoweza kumfanya kushindwa kuendelea na shughuli zake za kila siku.

Naomba ieleweke kuwa matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango yanaweza kusababisha matatizo madogo ya afya, japo siyo kwa wote, lakini walio wengi huyapata ingawa watoa huduma za afya huyatatua.

Kwanza kabisa, mwanamke anaweza akawa anapata kichefuchefu mara kwa mara na kuhisi kama ana homa, baada ya kuanza kutumia vidonge hivi.

Lakini dalili hizi hupungua taratibu baada ya muda fulani.

Katika kipindi hiki, mwanamke anashauriwa kunywa vidonge hivi usiku anapokaribia kulala ili kupunguza kichefuchefu na uchovu. Iwapo dalili hizi zitadumu kwa muda mrefu, basi ni vema kupata ushauri wa daktari.

Mabadiliko yanayojitokeza kwenye matiti pia ni madhara mengine madogo yatokanayo na matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango.

Katika kipindi hiki, mwanamke anaweza kuona mabadiliko kwenye matiti kama vile kuvimba na kuongezeka ukubwa hata kupata maumivu.

Mabadiliko haya hujitokeza wiki chache baada ya kuanza kutumia vidonge hivi.

Wengi wameniambia wanahofia huenda dalili hizi zikawa za saratani ya matiti.

Naomba niwatoe hofu kuwa hutokea kwenye mfumo wa homoni na hayahusiani kabisa na saratani ya matiti. Lakini, ni vizuri kumuona daktari haraka iwapo mabadiliko haya yatadumu kwa wiki kadhaa.

Madhara mengine yanayoweza kujitokeza kutokana na matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango ni kutokwa na ute usio wa kawaida kwenye sehemu ya siri.

Baadhi ya wananawake hupatwa na hali hiyo kutokana na mabadiliko ya mfumo wa homoni.

Hali hii pia inaweza kumsababishia mwanamke kukosa hamu ya kufanya tendo la ndoa kutokana na maumivu anayokutana nayo baada ya mabadiliko yaliyojitokeza.

Matatizo mengine yatokanayo na matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango ambayo wanawake wengi huwapata ni kama vile kuongezeka uzito wa mwili kwa kasi kutokana na vidonge kuchochea  homoni za kike, mabadiliko ya kihisia, kukosa hedhi kwa baadhi ya miezi hata maumivu ya kichwa ya mara kwa mara ambayo baada ya muda hutoweka.

Matatizo haya huwa ni ya muda mfupi lakini baadhi ni ya kudumu likiwamo la kuongezeka uzito kupita kiasi. Ili kujiepusha na matatizo yatokanayo na matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango, ni vema kupata ushauri wa kitaalamu kabla ya kuanza kutumia njia za uzazi wa mpango.

Maswali na majibu piga na sms kwa simu: 0658 060 788

Friday, July 14, 2017

Kuwa muwazi kwa daktari upate tiba yenye uhakika

 

By Dk Christopher Peterson, Mwananchi makala@mwananchi.co.tz

Kati ya makosa makubwa yanayofanywa na wagonjwa wanapokuwa mbele ya daktari ni kutosema ukweli ili kufanikisha matibabu yao.

Mara nyingi hali hii inasababishwa na aibu.

Mgonjwa anafikiri akisema ukweli wa jambo linalohusu afya yake ataaibika mbele ya daktari anayemuhudumia na mara nyingi hutokea kama daktari na mgonjwa ni jinsi tofauti.

Wengi huwawia vigumu kujieleza hasa matatizo yanayohusiana na afya ya uzazi.

Tofauti ya umri kati ya mtoa huduma na mgonjwa, huweza pia kuwa sababu nyingine ya kuficha ukweli.

Mathalan, inapotokea mgonjwa ana umri sawa au zaidi ya mzazi wa mtoa huduma, huona aibu kutoa siri zake za kiafya kwa mtoa huduma ambaye ni sawa na mtoto wake kiumri.

Usiri huo haumsadii mgonjwa. Kwa faida ya afya yake, anapaswa kuvunja ukimya. Kama kuna sehemu ambayo mtu anapaswa kuwa muwazi kuliko siku zote juu ya mwenendo wa afya yake, basi ni kwenye chumba cha daktari.

Awe daktari wa familia au hospitalini, weka aibu pembeni ukitambua kuwa yupo kwa dhumuni la kukusaidia. Na kadri utakavyompa maelezo ya kutosha, ndivyo unavyomfungulia wigo wa kukutibu kwa uhakika. Mficha uchi hazai, wahenga walisema.

Hivyo basi, kila mmoja anapaswa kufahamu kuwa kuficha tatizo kwa daktari ni hatari hasa tukizingatia ukweli kwamba umuhimu wa tiba unaanzia kwenye maelezo ya mgonjwa kabla hajafanyiwa vipimo.

Zipo taarifa ambazo wengi wamezoea kutosema kwa madaktari ambazo nitazichambua baadhi na kukusihi kuachana nazo kwa sababu madhara yake ni makubwa.

Kunywa pombe

Inapotokea dharura, wagonjwa wengi huwa hawamuelezi daktari kama wamekunywa pombe muda mfupi kabla ya kwenda hospitali ili wasikose matibabu.

Wakati unafikiria kumdanganya, unapaswa kuufahamu ukweli kwamba pombe huchangia kutoa majibu tofauti na tatizo ulilonalo.

Hivyo ni vyema kuwa muwazi kwa sababu itamsaidia daktari kuanza na huduma ya kuondoa kiasi cha pombe kinachozunguka mwilini ili utakapofanyiwa vipimo, upate majibu sahihi yatakayofanikisha matibabu yako.

Kuvuta sigara.

Usidhani ni jambo la kawaida kumficha daktari kama unavuta sigara kwani kuna umuhimu mkubwa yeye kujua ukweli huu.

Baadhi ya tiba hususan ya vidonge hupoteza ubora wake inapokutana na sumu inayopatikana kwenye moshi wa tumbaku ambayo inajulikana kama nicotine.

Kama unavuta sigara, licha ya kumueleza juu ya dalili ulizonazo, ni vema kumwambia daktari ukweli huo.

Kwa kufanya hivyo, utamrahisishia kupangilia tiba ya tatizo lako na kuangalia uwezekano wa kukupangia tiba sahihi na kukusaidia kuacha uvutaji huo kwa kuwa ni hatari kwa afya.

Tendo la ndoa

Inapohitajika tiba ya zinaa, wagonjwa wengi wanakuwa wagumu kueleza ukweli kama wameshiriki tendo hili.

Sababu kubwa hapa ni aibu. Wagonjwa wengi huwa wazito kuwa wawazi kwenye eneo hili na akijitahidi sana basi anaweza kudanganya; ‘nilifanya ngono na mpenzi mmoja tu mwaka huu.’

Nakukumbusha, daktari hayupo kwa ajili ya kukuhukumu ila kukusaidia. Hivyo kuwa muwazi kwa kumueleza idadi halisi ya watu ulioshirikiana nao kwa muda husika, kutamsaidia kukupa huduma unayostahili.

Ugonjwa ya zinaa

Kama una ugonjwa wowote wa wazinaa, unapaswa kukubaliana na ukweli huo.

Kama ulikuwa nao awali, daktari pia anapaswa kujua hilo. Unaweza kuona aibu kulisema hilo lakini unapaswa kujua kuwa baadhi yanaweza kuwa hatari  kama hayakupatiwa tiba stahiki.

Ni vema kufahamu kama ulishawahi kuwa na ugonjwa wowote wa zinaa ambao ulitoweka baada ya muda, upo hatarini kujirudia kama haukutibiwa.

Nguvu ya tendo la ndoa

Eneo lingine ambalo wagonjwa huwa wanakuwa wagumu kusema ukweli ni nguvu za jinsi.

Kukosa nguvu za jinsi ni tatizo linaloathiri jinsi zote mbili. Japo imezoeleka wanaume ndiyo wanaopata tatizo la nguvu za kiume, lakini hutokea hata kwa wanawake kukosa za kike.

Hii inaweza kuashiria matatizo mbalimbali ya kiafya kama shinikizo la damu (yaweza kuwa la juu hata la chini), kisukari na magonjwa mengine.

Hivyo, ni vema kumjulisha daktari, kwa kufanya hivyo utamsaidia kukupa tiba ya uhakika.

Najisikia vizuri

Hapa huenda isiwe aibu lakini ni kupuuzia mambo madogomadogo yanayojitokeza kwenye afya ya mgonjwa husika.

Nakukumbusha kutopuuzia dalili zozote zinazojitokeza kwa sababu kupitia hizo, daktari ataweza kubaini matatizo mengine ya kiafya yanayoashiria kujitokeza.

Ni vizuri kuzitilia maanani, mfano maumivu ya kichwa ya mara kwa mara, ya tumbo na viungo au uchovu.

Usipendelee kutumia dawa za kutuliza maumivu mara kwa mara kwa sababu kufanya hivyo huenda kusitatue tatizo, bali unapswa kumueleza.

Dawa za kulevya

Kama ilivyo kwa unywaji wa pombe au uvutaji sigara, dawa za kulevya  pia huathiri utendajikazi wa dawa mwilini, hata kuweza kusababisha matatizo makubwa zaidi au hata kifo. Matumizi haya yanaweza pia kusababisha matatizo mengine ambayo daktari anaweza kukuepusha nayo.

Mwandishi ni daktari. Anapatikana kwa namba 0658 060 788

Friday, July 7, 2017

Epuka mambo haya ili ngozi yako iwe na mvuto

 

Ni ajabu lakini ndio ukweli wenyewe. Binadamu ana viungo vingi sana lakini ngozi ndio kiungo kikubwa kuliko vyote. Hii inatokana na ukweli kuwa ngozi ya binadamu inakadiriwa kuwa na ukubwa wa futi za mraba 14 hadi 18 kulingana na umri, jinsia yake, urefu na uzito pia.

Wapo baadhi ya wanasayansi walikwenda mbali zaidi na kusema, ngozi hufikia futi za mraba 20 lakini baadaye walionekana hawako sahihi sana kwa kuwa japo ni kazi ngumu kumpima binadamu ukubwa wa ngozi bila kumchuna, lakini uhakika hupatikana kwa kumpima urefu, uzito, kujua umri wake na jinsi yake tu, japo likichukuliwa karatasi jepesi ila gumu na kumvirigishia mtu kwa kuligundisha kila sehemu ya mwili wake akiwa mtupu, basi karatasi hilo likitolewa, likakatwa vipande na kuunganishwa, hupatikana jibu la ukubwa wa ngozi yake kwa usahihi zaidi.

Unene wa ngozi huzidiana pia katika maeneo tofauti ya mwili wa binadamu kwa mfano, ngozi ya mgongoni ni nene zaidi ya iliyopo kifuani huku usoni kukiongoza kwa kuwa na ngozi nyembamba katika kope kuliko sehemu zote mwilini.

Ngozi sio kama viungo vinavyoishi ndani ya mwili wa binadamu kama vile moyo, ubongo, mapafu n.k, bali ngozi ni nguo tuliyovishwa na muumba mwili mzima yenye uzito unaokadiriwa kuwa kati ya kilo takribani 4 hadi 6.

Bila kuwa na nguo hii, tungeonekana kama roboti maana viungo vingi vya mwili kama mifupa, mishipa na vinginevyo vingekuwa hadharani na tungekuwa tunafuka vitu vingi toka mwilini. Ukiachana na hilo, ngozi inafanya kazi nyingi sana kwa faida ya maisha ya binadamu.

Ngozi hufanya kazi ya kukinga joto la ziada toka nje, kuzuia miale ya jua na kemikali zisiharibu viungo muhimu mwilini, pia huzuia bacteria wasitudhuru kirahisi.

Ukiacha hilo, ngozi huzalisha vitamin D ambayo humsaidia binadamu kuyafanya madini ya kalisi (calcium) yaifanye mifupa kuwa imara.

Lakini ngozi pia hutoa msaada mkubwa wa kuupa ubongo taarifa za mambo yanayouathiri mwili kwa nje na pia, ngozi hutoa taarifa kwa madaktari kuhusu magonjwa anayougua binadamu kama malaria, ngozi inaposhika joto na maradhi mengine mengi.

Yote haya ngozi huyafanya kwa kuwa ngozi imetengenezwa katika sehemu kuu tatu ambazo ni ‘Epidermis’ ambayo ni ngozi ya nje tuionayo na kazi yake kubwa ni kuzalisha seli mpya tunazoziharibu, kuifanya ngozi isipoteze rangi na baadhi ya seli zake ni sehemu ya kinga ya mwili inayolinda maradhi.

Sehemu ya pili ya ngozi ni ile ya kati iitwayo ‘Dermis’, hii hufanya kazi nyingi zaidi ikiwa ni pamoja na kumfanya binadamu atokwe na jasho linalotengenezwa na ‘sweat glands’ kutokana na sumu za mwili na hulitoa kupitia mirija iitwayo ‘pores’ kuja nje ya mwili.

Dermis ni ngozi inayotunza mishipa ya fahamu ambayo humfanya mtu awe na hisia kwa kuwa mishipa hiyo hupeleka taarifa kwenye ubongo. Dermis pia hutengeneza nywele na vinyweleo, hutengeneza mafuta yanayolainisha mwili na pia husafirisha damu kwenda kwenye sehemu zote za ngozi mwilini.

Sehemu ya tatu ya ngozi ni ile ya ndani iitwayo ‘Subcutaneos fat’ ambayo ina tishu maalumu zinazo iunganisha ngozi na misuli pamoja na mifupa mwilini. Sehemu hii ndio inayokuwa na mishipa mikubwa ya damu inayotoka kwenye  ngozi na kusambazwa sehemu nyingine za mwili huku ikirekebisha kiwango cha baridi, joto na maumivu ambayo binadamu huyasikia kutoka nje na ndani ya mwili.

Lakini pia hiyo ni sehemu ya ngozi inayotunza sehemu kubwa ya mafuta ambayoo huyaviriga katika mishipa na mifupa ili iwe imara.

Ngozi yenye afya ni ipi?

Kwa kawaida ngozi laini, nyororo, yenye unyevu na iliyobana mwili bila kulegea huku ikiwa na mng’aro wa kuvutia, ndio ngozi yenye afya njema na bora.

Kila tunapoongezeka umri sote tunagundua kuwa vitu hivyo hupotea taratibu au haraka pengine kutokana na namna tunavyoishi, tunavyokula na hata tunavyoshughulika na utunzaji wa ngozi zetu.

Ila unapoona ngozi yako imepoteza sifa hizo hapo juu, unatakiwa uchukue hatua za ziada ili kuirudisha katika hali yake iweze kukutumikia vizuri.

 Ngozi inaweza ikapoteza ulaini na unyororo halafu mng’aro pia ukapotea kwa sababu nyingi tu, ila chache kubwa ni kuishi katika maeneo yenye baridi kali, kushinda katika jua kali kwa muda mrefu kila siku,  kutumia sabuni na mafuta yenye kemikali hatari, kuoga maji ya moto kila siku bila sababu za msingi, kujikuna kwa kucha mara kwa mara, kuugua maradhi mazito kwa muda mrefu, kutumia dawa kali kwa matibabu pamoja na unywaji wa pombe unaopitiliza sambamba na kuvuta sigara.

Ngozi kavu isiyovutia

Hata hivyo, bado kuna tatizo la ngozi kutoubana mwili na kulegea (skin firmness) ambalo huwakuta zaidi wazee na kulegea kwa ngozi huko husababisha pia makunyanzi yaani ‘Wrinkles’ ambazo huwaudhi sana bila kujua zinaweza kudhibitiwa kwa namna gani.

Kadiri mtu anavyozeeka, ngozi hupoteza baadhi ya seli zake kama ‘collagen’ na ‘elastin’ na hata tindikali iitwayo ‘hyaluronic acid’ pia hupungua na kuifanya ngozi ilegee na kutengeneza makunyanzi na kusinyaa kisha baadaye hupoteza hata rangi nzuri ya ujana.

Ufanyeje kuilinda ngozi yako?

Kuoga mara kwa mara na kuipaka mafuta ngozi ndicho kitu cha msingi na muhimu kwa mtu yeyote anayependa kuwa na ngozi yenye afya na inayovutia.

Hakika, ukiongeza safari za kuoga na kupaka mafuta tu, hutakawia kujiona umebadilika kwa muda mfupi, hata wiki mbili hutofika kwa kuwa kuzeeka, kufadhaika mara kwa mara (stress) hali mbaya ya hewa na mazingira pamoja na vipodozi na sabuni zenye kemikali hatari, uharibu ngozi hasa maeneo ya usoni, shingoni na kifuani ambayo ndiyo maeneo yanayoathirika kwa haraka zaidi kuliko mengine.

Tumia mafuta ya nazi

Mafuta ya nazi ni kimbilio la watu wengi wanaotaka kutengeneza ngozi iliyoharibika kwa maradhi na vidonda.

Wapo watu wengi wanaoyatumia mafuta hayo kupaka kwenye nywele ili kuua mba kwa muda mfupi.

Kuna kabila linawaweka ‘wanawali’ ndani kwa muda mfupi tu wakiwachua kwa machicha ya nazi, na mabinti hao hutoka wakiwa wamependeza na wameng’ara bila madhara  na wengi wao mpaka hii leo hawajui sayansi iliyojificha nyuma ya machicha hayo ya nazi.

Hii ni kutokana na nazi kuwa na tindikali ziitwazo ‘MCFA’ yaani Medium Chain Fat Acids ambazo hupambana na bacteria, virusi na fangasi wote waliopo juu ya ngozi huku ikiondoa pia seli za ngozi zilizokufa na kumfanya mtu aonekane mwenye mvuto tena.

Zipo kampuni na wajasiriamali wengi ambao hutengeneza mafuta ya nazi na kuyauza madukani.

Lakini ni vema mtu akayatengeneza mwenyewe kwa kuwa wengi sio waaminifu, kwani huweka aina nyingine ya mafuta na kukuvutia kuyanunua kwa kuongeza kiasi kidogo cha mafuta halisi ya nazi ili kupata harufu tu.

Hata hivyo, wengi huwa hawaipendi harufu kali ya mafuta ya nazi hivyo wanaweza wakatumia mafuta ya mmea wa jojoba ambao hufanya kazi takriban sawa na mafuta ya nazi, ila hayana madhara.

Tumia mafuta ya Jojoba

Mafuta ya mmea wa jojoba si maarufu sana hapa nchini. Ni maarufu nchini Arizona, Mexico, California na Asia ya Kusini hasa India. Jina jingine huitwa ‘Simmondsia Chinensis’ au ‘Hohoba’ na huzalisha mbegu zinazokamuliwa mafuta ambayo hayana rangi wala harufu.

 Mafuta haya yanashika chati Duniani kote kwa kufuta makunyanzi ya uzee na makovu, kulainisha ngozi kavu, kuponya ngozi iliyoharibika kwa vipodozi vikali na kurudisha mng’aro wa ngozi kwa muda mfupi kwa kuwa huanza kufanya kazi ndani ya saa sita toka mtu anapoanza kuyatumia tena bila madhara yoyote.

Imeandaliwa na DkJohn Haule (Dietician)  +255 768 215 956

Facebook/john.haule4

Friday, July 7, 2017

PIRAMIDI YA AFYA: Saikolojia inavyoathiri nguvu za kiume



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

By Dk Shita Samwe

Leo tunageukia matatizo ya kisaikologia yanavyoweza kuathiri nguvu za kiume.

Kama nilivyowahi kueleza hapo awali kuwa tendo la ndoa linahusisha mtiririko wa matukio mengi ya kimwili, huku ubongo ndio mhimili mkuu wa jambo hilo kuweza kutendeka.

Ubongo ndio unaopokea na kutafsiri mambo ya kimwili ikiwamo hisia za kimwili na kufanya uamuzi wa nini kifanyike.

Na ili uweze kufanya matukio haya, kuna hitajika kusiwe na mwingiliano wa shughuli za mfumo wa fahamu.

Matatizo ya kisaikologia yanachangia tatizo la nguvu za kiume kwa kati ya asilimia 10-20. Huwa ni matokeo baada ya kuwapo kwa chanzo kingine, mfano unaweza ukajikuta umefukuzwa kazi hivyo ukawa una mawazo mazito. Mawazo hayo yanakufanya usiwe na utulivu wakiakili hali inayoathiri  hisia zako.

Mara nyingi matatizo yakisaikologia yanaweza kuanza nyakati za utotoni baada ya kunyanyaswa kijinsia au kuumizwa kimapenzi.

Matatizo hayo ambayo yanajitokeza katika jamii yetu ni pamoja na kupewa malezi mabaya, kufanyiwa vitendo viovu, mifarakano ya wazazi, kulawitiwa na kuona matukio ya kutisha utotoni.

Ukiacha hayo, yapo matatizo yakisaikologia ambayo ndio mara nyingi huchangia uwapo wa tatizo hili ikiwamo haya yafuatayo;

Shinikizo la kiakili (stress) ni tatizo ambalo lipo katika jamii na linaweza kumuathiri mtu ikiwamo matatizo ya kazini, kifedha, mifarakano ya ndoa/mapenzi na maudhi mbalimbali.

Pale mwanaume yeyote anapojikuta amepata tatizo hili kwa mara ya kwanza, hujikuta ana kuwa mwoga na mwenye wasiwasi pale anapokutana na mtu kwa mara nyingine.

Huwa anakuwa amejenga dhana akilini mwake kuwa huenda atashindwa tena na kuabika kwa mwenza wake. Mwanaume huyo hujikuta akijihisi kuwa yeye ni mkosaji kwa kushindwa kumridhisha mwenza wake.

Sonona/mfadhaiko wa kiakili ni tatizo linalowakuta wanaume ambao hujikuta wakiathiri nguvu zao za kiume. Uwapo wa tatizo hili humuathiri mtu kiakili na kimaumbile.

Pia, linaweza kumuathiri hata akiwa amepata utulivu wa kuweza kujamiana na mwenza wake.

Kutojiamini kwa mtu ni chanzo kingine cha kushindwa kuwa na nguvu za kiume, kujiona kuwa hamtoshelezi mwenza wake.

Kujiona ukotofauti; huwapata watu wenye umri mkubwa wakiwamo wazee kabisa. Kwani umri unaposogea, mtu hukosa mwamko wa kuhitaji tendo la ndoa.

Hujaribu kukumbuka kipindi akiwa kijana na mwenye nguvu zilizomfanya aweze kutenda tendo hilo kiufasaha. Sasa wanapo kuwa wazee hujikatia tamaa na kujiona wadhaifu na hapo ndipo huweza kujiathiri zaidi na zaidi.

Mara nyingine watu wenye umri mkubwa huwa na matatizo mbalimbali ya kiafya yanayochangia kudhoofika mwili na hasa kukiwa na mifarakano inayoweza kusababisha vurugu kwenye uhusiano.

Mtu anaweza akawa amefiwa na mkewe, hujikuta akipata hali ya simanzi kwa muda mrefu. Hali hiyo nayo inaweza kumsababishia kukosa mwamko wa tendo.

Usikose toleo lako wiki ijayo kwani tumefikia hatua muhimu ya uchunguzi na matibabu ya kupungua/kukosa nguvu za kiume.

Friday, July 7, 2017

Wanawake wenye kichocho huambukizwa ukimwi kirahisi

‘‘Jamii iwe na utamaduni wa kuondoa majani

‘‘Jamii iwe na utamaduni wa kuondoa majani yaliyoota kwenye maji sehemu ambazo watu huenda kuchota maji, kufua na kuoga katika mabwawa, mito, maziwa, mifereji kwa lengo kuharibu makazi ya konokono. Pia watu wanapaswa kuchemsha maji ili kuuwa vijidudu vya maradhi mbalimbali ikiwemo wadudu wa kichocho, hapa tunashauri pia kuchemsha maji ya kuoga walau nyuzi joto 65 kwa muda wa dakika tano’’ 

By Hadija Jumanne, Mwananchi; hjumanne@mwananchi.co.tz,

Utafiti uliofanywa kuanzia 2011 hadi 2016 na Taasisi ya Taifa ya Utafiti wa Magonjwa ya Binadamu (NIMR), umebaini kuwa mtu mwenye ugonjwa wa kichocho yupo katika hatari ya kupata virusi vya Ukimwi na saratani ya kibofu cha mkojo kutokana na kinga yake kupungua.

Mtafiti Mkuu Kiongozi wa  NIMR, Dk Leonard Mboera anasema kichocho cha mkojo kwa hapa nchini, kimeenea kwa kiwango kikubwa eneo la Kanda ya Ziwa Victoria, katika Mikoa ya Mwanza, Simiyu, Shinyanga, Geita, Mara na Tabora.

Anasema kichocho au (schistosomiasis au bilharzias) ni ugonjwa ulioenea katika maeneo mengi ya Tanzania, lakini ugonjwa huu unaambukizwa na minyoo wajulikanao kama  Schistosoma na huathiri mfumo wa mkojo na uzazi.

Dk Mboera anasema kichocho cha mkojo kimesambaa karibu nchi nzima na ndicho kinachofahamika kwa watu wengi.

“Mbali na maeneo hayo, pia ukanda wa Pwani ya Bahari ya Hindi katika Mikoa ya  Tanga, Pwani, Lindi na Mtwara, ni miongoni mwa iliyoshamiri ugonjwa huu,”anasema Dk Mboera.

Anasema bila kupata matibabu  mapema, kichocho kinawaweka wagonjwa katika hatari ya kupata saratani ya kibofu cha mkojo.

Hali ikoje nchini?

Mtafiti Mkuu kutoka Taasisi ya Taifa ya Utafiti wa Magonjwa ya Binadamu (NIMR), Dk  Safari Kinung’hi  anasema kwa Tanzania  tatizo hilo ni kubwa.

“Karibu asilimia 55 ya watu hapa nchini  wanasumbuliwa na ugonjwa wa Kichocho. Ni wakati kwa jamii kuhakikisha wanajilinda kwa kutumia maji safi na salama,” anasema Dk  Kinung’hi. 

Anasema utafiti uliofanywa na Taasisi yake kuanzia 2011 hadi 2016 katika mikoa hiyo, unaonyesha maambukizi ya kichocho yanasababisha kupungua kwa kinga ya mwili na huchangia kwa kasi kubwa madhara ya VVU.

Dk Kinung’hi anasema kibofu cha mkojo kinapatikana sehemu ya chini ya maeneo ya tumbo na ni kiungo ambacho kina uwazi ndani ulio kama mfuko na kazi yake kubwa ni kukusanya na kuhifadhi mkojo unaotolewa na figo kabla ya kutolewa nje wakati mhusika anapojisikia kukojoa.

Anafafanua kuwa kichocho cha tumbo kimeenea kandokando ya ziwa Victoria na Ziwa Nyasa na kwamba, aina zote mbili za kichocho huathiri  watoto wenye umri wa kwenda shule, wavuvi, wakulima wa mpunga pamoja na akina mama wenye umri wa kuzaa.

Anasema kiwango cha maambukizi hufikia hadi asilimia 100 kwa baadhi ya maeneo , hali aliyosema kuwa ni hatari kwa jamii inayozunguka maeneo hayo yenye kiwango cha juu cha maambukizi.

Aina ya matabaka

Kibofu cha mkojo kina tabaka tatu za tissue ambazo ni mucosa, lamina propia na muscularis.

Tabaka la mucosa ni ukuta wa ndani ambao unakutana na mkojo, tabaka hili lina kuta nyingi za seli au chembechembe zinazojulikana kama transitional epithelium cells ambazo pia hupatikana kwenye sehemu ya mirija inayojulikana kama ureters,urethra na kwenye figo.

Tabaka la lamina propia ni ukuta wa katikati ambao ni mwembamba sana kati ya kuta hizi tatu na  ambao mishipa ya damu na neva inapatikana hapo.

Tabaka la muscularis  ni ukuta wa nje ambao ndani yake kuna misuli maalumu na ndiyo ukuta mnene kati ya kuta hizo  tatu.

Kazi kubwa ya tabaka la Muscularis ni kupumzisha kibofu cha mkojo ili uingie ndani na ukishajaa, hukikaza kufanya mkojo utoke nje.

Nje ya kuta hizo tatu, kibofu cha mkojo kimezungukwa na  mafuta yanayokinga kibofu kutokana na mtikisiko wowote na kukitenganisha na viungo vingine.

Kichocho na Ukimwi

Dk Mboera anasema kwa upande wa wanawake, mayai ya minyoo ya kichocho hupenyeza katika ukuta wa kibofu cha mkojo na baadhi ya viungo vya uzazi, ikiwa ni pamoja na mirija ya mkojo, mfuko wa uzazi, shingo ya uzazi na uke.

“Katika viungo hivi, mayai hayo husababisha madhara na uharibifu mkubwa, ikiwa ni pamoja na michubuko na uvimbe na kwa bahati mbaya, katika nchi za Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara, maeneo yaliyoathirika  na kichocho ndiyo  hayohayo yenye maambukizi makubwa ya virusi vya Ukimwi,’’ anasema Dk Mboera.

Anasema tafiti mbalimbali zinaonyesha kuna uhusiano mkubwa kati ya kichocho cha mkojo na maambukizi ya virusi vya Ukimwi  (VVU) na kwamba, uhusiano huu unatokana na ukweli kuwa mayai ya minyoo ya kichocho huharibu kuta za viungo vya uzazi (hasa shingo ya kizazi)  na mfumo wa njia ya mkojo na kusababisha vidonda.

Anasema vidonda hivyo huruhusu virusi vya Ukimwi  kuingia kwenye mwili wa aliyeathirika kwa urahisi zaidi kuliko yule ambaye hana Kichocho.

“Kwa maana hii, wanawake wenye kichocho cha mkojo wako katika hatari kubwa zaidi ya kuambukizwa Ukimwi  kuliko wale ambao hawana kichocho,” Anasema

Kichocho na Saratani

Dk  Kinung’hi, anasema katika maeneo yenye maambukizi ya kichocho yamechangia kuwapo kwa athari nyingine na kubwa za kiafya katika mfumo wa njia ya mkojo na kizazi.

“Athari za kichocho husababisha aina kadhaa za Saratani katika mfumo wa njia ya mkojo na kizazi na kwamba, saratani ya ukuta wa kibofu ndio inayotokea mara kwa mara na kwa kiwango kikubwa,”anasema Dk Kinung’hi.

Mtafiti huyo anafafanua kuwa minyoo ya kichocho sio chanzo cha ugonjwa wa Ukimwi au saratani, lakini maambukizi ya kichocho yanamuweka muathirika katika hatari kubwa ya kupata maambukizi ya VVU na saratani ya ukuta wa kibofu cha mkojo.

Dalili za ugonjwa huo

Miongoni mwa dalili za kichocho ni mkojo kuwa na damu, kujisikia mwili kuchoka, kuwa na kikohozi kikavu na maumivu ya misuli.

Kwa upande wa kichocho cha tumbo ni kuharisha kinyesi chenye damu, maumivu ya tumbo na kuvimba tumbo.

Mbali na ugonjwa huo kuwapata binadamu, pia huwapata wanyama wafugwao  kama ng’ombe, mbuzi na kondoo ambao husababishwa na minyoo iitwayo schistosoma Bovis.

Jinsi ya kujikinga

Daktari bingwa wa magonjwa ya kuambukiza na yasiyoambukiza kutoka Kliniki ya MediCorps, Francis Makwabe anasema ni wakati kwa jamii kuacha kujisaidia haja kubwa au ndogo kwenye vyanzo vya maji hasa katika mabwawa, mito, maziwa na mifereji ya maji, kwani mtu mwenye kichocho cha mkojo anapojisaidia haja ndogo au kubwa, hutoka na mayai ya kichocho ambayo huenea katika maji.

“Watu watumie maji safi na salama yaliyowekewa dawa ya kuua vimelea vya maradhi ili kujiepusha na magonjwa mbalimbali yanayotokana na maji kutokuwa salama,” anasema Dk Makwabe.

Anasema jamii inapaswa kuacha kuoga, kuchota maji na kufua nguo kwenye maji yaliyotuama kama ya kwenye mabwawa, mito, maziwa na mifereji ambayo mingi inakuwa na konokono wanaosambaza kichocho.

Anasema jamii iwe na utamaduni wa kuondoa majani yaliyoota kwenye maji sehemu ambazo watu huenda kuchota maji, kufua na kuoga katika mabwawa, mito, maziwa, mifereji kwa lengo la kuharibu makazi ya konokono.

Hata hivyo, watu 200milioni duniani wameambukizwa ugonjwa huo, huku asilimia kubwa ya wagonjwa hao wakitoa nchi zilizo katika Bara la Afrika.

Hata hivyo, Dk Kinung’hi anasema Serikali inampango wa kutokomeza magonjwa ambayo hayajapewa kipaumbele pamoja na kutoa elimu kwa jamii kuhusiana na magonjwa hayo.

“Tuna wataka wananchi wajitokeza kwenda kupima afya mara kwa mara na lengo kuu ni kutaka kutokomeza kama si kuyapunguza maradhi hayo ambayo tunaweza kuyaepuka,” anasema Dk huyo.

Friday, July 7, 2017

Pilipili manga, mdalasini vyaweza kusaidia kuokoa ndoa

Wengi wa wagonjwa hawa huwa na aibu kufika

Wengi wa wagonjwa hawa huwa na aibu kufika katika huduma za afya kwa ajili ya uchunguzi wa tatizo hilo wakihofia kunyanyapaliwa lakini jambo hilo halipo kwa wataalam wenye taaluma ya tiba za binadamu. 

Baada ya kuona makala mbalimbali zimekuwa zikizungumzia sababu zinazochangia matatizo ya nguvu za kiume, sasa ungana nami kusoma kipengele muhimu kinachohusu suluhisho la matatizo ya nguvu za kiume.

Kikubwa unachotakiwa kufanya ili kuweza kupata msaada wa tatizo hilo ni kuwa tayari kuweka wazi tatizo lako kwa watoa huduma za afya wa tiba za binadamu na sio kwa watoa huduma wasiotambulika. Hata kama ikitokea tatizo lako linaweza lisitatulike, ni vizuri ukakubaliana na hali hiyo, tambua kuwa kukosa nguvu za kiume si mwisho wa maisha yako.

Uwapo wa matangazo mengi mtaani ya dawa za kuongeza nguvu za kiume haumanishi kuwa yanaweza kutatua tatizo lako, hiyo ni biashara ya wajanja wa mataani.  Unaweza ukawa unatumia dawa hizo na kupata nafuu na ukadhani kuwa umepona, lakini kumbe ukawa unaudhuru zaidi mwili wako bila kujua.

Dawa hizo  hazijathibitishwa wala kupendekezwa kama ni salama na Taasisi ya Chakula na  Dawa (TFDA), yapo kila mahali mitaani na wengi hujikuta wakinunua na kuyatumia kiholela.

Tayari imeshawahi kuripotiwa kuna watu wamepoteza maisha baada ya kunywa dawa hizo kiholela pasipo kuzingatia ushauri wa wataalamu wa tiba.

Tatizo la nguvu za kiume linaweza kutibiwa au likapunguzwa makali kwa matibabu mbalimbali baada ya kufanyiwa uchunguzi na wataalamu wa afya.

Yapo matatizo ya nguvu za kiume ambayo hayatatuliki kwa njia yoyote, hivyo mtu mwenye tatizo hilo huwa ni ulemavu wa kudumu.

Kabla ya kufika huko, ni vizuri ukatambua kuwa yapo matibabu salama unayoweza kuyafanya kuimarisha hali ya tendo kabla ya kumfikia daktari.

Mazoezi ni moja ya kitu  muhimu kwa mtu mwenye tatizo hilo, kwani humsaidia kuwa imara.

Yawezekana amekua mtu mzima lakini akifanya mazoezi mepesi ya kutembea yanaweza kumsaidia.

Lakini unene pia ni chanzo kingine cha kupata maradhi kama kisukari, magonjwa ya moyo, mishipa ya damu na shinikizo la damu. Maradhi haya ndio yanayoharibu mishipa ya damu na mishipa ya fahamu na ndio chanzo kikuu cha kupungukiwa kwa nguvu za kiume.

Aina ya vyakula

Vyakula vya nafaka ambavyo vimesheheni nishati nyingi, nafaka zenye nyuzinyuzi (fibre) na sukari (complex sugar), husaidia kutunza uzito wa mwili.

Nafaka husaidia kuzalisha homoni za testosterone kwenye damu na huwezesha mtu kuwa na nguvu hatimaye kuongeza nguvu zake za kiume.

Kula nafaka zisizokobolewa kama vile brown bread badala ya white bread, pia kula nafaka halisi badala ya cornflakes ni jambo zuri kiafya. Zina saidia kutokuupa mwili mafuta mengi. Ikumbukwe kuwa uwapo wa mafuta mabaya mwilini huharibu mishipa ya damu ikiwamo ya uume.

Tangawizi ni aina ya kiungo ambacho mizizi yake husisimua mfumo wa mzunguko wa damu mwilini. Mzunguko unapokuwa mzuri huwezesha damu kwenda sehemu za viungo vya uzazi bila tatizo.

Tangawizi hutumika sana maeneo ya Asia kwa ajili ya wanaume wenye tatizo la nguvu za kiume.

Viungo ambavyo viko katika pilau ni mojawapo ya vitu ambavyo miaka na miaka vimetumika katika maeneo ya Asia na Amerika Kaskazini kama vyakula vinavyoimarisha nguvu za kiume.

Vyakula vinginevyo.

Pemigranate ni aina fulani ya matunda yenye rangi nyekundu yenye mwonekano kama apple.

Tunda hili husaidia kuamsha mishipa ya fahamu na kuweka mawasiliano sahihi ya mwili, hivyo kumuongezea mtu uwezo wa kufanya tendo la ndoa kwa hamasa kubwa. Humfanya mtumiaji kupokea hisia za mapenzi kwa urahisi zaidi.

Mvinyo mwekundu unatajwa pia kuwa na uwezo wa kuuchangamsha mwili na kuongeza msukumo wa damu huku ikimuondolea mtu uchovu kabla na baada ya tendo la ndoa.

Hii ndio sababu kubwa inayofanya iwekwe vyumbani katika mahoteli makubwa duniani. Nchi kama Italia, mvinyo ni kinywaji ambacho hakikosekani mezani kutokana na kuaminika miaka kwa miaka.

Unywaji wa kiasi unaweza kuwa na faida kubwa kwa kuchochea na kuamsha hisia na kuweza kwenda mizunguko kadhaa.

Mchanganyiko wa mbegu mbalimbali za matunda ikiwamo tikiti maji, mbegu za maboga  pia husaidia kuondoa ACID mwilini na kumfanya mtu ajione ni mwenye afya njema.

Vanila husaidia kuamsha hamasa mwilini, vanila ni aina ya kirurubisho ambacho huwa ndani ya vyakula  kama ice cream.

Asali, ina madini yanayoitwa boron ambayo husaidia mwili kutumia homoni.

Hata vitabu vya dini hueleza ulaji wa asali na masega yake kama mlo wenye kuupa mwili nguvu. Zipo tafiti lukuki kuhusu faida za asali ikiwamo ya kuongeza nguvu za kiume.

Karanga huhusika moja kwa moja na kutunza mfumo wa mzunguko wa damu kuwa na afya. Husaidia kuimarisha mzunguko wa damu katika maeneo ya uzazi, hivyo, kuongeza msisimko wa tendo.

Pia, karanga zina madini muhimu kama ya magineziamu , tindikali ya foliki na madini ya zinki ambayo ni muhimu sana katika uzalishaji wa mbegu za mwanaume na kuongeza hisia. Ulaji wa Chokoleti pia huongeza uchangamfu mwilini unaomuwezesha mtu anayeshiriki tendo la ndoa kuwa na mguso sahihi kwenye fikra zake.

Imeandaliwa na Hadija Jumanne

Friday, July 7, 2017

DAWA LISHE: Fahamu asili ya komamanga na matumizi yake

 

Komamanga   ni tunda lenye asili ya India na  kisayansi linaitwa Punica Granatum, lakini lililetwa Marekani na wawekezaji wa Kihispania na kwa sasa limejulikana dunia nzima.

Wataalamu wanasema, Komamanga  ni zaidi ya tunda kwa sababu limejaa vitamini, madini na virutubisho vingi  vinavyoweza kuufanya mwili kuwa na afya na nguvu.

Mbali na hilo, komamanga pia lina vitamin  C, B5, A, E  pamoja na madini ya potassium na chuma na unapotumia  juisi ya tunda hilo, husaidia kuponya saratani, na husaidia mtiririko wa damu kwenda vizuri katika mishipa ya damu, hivyo kupunguza hatari ya magonjwa ya moyo, shinikizo la damu na kiharusi.

Ulaji wa mara kwa mara wa tunda  hili huzuia meno kuoza na kuhuisha mfumo wa kinga mwilini kwa kuondoa vijidudu, bakteria, maambukizi ya virusi ndani ya mwili, kutibu maradhi ya tumbo ikiwamo kutopata choo.

Husaidia kuondoa  sumu mwilini,  hupambana na tatizo la uzito, husaidia kuua virusi vya aina mbalimbali, lakini kizuri zaidi, komamanga pia ni mahiri  katika kutibu magonjwa ya  kusendeka (magonjwa ya muda  mrefu), kama saratani ya tezi  dume, saratani  mbalimbali, kisukari, baridi yabisi na uvimbe  katika maungo (gout).

Uchunguzi  uliochapishwa katika jarida la Utafiti la Kuzuia Kansa, umeonyesha kwamba kemikali ziitwazo ellegitannins zinazopatikana kwa wingi kwenye komamanga, zinaweza kuzuia kimeng’enyo (enzyme) aina ya aromatase, hali  ambayo huzuia kukua kwa homoni ya estrogen inayopatikana katika kansa ya matiti.

Kiongozi aliyeongoza  katika uchunguzi huo, Shiuan Chen  amesema kemikali hizo hupunguza uzalishwaji wa estrogen na kusaidia kuzuia seli  za kansa ya matiti kuzaliana mwilini pamoja na tezi la ugonjwa huo kukua.

Aromatase ni kimeng’enyo ambacho hugeuza homoni ya androgen  kuwa estrogen na kushambuliwa kimeng’enyo hicho ndio lengo kuu la dawa za kupambana na kansa za matiti zinazosababishwa na homoni ya etrogen.

(Hadija Jumanne)

Friday, July 7, 2017

MAGONJWA NA TIBA: Matumizi ya vidonge vya uzazi yana madhara?



Dr. Christopher Peterson

Dr. Christopher Peterson 

By Dk Christopher Peterson

 Wiki iliyopita nilieleza kuhusu matatizo ya kutopata hedhi ambayo yamekuwa yakiwapata wanawake wengi na pia, nilieleza moja ya sababu kubwa zinazochangia kukosa, kubadilika kwa tarehe za mizunguko ya hedhi ni pamoja na matumizi ya njia mbali mbali za kupanga uzazi ikiwamo ile ya kutumia vidonge.

Suala la afya ya uzazi na uzazi wa mpango kwa ujumla, ni suala linalotakiwa kupewa uzito na kuhitaji ushauri na uangalizi kutoka kwa watoa huduma za afya kama yalivyo masuala mengine ya kiafya.

Hivyo, siyo vema kutumia njia yoyote ya uzazi wa mpango bila kupata ushauri kutoka kwa watoa huduma wa afya ili kukabiliana na matokeo hasi ya matumizi ya njia hizi.

Matumizi ya njia za uzazi wa mpango hasa ya vidonge, ni moja ya njia salama na nafuu zaidi lakini usalama huu utaimarika zaidi iwapo itatumika chini ya uangalizi wa wataalamu wa afya, hata hivyo, ni dhahiri kuwa wakati wa matumizi ya njia za uzazi wa mpango, mwanamke atapitia matatizo madogo madogo ya kiafya ambayo kupitia hayo, yanaweza kumfanya kushindwa kuendelea na shughuli zake za kila siku.

Kwa hiyo, naomba ieleweke kuwa ni kweli matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango yanaweza kusababisha matatizo madogo madogo ya kiafya japo sio kwa wote. Lakini kwa walio wengi huyapata na kwa msaada wa watoa huduma za afya, matatizo haya hutatuliwa.

Mwanamke anaweza akawa anapata kichefuchefu mara kwa mara na kuhisi kama ana homa, baada ya kuanza kutumia vidonge hivi. Lakini dalili hizi hupungua taratibu baada ya muda fulani.

 Kwa kipindi hiki mwanamke anashauriwa kunywa vidonge hivi wakati wa usiku anapotaka kwenda kulala ili kupunguza kichefuchefu na uchovu. Aidha, iwapo dalili hizi zitadumu kwa muda mrefu, ni vema kupata ushauri wa daktari.

Mabadiliko yanayojitokeza kwenye matiti pia ni madhara mengine madogo yatokanayo na matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango. Katika kipindi hiki, mwanamke anaweza kuyaona mabadiliko kwenye matiti kama ya kuonekana kama yamevima na kuongezeka ukubwa na kupata maumivu. Mabadiliko haya hujitokeza wiki chache baada ya kuanza kutumia vidonge.

Naomba niwatoe hofu kuwa mabadiliko hayo  yanasababishwa na mabadiliko yaliyojitokeza kwenye mfumo wa homoni baada ya kuanza kutumia vidonge hivyo na wala hayana uhusiano na saratani ya matiti. Lakini ni vizuri kumuona daktari haraka kama mabadiliko haya yatadumu kwa wiki kadhaa.

Madhara mengine yanayoweza kujitokeza kutokana na matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango ni sehemu za siri kutokwa na ute usio wa kawaida.

Baadhi ya wanawake wanapatwa na hali hii wakati wa matumizi ya vidonge hivi. Hii ni kutokana na maadiliko ya mfumo wa homoni, hivyo, matumizi ya vidonge hivyo husababisha mfumo wa homoni kuyumba na kufanya mabadiliko fulani kwenye mfumo wa uzazi.

Matatizo mengine yatokanayo na matumizi ya vidonge vya uzazi wa mpango ambayo wanawake wengi huyapata ni kuongezeka kwa uzito wa mwili kwa kasi kutokana na vidonge kuchochea  homoni za kike, mabadiliko ya kihisia, kukosa hedhi kwa baadhi ya miezi na hata maumivu ya kichwa ya mara kwa mara ambayo baada ya muda hutoweka.

Friday, June 2, 2017

Matatizo ya mfumo wa chakula wakati wa mfungo

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi

Kipindi hiki Waislamu wote duniani wako katika Mfungo wa Mwezi Mtukufu wa Ramadhani kama sehemu ya imani yao. Uzoefu na machapisho mbalimbali ya kitaalam yanaonyesha kuwa baadhi ya wanaofunga huweza kupata matatizo mbalimbali ya kiafya hasa ya mfumo wa usagaji chakula.

Kwa kutambua hayo si vibaya kutoa elimu iwapo kutajitokeza matatizo ya kiafya kwa baadhi ya watu wanaotimiza ibada ya funga ambayo ni moja wapo ya maamrisho ya Mungu.

Wapo wanaofunga huku wana matatizo ya kiafya ya mfumo wa usagaji chakula ikiwamo wale wanaopata shambulizi la kuta za tumbo (Gastritis) na vidonda vya tumbo (Peptic ulcers disease).

Vile vile wapo ambao wana vihatarishi vya kupata matatizo haya, ikiwamo wale wenye uambukizi unaosababisha vidonda vya tumbo na wenye kiungulia cha muda mrefu.

Matatizo ambayo yamekuwa yakijitokeza mara kwa mara yanayohusisha mfumo wa usagaji wa chakula ni kiungulia/kuzidi kwa tindikali, tumbo kujaa gesi na vidonda vya tumbo.

Kiungulia au kuzidi kwa tindikali ya tumboni huweza kusababisha shambulizi katika kuta laini za tumbo, hali inayojulikana kitabibu kama Gastritis.

Shambulizi katika kuta za tumbo huweza kusababisha kumomonyoka kwa kuta za tumbo na kutengeneza vidonda vya tumbo. Ingawa baadhi wanaweza kufunga na wasipate madhara yoyote au kusiibuke kwa madhara yoyote ila ni muhimu kuchukua tahadhari angalau kwa kufahamu viashiria na dalili zinazojitokeza mara kwa mara kama ishara ya uwapo wa tatizo la kiafya.

Mtu anayefunga na huku ana historia ya dalili kama kiungulia cha muda mrefu, kucheua na kutapika baada ya kula na historia ya kutumia dawa za kupunguza maumivu kwa muda mrefu bila kufuata ushauri wa daktari, wanapaswa kuwa na tahadhari kwani matatizo hayo yanaweza kuongezeka .

Dalili na viashiria vinavyoweza kujitokeza

Dalili zinazoweza kujitokeza kipindi hiki ni pamoja na kichefuchefu/kutapika, kiungulia, tumbo kuunguruma, kucheuwa mara kwa mara, kuhisi tumbo limejaa, kwikwi, koo kukereketa, kujaaa mate mengi baada ya kucheua, tumbo kuuma na kukosa hamu ya kula.

Pale inapotokea ni vidonda vya tumbo dalili huwa ni mbaya zaidi ikiwamo kupata maumivu makali ya tumbo katika maeneo ya chembe ya moyo, kupata maumivu makali kipindi anapokula au mara tu baada ya kumaliza kula .

Wakati kwa yule aliye na vidonda kwenye sehemu ya kwanza utumbo mdogo hupata maumivu makali anapokuwa na njaa na hupata nafuu pindi anapokula.

Dalili zingine ni pamoja na kutapika damu, kupata choo chenye rangi nyeusi, kukosa hamu ya kula na uzito wa mwili kupungua.

Endapo utapata dalili na viashiria hivi ni vizuri kufika mapema katika huduma za afya kwa ajili ya uchunguzi, ushauri na matibabu.

Yapi ya kuepuka

Epuka uvutaji wa sigara, wapo baadhi ya wafungaji huwa na tabia ya kuvuta sigara mara tu baada ya kufungua hali hii huchochea kuongezeka kwa tindikali ya tumboni.

Epuka kula vyakula vyenye viungo vingi au pilipili nyingi, epuka au kunywa chai kwa kiasi na vyakula vyenye mafuta mengi.

Tumia maji kwa wingi epuka juisi zenye uchachu mkali, wakati wa kufungua kula mlo mwepesi kwa kiasi kwani unapofungua na kula mlo mkubwa kwa ghafla husababisha uchokozi na tindikali kuzalishwa kwa wingi.

Epuka vinywaji vyenye caffeine kama vile soda na kahawa, endapo utashindwa basi tumia kwa kiasi.

Usitumie dawa yoyote ya maumivu pasipo ushauri wa daktari, kwani dawa kama aspirini zinaweza kusababisha uchokozi wa kuzalishwa tindikali tumboni.

Imani ya Kislaam inaonyesha kuwa mtu mgonjwa halazimishwi kufunga, ni vizuri kama una matatizo ya kiafya kuwa shirikisha viongozi wako wa dini ili wakuelimishe au kukushauri kuhusiana na kufunga.

NINI MAANA YA SAUMU?

Katika Uislamu kufunga (saumu) ni kujizuilia kula, kunywa, kuvuta sigara, kuingiza kitu chochote katika matundu mengine mawili kama vile pua na masikio, kujizuia na kujamiiana, kujitoa manii kwa makusudi au kwa matamanio na kujizuia kujitapisha kwa ajili ya Mungu kwa kipindi cha kati ya alfajiri ya kweli mpaka kuingia magharibi. Hii ndio maana ya nje ya saumu katika Uislamu.

Kufunga katika Uislamu kuna maana ya ndani zaidi, ambayo kama haikufikiwa, kuzuilia kufanya vitendo hivyo vilivyoelezwa hakutakuwa na maana yoyote kwa mfungaji.

Kufunga kwa maana ya ndani ni pamoja kujizuilia kutenda maovu yote yaliyokatazwa na Mungu.

Ili saumu ya mfungaji iwe na maana na yenye kufikia lengo, hana budi kukizuilia (kukifungisha) kila kiungo chake cha mwili - macho, ulimi, masikio, mikono na miguu- pamoja na fikra na hisia zake na matendo aliyokataza Mungu.

Funga ya macho ni kujizuilia na kuangalia aliyoyakataza Mungu, Funga ya ulimi ni kujizuilia na mazungumzo yote aliyoyakataza Mungu kama vile kusengenya, kusema uwongo, kugombana na kadhalika.

Funga ya masikio ni kujizuia kufanya yale yote aliyoyaharamisha Mungu pia funga ya miguu ni kujizuilia na kuendea yale yote aliyoyakataza Mungu.

Na funga ya fikra na hisia ni kujizuia na fikra na dhana mbaya ambazo zinampelekea kuvunja amri na makatazo ya Mungu.

Funga ni ibada maalum iliyo muhimu sana katika kumuandaa mja kuwa mcha Mungu kwa kule kukataa kwake matamanio ya kimwili.

Hivyo Allah kwa ukaribu wake ameahidi malipo makubwa kwa wenye kutekeleza ibada hii ili iwe motisha kwao ya kuwawezesha kutekeleza ibada hii kwa hima kubwa na kwa ukamilifu unaotakikana.     

Friday, June 2, 2017

Ulevi, sigara vyatajwa sababu ya kuzaa njiti

 

By Mwananchi

        Wajawazito wameshauriwa kuacha starehe na kuhudhuria kliniki mara kwa mara ili kuepuka tatizo la kujifungua watoto njiti

Shirika la Chakula Duniani (WHO) limeeleza kwamba mtoto yoyote anayezaliwa na uzito chini ya 2.5kg (2500gm) yupo chini ya uzito wa kawaida (Prematurity).

Inakadiriwa asilimia sita hadi saba ya watoto wanaozaliwa wapo chini ya uzito wa kawaida yaani 2500gm na kuhusisha asilimia 70 ya vifo vya watoto ndani ya siku 28 (neonate) pamoja na asilimia 50 ya watoto ndani ya mwaka mmoja (infants).

Hali ambayo mtoto ambaye bado hajazaliwa ni mdogo kuliko kawaida kwa sababu hakuwi ndani ya mfuko wa uzazi, ni moja ya chanzo kikubwa watoto kuzaliwa chini ya uzito wa kawaida hasa katika nchi zinazoendelea.

Watoto wanaozaliwa chini ya uzito wapo katika hatari ya utapiamlo, maradhi yanayojirudia kwani kinga inakuwa haijakomaa vya kutosha na pia kuchelewa kukua kwa mfumo wa fahamu.

Sababu ya kwanza mtoto kuzaliwa kabla ya muda chini ya wiki 37 za ujauzito kamili, huchangiwa na mama mjamzito hasa wanapokuwa na uzito mdogo, umri mdogo chini ya miaka 17, juu ya 35, kubeba mimba yenye zaidi ya mtoto mmoja ndani ya uzazi (mapacha).

Historia ya kujifungua mtoto chini ya uzito kipindi cha nyuma, matatizo katika shingo ya uzazi, kujifungua kabla ya muda kutokana na sababu mbalimbali kama vile maradhi mfano UTI, kisukari, magonjwa ya moyo, kiharusi na matatizo katika mfuko wa uzazi.

Mtoto ndani ya uzazi hakuwi kwa kawaida hivyo husababisha kuzaliwa na uzito mdogo (Intrauterine Growth Retardation) husababishwa na lishe mbovu kwa mama mjamzito kabla na hata baada ya kupata ujauzito.

Pia, sababu nyingine ni mama kuwa na kiharusi, au uwepo wa mtoto zaidi ya mmoja ndani ya mfuko wa uzazi (mapacha), malaria sugu, uvutaji sigara na matumizi ya vilevi (pombe) kupita kiasi wakati wa ujauzito.

Matatizo katika mfumo wa hewa husababisha mtoto kushindwa kupumua vizuri (birth asphyxia), kiwango cha chini cha sukari, maradhi kama vile Niumonya (kwenye mapafu) na Utandoubongo (meningitis). Hii ni kwa sababu kinga inakuwa haijakomaa kikamilifu, matatizo katika mfumo wa chakula, matatizo ya macho (retinopathy of prematurity), kiwango kikubwa cha bilirubini kwa sababu Ini halijakuwa kikamilifu kuweza kufanya kazi yake ya kuiondoa, matatizo ya kusikia, matatizo ya moyo na matatizo katika mfumo wa fahamu likiwamo tatizo la kisaikolojia.

Pia, kuna alama hatarishi kwa mtoto aliyezaliwa kabla ya muda chini ya uzito wa kawaida

Miongoni mwa alama hizo ni kuwa na uchovu mara kwa mara, kukataa kula chakula chochote, kuvimba tumbo, uso , miguu na kuharisha.

Lakini, hata hivyo tatizo hili linaweza kuepukika kwa kufanya kwa kuacha uvutaji sigara na kunywa pombe wakati wa ujauzito.

Pia, ikiwa mtu anashauriwa kuzingatia lishe bora, kwa wenye kisukari hakikisha kiwango cha sukari kipo sawa wakati wa ujauzito, ikiwa ni pamoja na kujikinga dhidi ya maradhi ya njia ya mkojo yaani (UTI).

Mwanamke anatakiwa kujikinga dhidi ya ugonjwa hatari wa malaria kwa kutumia chandarua kilicho salama pia ajitahidi kuepuka mimba katika umri mdogo hasa chini ya miaka 17 na mimba hasa juu ya miaka 35.

Daktari bingwa wa magonjwa ya wanawake nchini Cuba, Dk Jose Hernandez, anasema asilimia 80 ya sababu hizo zinaweza kudhibitiwa ikiwa mama atajipanga mapema kushika ujauzito miezi sita kabla, huku akitunzwa vema kwa kipindi chote mpaka kujifungua.

Dk Jose anasema matumizi yasiyo sahihi ya dawa ikiwamo dawa za magonjwa mbalimbali, pombe, dawa za kulevya yameongeza idadi ya wanawake kujifungua watoto njiti duniani. Anasema matumizi ya Cocain, Heroin, bangi, mirungi, sigara au kupata moshi kutoka kwa mtu anayevuta ni sababu tosha zinazosababish mjamzito kujifungua mtoto njiti.

Anasema wanaume wengi wamekuwa wakivuta sigara mbele ya wake zao, jambo linalohatarisha wajawazito.

Mambo mengine yanayoweza kusababisha tatizo hilo, anasema ni magonjwa mbalimbali kama shinikizo la damu na malaria. “Kuna ugonjwa wa malaria; ikiwa mama atapata wale wadudu, moja kwa moja wanakwenda kushambulia kwenye kondo ambalo ni utumbo maalumu unaomlisha mtoto kutoka kwa mama.

Kwa kuwa atakuwa ameshambuliwa na bakteria, atakuwa dhaifu na hatimaye kusababisha mazingira yatakayomlazimisha mtoto azaliwe kabla ya wakati.

Pia, anasema tatizo lingine ni upungufu wa vitamini mwilini, shambulio la bakteria kwenye njia ya mkojo maarufu kama UTI na upungufu wa damu. Iwapo damu ya mama ni ndogo inakuwa haimtoshelezi yeye na mtoto hivyo, mazingira hayo yatalazimisha azaliwe kabla ya muda wake kufika.

Sababu nyingine ni uwepo wa magonjwa ya zinaa kama kaswende, kisonono na virusi vya ukimwi (VVU). “Kujifungua mara kwa mara hasa bila kupitisha miaka miwili, huchangia kwa kiasi kikubwa kujifungua kabla ya wakati kwa kuwa kizazi chake kinakosa muda wa kupumzika na kujiandaa kwa ajili ya utungwaji wa mimba nyingine,” anasema.

Kinachoweza pia kusababisha mama kujifungua mtoto njiti, anasema ni mjamzito ambaye anapendelea kula vyakula vya vyenye sukari kwa wingi na wakati mwingine chumvi inapozidi.

Keneth Kammu, 0759 775788 (KENKAM)     

Friday, May 26, 2017

Dalili saratani ya matiti huchelewa, vidonge uzazi huchangia

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi ; makala@mwananchi.co.tz

Tofauti na magonjwa mengine kama malaria ambayo dalili zake hueleweka, saratani ya matiti hushambulia kimya kimya. Kutokana na hilo, ndiyo ugonjwa unaoongoza kwa kusababisha vifo miongoni mwa aina nyingi zilizopo.

Ni rahisi kufahamu una malaria pindi utakapohisi maumivu ya viungo, homa na kukosa hamu ya kula kitu ambacho haitokei ukiwa na saratani ya matiti, dalili hazijitokezi.

Kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa kwenye vyombo vya habari, saratani hii ndiyo iliyochukua uhai wa Katibu wa Chama Cha Madaktari Wanawake Tanzania (Mewata), Dk Subilaga Kasesela-Kaganda.

Kuenzi juhudi zake ambazo zitaendelea kuishi, makala ya leo itatoa ufahamu wa saratani ya matiti ikiwa ni moja ya mambo aliyokuwa akiyapigania Dk Kaganda tangu 2005.

Saratani ya matiti ni moja ya saratani inayochukua uhai wa maelfu ya wanawake kila mwaka ikiwa ya pili kwa kusababisha vifo vya wanawake duniani. Asia na Afrika, husababisha vifo vya mapema zaidi kutokana na kutogundulika kwa wakati.

Saratani hii hutokea katika titi ambalo lina sehemu ya kutengenezea maziwa ijulikanayo kitabibu kama lobules na katika aina mojawapo ya mishipa inayounganisha yanapotengenezwa maziwa na chuchu.

Saratani ya matiti inapotokea husababisha kubadilika kwa ukuaji wa chembe hai za mwili na kuwa wa kiholela pasipo kufuata utaratibu wa kawaida.

Sababu yake ni nini?

Bado sababu ya moja kwa moja inayosababisha saratani hii kwani kwa wanasayansi na matabibu wanadai bado ni fumbo.

Lakini yapo mambo ambayo yanaaminika kwa namna moja au nyingine, yanachangia tatizo hili ikiwamo aina fulani ya chembe za urithi inayosababisha chembe hai zipoteze ufanisi wake.

Hali hii husababisha zigawanyike kwa kasi isiyo ya kawaida, kuvamia na kushambulia tishu nyingine na kuepuka kuharibiwa na mfumo wa kinga kutokana na hitilifu ilizonazo.

Baadaye chembe hizo huvamia, kushambulia na kuharibu viungo vingine vya mwili hatimaye kusababisha kifo.

Watu waliohatarini kuugua

Yapo mambo yanayomuweka mtu katika hatari ya kupata saratani ya matiti. Haya ni pamoja na umri. Inaelezwa kuwa kadiri umri unavyosonga, ndivyo hatari ya kupata saratani hii inavyokuwa kubwa. Wanawake wenye umri wa kuanzia miaka 50 wapo kwenye hatari mara mbili mpaka tatu kuliko walio chini ya miaka 45.

Jinsi ni sababu nyingine

Saratani hii inaweza kuwapata wanaume lakini wanawake ni waathirika wakilinganishwa na wanaume.

Kutokana na sababu za kinasaba, historia ya familia nayo ni muhimu kuizingatia. Watu hasa wanawake wanaotoka katika familia zenye historia ya ndugu kuugua saratani hii wako katika hatari ya kuupata pia.

Asili ya mtu pia ni kihatarishi kingine. Takwimu zinaonyesha saratani hii huwapata zaidi wanawake wazungu kuliko weusi.

Uzazi ni suala jingine. Inaelezwa kwamba wanawake ambao hawajazaa au kunyonyesha wapo katika hatari zaidi ya kupata saratani hii kuliko waliofanya hivyo. Vile vile wanawake wanaopata ujauzito wa kwanza wakiwa na umri wa miaka 30 au zaidi, wapo katika hatari ya kupata saratani hii.

Wasichana wanaovunja ungo kabla ya miaka 12 wapo kwenye hatari ya kupata saratani hii. Hili hujitokeza pia kwa wanawake wanaochelewa kufika ukomo wa hedhi wapo katika hatari ya kupata saratani hii.

Kuwa na uzito au unene uliopitiliza pia ni kujiweka kwenye hatari ya kupata maambukizi ya saratani hii. Takwimu zinaonyesha wanawake wanene wana hatari zaidi ya kupata saratani hii wakilinganishwa na wale wenye uzito wa kawaida.

Mwanamke aliyewahi kuugua saratani hii katika titi moja yupo kwenye hatari zaidi ya kuliambukiza la upande wa pili baada ya muda.

Hata aina ya vyakula anavyotumia navyo ni miongoni mwa sababu za maradhi haya. Utafiti unaonyesha wanawake wanaokula zaidi vyakula vyenye mafuta mengi ndiyo wapo katika hatari yakupata saratani hii tofauti na wasiofanya hivyo. Matibabu yanayohusisha mionzi nayo yanafaa kuepukwa ikibidi. Pamoja na kwamba mionzi ni tiba ya saratani,  lakini wanawake waliowahi kutibiwa kwa mionzi wakati wa ukuaji wa matiti, ndiyo wapo katika hatari ya kupata saratani hii.

Baadhi ya kemikali hasa za viwandani zikiwamo polychlorinated biphenyls, olycyclic aromatic hydrocarbons na dawa za kuulia wadudu hurahisisha maambukizi ya saratani hii. Kwa walioajiriwa viwandani, hukumbana moja kwa moja na kemikali hizo zina hatarisha kupata saratani mbalimbali.

Wanawake wanaokunywa zaidi ya chupa moja ya pombe kwa siku, wapo kwenyehatari zaidi ya kupata saratani hii kwa zaidi ya asilimia 20. Pombe huongeza uwezekano wa kutumia vyakula vyenye mafuta mengi na kupandisha uzito wa mnywaji.

Baadhi ya utafiti unaonyesha uhusiano uliopo kati ya wanawake wanaovuta  sigara na uwezekano wa kupata saratani ya matiti. Ikumbukwe kuwa uvutaji ni moja ya kihatarishi cha kupata saratani za aina nyingi zilizopo.

Vidonge vya kupanga uzazi navyo vinawekwa kwenye kundi la vihatarishi. Upo ushahidi wa kitafiti kuwa saratani ya matiti ina uhusiano na matumizi ya muda mrefu ya vidonge vya kupanga uzazi.

Kingine ni vichochezi vya mwili. Uwapo wa kiwango kikubwa cha vichochezi au hormons za oestrogen na progestrone huongeza hatari ya kupata saratani ya matiti.

Vile vile watu walio na viwango vya juu vya kichochezi kinachodhibiti kiwango cha sukari mwilini (insulin) na kiwango cha chini cha kichochezi cha usingizi kijulikanacho kitabibu kama melatonia hali inayojitokeza zaidi kwa wanawake wanaofanya kazi za usiku, wako katika hatari hii.

Ukubwa wa matiti pia hutoa angalizo kwa saratani hii. Wanawake wenye matiti makubwa wana uwezekano mkubwa wa kupata saratani hii kwa sababu huwawia vigumu madaktari kubaini uvimbe katika matiti yao wakati wa uchunguzi wa mwili.

Viashiria

Dalili za saratani hii huwa ni ngumu kuzibaini isipokuwa kwa vipimo, mgonjwa anaweza kuanza kuhisi tofauti saratani hii ikiwa kwenye hatua za mbele zaidi.

Moja ya dalili za awali ni uvimbe katika mojawapo ya matiti au kwapa, mabadiliko ya umbo la titi na chuchu kutoa maji yasiyo na rangi au wakati mwingine uchafu mfano usaha au damu au maji yenye rangi ya njano au kahawia.

Pia, chuchu kuwa na vinundu mfano wa maganda ya machungwa, chuchu kuwasha au kuhisi kuchoma, kubadilika kwa ngozi ya matiti kwa kututumka na chuchu kudidimia ndani ni miongoni mwa ishara muhimu kuitambua saratani hii. Hapo baaadaye saratani hii inaweza kusambaa kupitia mkondo wa damu, mfumo wa kinga unaochuja vimelea ujulikanao kama lymph na tishu zilizo jirani na sehemu iliyopata maambukizi ya saratani hii.

Mara nyingi viungo vinavyovamiwa na saratani ni pamoja na mapafu, ini, ubongo, mifupa. Dalili za saratani kusambaa ni pamoja na kuongezeka kwa mabadiliko ya  matiti, kupanda kwa joto la mwili, kovu kwenye chuchu, maumivu ya mifupa, maumivu kwenye matiti, kuvimba mikono, kupungua uzito wa mwili au kuwa na vidonda kwenye ngozi.

Dalili nyingine zinaweza kujitokeza kulingana na kilipo kiungo kilichoshambuliwa na saratani hii. Kuna wanawake wengine wana viashiria vya asili vinavyojulikana kama Her2 positive breast cancer ambacho husaidia seli kuongezeka, kugawanyika na kujirekebisha pale zinapoharibika.

Kiashiria hiki kinaaminika ndicho kinasababisha wanawake hawa kuwa na saratani ya matiti yenye madhara zaidi na kuwa na uwezekano mkubwa wa kujirudia baada ya tiba tofauti na wale ambao hawana.

Friday, May 26, 2017

Usafi wa mwili ni msingi wa kuepuka maambukizi ya UTI

 

By Dk Keneth Kammu, Mwananchi makala@mwananchi.co.tz

Kukojoa mara kwa mara kunakoambatana na maumivu ni miongoni mwa dalili za maambukizi kwenye njia ya mkojo au UTI. Baadhi ya wagonjwa huhisi kichefuchefu, wengine hutapika.

Zipo dalili nyingi za maradhi haya. Homa, mkojo kuwa mwekundu usio na harufu ya kawaida, pia uchovu wa mara kwa mara na maumivu chini ya mgongo ni dalili nyingine ambazo hujitokeza.

Mfumo wa mkojo unaundwa na figo na ureta mbili, kibofu pamoja na urethra. Binadamu wote wana vitu hivyo ingawa ipo tofauti ya mfumo huu kati ya wanawake na wanaume.

Tofauti hiyo ni kwamba, wanawake huwa na urethra fupi wakilinganishwa na wanaume. Kutokana na ufupi wa urethra, wanawake wapo kwenye hatari zaidi ya kupata maambukizi haya kuliko wanaume.

Takwimu zinaonyesha takriban watu milioni 150 duniani kote, hupata maambukizi kwenye njia ya mkojo, wanawake wakiongoza hasa wenye umri kati ya miaka 16 na 35. Wanawake hupata maambukizi haya mara nne zaidi ya wanaume.

Watoto pia ni waathirika wa maambukizi haya. Inaelezwa kwamba, asilimia 10 ya watoto hupata maambukizi haya kila mwaka. Watoto wa kiume ambao hawajatahiriwa na walio chini ya miezi mitatu wapo kwenye hatari hii na wa kike chini ya mwaka mmoja.

Utafiti unaonyesha asilimia mbili mpaka 20 ya watoto wenye umri wa miaka miwili hupata maambukizi ya njia ya mkojo pia.

Sababu

Bakteria wanaelezwa kuwa chanzo kikuu cha maambukizi. Bakteria aina ya  escherichia coli wanaelezwa kusababisha maradhi haya kwa kati ya asilimia 80 mpaka 85 na wale wa staphylococci kwa asilimia tano mpaka 10. Ni mara chache virusi au fangasi husabababisha UTI.

Bakteria aina ya staphylococcus saprophyticus husababisha UTI kwa watoto na wanawake waliovunja ungo au waliopo kwenye uhusiano wa ndoa. Clamydia trachomatis na E.coli huchangia kwani huweza kusababisha UTI ndani ya saa 12 mpaka 72 baada ya kufanya tendo la ndoa.

Ugonjwa huu pia huweza kusababishwa na mawe yaliyopo kwenye figo (nephrolithiasis) ambayo huongeza msongamano wa  njia ya mkojo hivyo kuvifanya vijidudu vya maradhi vizaliane kwa urahisi.

Tezi dume nalo ni miongoni mwa vitu vinavyorahisisha maambukizi ya njia ya mkojo. Kuvimba kwa tezi hili husababisha kufungwa kwa njia hivyo mkojo kukaa kwa muda mrefu kiasi cha bakteria kuzaliana na kusababisha madhara kwa mgonjwa.

Ugonjwa wa kisukari pia huchochea maambukizi ya UTI kutokana na kiwango kikubwa cha sukari kinachokuwapo katika figo na kibofu kwa muda mrefu  ambacho huchangia bakteria kuzaliana na kusababisha ugonjwa.

Kinga

Inashauriwa kuzingatia usafi wa mwili kwa ujumla ila njia ya mkojo ipewe kipaumbele. Kinachotakiwa ni kuoga maji safi na kusafisha sehemu hizo kwa umakini.

Kwenye usafi wa mwili, wanawake wanashauriwa kujisafisha kutoka mbele kwenda nyuma mara baada ya kujisaidia kwani hii huzuia bakteria walio sehemu ya kujisaidia kufika ukeni na kwenye urethra.

Unywaji wa maji safi na salama ya kutosha husaidia kusafisha njia ya mkojo kwa kukojoa mara kwa mara, hivyo kuruhusu bakteria kutolewa kabla hawajasababisha maradhi.

Usafi wa choo na bafu pia ni muhimu katika kukabiliana na maambukizi haya. Inashauriwa kusafisha maeneo haya kila mara kadiri iwezekanavyo hasa kabla ya kujisaidia au kuoga kwa wanawake.

Baada ya kushiriki tendo la ndoa, inashauriwa kukojoa kwani husaidia kuwaondoa bakteria wanaoweza kuwa wameingia kwenye kibofu wakati huo kabla hawajaleta madhara. Haishauriwi kutumia manukato hasa marashi sehemu za siri.

Wakati wote, inashauriwa kuepuka matumizi ya maji yasiyo salama wakati wa kuoga au kusafisha sehemu za siri zinazounda mfumo wa mkojo ili kutochochea maambukizi haya.

Kushiriki tendo la ndoa mara kwa mara pia ni kichocheo kingine cha maambukizi haya kwani hurahisisha bakteria kuingia kwenye mfumo wa mkojo kutokana majimaji yanayokuwapo ukeni.

Mambo haya yakizingatiwa, hurahisisha uwezekano wa kudhibiti ongezeko la maradhi haya ambayo huwakumba zaidi wasichana na wanawake walio shuleni na vyuoni.

Madhara

Maambukizi ya njia ya mkojo yanaweza kusababisha matatizo makubwa zaidi endapo hayatatibiwa kwa wakati muafaka. Miongoni mwa maambukizi yanayoweza kujitokeza ni kupata ugonjwa sugu wa figo (pyelonephritis).

Ipo hatari kwa wajawazito kujifungua mtoto kabla ya muda au mtoto mwenye uzito chini ya kiwango. Inawezekana UTI kujirudia iwapo tiba itacheleweshwa. Hili hutokea kati ya asilimia 25 mpaka 40.

Vilevile, kwa wanaume, huwa kichocheo cha kupata maambukizi ya tezi dume au prostatitis.

Mwandishi ni daktari. Kwa ufafanuzi, anapatikana kwa namba 0759 775 788

Friday, May 5, 2017

Nidhamu yako ya chakula itakuepusha na shinikizo la damu

 

By Dk John Haule, Mwananchi

Moyo ni kiungo muhimu mwilini kutokana na jukumu lake la kusukuma damu ambayo inatakiwa ifike kila sehemu kwa muda wote. Moyo ni kiungo ambacho hakijawahi kupumzika kuanzia binadamu azaliwe na hakitapumzika mpaka atakapofariki dunia, ili kutekeleza jukumu hilo.

Moyo husukuma damu kwenda sehemu zote za mwili kupitia kwenye mfumo maalumu unaoundwa na mishipa hata ile midogo zaidi iitwayo capillary. Ikitokea damu ikatoka kwenye mfumo wake ndiyo huitwa shinikizo la damu, hali inayotokea baada ya msukumo kuwa mkubwa kiasi cha kuifanya mishipa ya arteries kuzidiwa.

Shinikizo la damu likidumu kwa muda mrefu, husababisha kiharusi au kupooza kwa baadhi ya viungo au upande wa mwili.

Si rahisi mtu kujijua kama anaugua presha kwa kuwa ni ngumu kidogo kuzitambua dalili zake na kibaya zaidi hauna maumivu kama yalivyo magonjwa mengine. Mtu yeyote anaweza kujijua kama anaugua akifanyiwa vipimo vinavyotakiwa.

Kutokana na maendeleo ya teknolojia, kipo kipimo ambacho kila mtu anaweza akanunua na akakitumia akiwa nyumbani kwake na kujipima ugonjwa huu. Kina umbo dogo na huvaliwa kama saa ya mkononi kinapopima shinikizo la damu.

Kipimo cha presha huwa katika milimetres of mercury (mmHg) na huonyesha namba ambazo zipo juu ya namba nyingine. Kwa mfano, kama kipimo kimesoma 120/80mmHg maana yake shinikizo lako la damu ni 120 kwa 80.

Matokeo hayo humaanisha unapokuwa umefadhaika kipimo cha juu cha msukumo wa damu, yaani systolic huwa 120 na 80 ni kiwango cha msukumo wa damu unapokuwa umetulia, yaani dystolic.

Walio hatarini

Unene ni chanzo cha tatizo hili. Kunenepa huko kunajumuisha moyo, hivyo kuufanya ushindwe kutimiza majukumu yake sawasawa na mhusika kuugua shinikizo la damu.

Kipimo kizuri cha afya njema ni mtawanyiko sahihi wa mwili au Body Mass Index (BMI), kipimo ambacho wengi huwa hawajui wanapofanyiwa hospitalini kila wanapopimwa uzito na kuulizwa umri kabla huwajaonana na daktari kwa uchunguzi zaidi.

BMI huangalia umri na kuulinganisha na uzito pamoja na urefu. Baada ya kutaja umri na kupimwa uzito mapokezi, daktari anaweza akakupima urefu ili kujua iwapo uzito wako ni mkubwa au mdogo kuliko inavyotakiwa, kabla haujaenda maabara kwa vipimo zaidi.

Kuwa na uzito uliopitiliza ni dalili ya shinikizo la damu na ukipimwa upo uwezekano mkubwa wa kugundulika hivyo. Katika matukio machache, baadhi ya watu wenye uzito mdogo hugundulika na shinikizo la damu pia. Kwa kawaida, BMI inatakiwa kuwa kati ya 22 na 25

Wazee hasa wenye zaidi ya miaka 50 wapo kwenye hatari shinikizo la damu kutokana na kuchoka kwa viungo vingi vya mwili. Takwimu zinaonyesha takriban asilimia 60 ya wazee wenye umri huo duniani kote huwa ni wagonjwa wa maradhi haya.

Kadri mwili unavyochoka hata njia za damu mwilini nazo hushindwa kumudu kufanya kazi sawasawa. Inashuriwa, kwa wazee, kununua kipimo cha shinikizo damu ili aweze kujichunguza maendeleo yake na kuchukua hatua zinazostahili kila inapobidi na kumfanya aishi maisha marefu zaidi.

Kudhibiti

Kwa kawaida ugonjwa huu huwashambulia zaidi watu wasiofanya kazi nzito, wala kushiriki mazoezi hasa ya viungo. Inapendekezwa kuushughulisha mwili walau kwa kutembea au kukimbia taratibu kabla hujaianza siku yako.

Mazoezi ya viungo hasa ya asubuhi, yamethibitika kitaalamu kuwa hushusha shinikizo la damu kwa takriban 8mmHg mpaka 6mmHg iwapo yatakuwa endelevu.

Viazi vitamu na vitunguu maji

Ukila viazi vitamu robo kilo katika kila mlo wako basi utagundua kuwa unapata nafuu ya shinikizo la damu. Hoja hapa ni kuwa ulaji wa matunda na mboga zenye madini ya potassium ni muhimu katika kushusha shinikizo la damu.

Utafiti uliosimamiwa na mbobezi wa dawa ya kinga kutoka Chuo Kikuu cha Northwestern cha Marekani, Profesa Linda Van Horn, unaonyesha ulaji wa vitunguu maji viwili vikubwa kila siku humarisha afya.

Vyakula maalumu

Vipo vyakula maalumu au food supplements vinavyotengenezwa kwa ajili ya kurekebisha shinikizo la damu. Hivi vinakupa uhakika wa maisha, kwani vimetengenezwa kwa ajili hiyo hasa.

Baadhi ya vyakula hivyo ni garlic tablet au nutrient drink ambazo zina mchanganyiko mzuri unaohitajika.

Mwandishi ni daktari, anapatikana kwa namba: 0768 215 956     

Friday, May 5, 2017

Ifahamu hedhi ya kawaida kwa wanawake wengi

 

By Shita Samwel

Kwenye makala zilizopita tuliona mambo yanayochangia uwezekano wa nafasi ya kupata mtoto wa kiume na kufunga mfululizo wake kuhusu mada hiyo.

Makala hizo zimegusa wanawake na kuzua maswali mbalimbali niliyoulizwa kwa ujumbe mfupi wa maneno, hivyo nimeona leo niwape dondoo muhimu juu ya mzunguko wa kawaida wa hedhi.

Kupata ufahamu wa jambo hili angalau kutasaidia kubaini mambo yanapokwenda mrama katika mzunguko wa kila mwezi kwa wanawake wengi.

Mzunguko wa hedhi unahusisha matukio mbalimbali yanayoleta mabadiliko mbalimbali mwilini mwa mwanamke, lengo likiwa kuiandaa nyumba ya uzazi kutoa hifadhi iwapo mimba itatungwa.

Hedhi hutokea baada ya mimba kutotungwa hivyo utando mwororo maalumu ulio tayari kutoa mazingira ya kujipachika kwa yai lililotungishwa kupiga hatua za ukuaji, hujinyofoa na kutolewa nje ya nyumba ya uzazi na yai ambalo halikukutana na mbegu ya kiume.

Mzunguko wa hedhi huhesabiwa siku ya kwanza damu inapoanza kutoka na kwa mwezi huo mpaka mwezi mwingine, itakapojirudia tena.

Damu na taka nyingine hutoka kupitia uwazi mdogo wa mlango wa nyumba ya uzazi, hutolewa nje kupitia mfereji wa uke.

Mzunguko huu huwa na hatua kuu tatu yaani ya kuvuja kwa damu (menstruation), urutubishwaji wa yai na utolewaji wa yai lililokomaa na kipindi cha maandalizi ya mzunguko mpya wa hedhi.

Mzunguko huu unahusisha mfululizo wa matukio ya mabadiliko katika mwili wa mwanamke. Vichochezi ndiyo vinavyodhibiti mzunguko huu, wakati wa mzunguko tezi mbili za kichwani zinazopeleka na kurudisha mrejesho katika via vya uzazi (ovary).

Taarifa hizo ni kuziweka tayari kokwa za uzazi na mji wa mimba kupokea mimba itakayotungwa. Homoni inayoitwa estrogen na progestrone ndiyo hufanya kazi ya mabadiliko mbalimbali katika mji wa mimba.

Ni wanawake waliovunja ungo pekee ndiyo wanaopata mzunguko wa hedhi. Kwa kawaida wanawake wengi hufanya hivyo kuanzia umri wa miaka 11 mpaka 15.

Kwa kawaida wanawake wengi duniani mizunguko yao ya hedhi huwa iko tofauti, ingawa wote hupata hedhi yao kati ya siku 21 mpaka 35, wastani ukiwa ni siku 28.

Kwa maneno mengine naweza kusema, hedhi hutokea mara moja kwa mwezi. Kwa kawaida damu inayokadiriwa kiasi cha sentimita za ujazo 100 hadi 150 hutoka kwa siku tatu mpaka tano mfululizo.

Kwa kawaida mwanamke hutakiwa kubadili pedi au taulo za kike mara mbili mpaka tatu kwa siku, huku ikiwa imenyonya damu yote kabla haijalowa chapachapa. Rangi ya damu inayotoka inatakiwa kuwa nyeusi au nyekundu iliyo na giza.

Damu hiyo haitakiwi kuwa na harufu kali ya kukera wala haitakiwi kuwa imeganda na kukakamaa. Maumivu ya chini ya tumbo yanatakiwa kuwa ya kawaida, yawe ya kuvumilika na yaishe hedhi inapokoma kumwagika hasa siku ya kwanza ilipoanza.

Hii ndiyo hedhi ya kawaida, iwapo kutakuwa na mabadaliko nje ya haya niliyoeleza tunakutana na mzunguko wa hedhi usiyo wa kawaida, yaani wenye hitilafu ambayo huenda ni tatizo la afya linalohitaji ushauri na matibabu.

Wiki ijayo tutaona mambo mbalimbali yanayosababisha kubadilika kwa mzunguko wa hedhi.     

Friday, March 17, 2017

Kupooza kwa uso huenda kusipone ukichelewa kupata matibabu

 

By Dk Isaac Maro, Mwananchi makala@mwananchi.co.tz

Yapo maradhi mengi yanayoweza kuushambulia uso, kupooza kwa uso ni kati ya hayo. Hili ni tatizo la kushindwa kufanya kazi upande mmoja au uso mzima kutokana na mshipa wa fahamu unaoitwa facial kushindwa kufanya kazi ipasavyo.

Mshipa wa fahamu, facial unaposhindwa kufanya kazi vizuri matokeo yake ni misuli ya uso inayoratibiwa nao kutotekeleza majukumu yake kwa ufanisi hivyo kusababisha uso kupooza. Kwa wengi, hali hii hutokea upande mmoja wa uso; kulia au kushoto ingawa huweza kuwa uso mzima yaani pande zote mbili.

Sababu

Kupooza kwa uso husababishwa na mambo mbalimbali na tatizo linaweza likaanza ghafla au likachukua muda mrefu kabla ya kuonekana. Sababu hizo ni zifuatazo:

Kiharusi

Sababu ya kupooza kwa uso ni kiharusi ambacho kinapotokea huweza kuathiri eneo la ubongo lenye mshipa wa fahamu wa facial hivyo misuli ya uso kupooza.

Kiharusi husababisha chembe hai za ubongo kufa kutokana na ukosefu wa hewa safi na virutubisho au shinikizo litokanalo na mkusanyiko wa damu iliyovuja kutoka kwenye mishipa ya damu iliyopasuka. Kiharusi husababisha chembe hai kufa haraka sana. Watu wanaopooza uso kutokana na kiharusi hupoteza uwezo wa kutambua watu, wakati au maeneo, huonekana kama wamechanganyikiwa na mara kadhaa hupata kizunguzungu.

Vilevile, wapo wanaopoteza fahamu, kupata kifafa au kushindwa kuona vizuri. Baadhi hushindwa kufanya shughuli za kawaida na wachache hupooza upande wa mikono au miguu.

Bell`s palsy

Bell`s palsy ni maradhi mengine yanayosababisha mshipa wa fahamu wa facial uvimbe na kushindwa kuratibu vizuri ufanyaji kazi wa misuli ya uso. Tatizo hili mara nyingi huathiri mshipa wa upande mmoja na madhara yake huko.

Hii ni sababu kubwa ya kupooza kwa uso kwa watu wengi duniani. Bado haifahamiki kwa uhakika bell`s palsy husababishwa na nini lakini imedhihirika kuna uhusiano na maambukizi ya virusi.

Dalili za bell`s palsy ni pamoja na kupooza upande mmoja wa uso, ni mara chache husababisha kupooza kwa uso mzima, na kushindwa kufunga au kufungua jicho moja la upande ulioathirika.

Nyingine ni kukosekana machozi kwenye jicho la upande uliopooza, kushindwa kuhisi ladha ya chakula, kinywa kupooza kwenye upande ulioathirika na kushindwa kutamka vizuri kiasi cha kueleweka.

Wapo wanaoshindwa kuzuia mate yasitoke upande wa kinywa uliopooza bila kuwa na uwezo wa kuyazuia, kuhisi maumivu kwenye sikio la upande ulioathirika na sikio la upande ulioathirika kusikia sauti kubwa zaidi kuliko hali halisi au kupata ugumu kula au kunywa kitu chochote ikiwamo maji.

Watu wengi wenye bell`s palsy hupona baada ya matibabu yanayochukua takribani miezi sita.

Tofauti kati ya watu waliopooza kutokana na kiharusi na wale waliopooza kutokana na bell`s palsy ni kuwa waliotokana na kiharusi huwa na uwezo wa kuchezesha ngozi ya upande wa uso ambao haujaathirika. Vilevile huwa wana uwezo wa kufunga na kufungua jicho la upande ambao haukuathirika. Watu waliopooza kutokana na bell`s palsy hushindwa kufanya lolote kwenye upande wa uso ambao haukupata tatizo.

Sababu nyingine za kupooza kwa uso ni maradhi ya sikio hasa yanayoshambulia eneo la kati, hitilafu ya mfumo wa ulinzi wa mwili kwa mfano multiple sclerosis au ajali iliyoathiri kichwa au uso.

Nyingine ni maradhi ya lyme ambayo husambazwa na kupe ingawa hayapo kwa wingi nchini, uvimbe kichwani, shingoni au kwenye ubongo au kupooza wakati wa kujifungua huweza kusababisha tatizo kwa mtoto kama mshipa wake wa facial utajeruhiwa wakati wa kuzaliwa. Wapo pia wanaopooza kutokana na maradhi ya kuzaliwa nayo kama vile mobius.

Matibabu

Baada ya kupata dalili nilizoorodhesha awali mgonjwa hutakiwa kwenda hospitali ambako ataonana na daktari atakayesikiliza historia ya tatizo na kufanya vipimo muhimu. Baada ya kufanya vipimo daktari atatoa matibabu kadri inavyostahili.

Watu waliopooza kutokana na bell`s palsy hupona bila matibabu yoyote ingawa dawa yaweza kutolewa ili kuharakisha kupona. Mazoezi ya misuli nayo husaidia kurejesha hali ya kawaida ya uso na kuzuia ulemavu wa uso.

Kwa waliopata tatizo kutokana na kiharusi matibabu huhusisha dawa za kuzuia madhara zaidi kwenye ubongo. Mafanikio ya matibabu ya kiharusi hutegemea ilichukua muda gani tangu tatizo lilipotokea mpaka matibabu hayo yalipotolewa.

Matibabu ya kiharusi pia huhusisha mazoezi maalumu ya viungo na misuli iliyoathirika kutokana na kiharusi. Mazoezi hayo huwa na lengo la kurejesha hali ya kawaida au kuendelea kutumia misuli hiyo na viungo vilivyoathirika.

Kwa wale waliopata tatizo kutokana na sababu nyingine matibabu hutegemea chanzo cha tatizo. Kama ni maradhi yenye tiba basi mgonjwa hupatiwa tiba hiyo ili kuondokana nayo. Kwa wale ambao sababu ya kupooza huko haina tiba huwa wanafanyiwa mazoezi ya kuwawezesha kuishi na hali hiyo.

Madhara

Wagonjwa wengi kati ya wanaopooza kutokana na bell`s palsy hupona kabisa baada ya miezi sita mpaka mwaka mmoja. Tatizo kubwa kwa watu wanaopooza kutokana na bell`s palsy huwa ni kupoteza uwezo wa kufunga au kufungua kabisa jicho la upande ulioathirika.

Hii huathiri maji maji yanayokuwapo hivyo mara nyingi jicho huwa kavu hali ambayo huathiri uwezo wa jicho hilo kuona kwa kiasi fulani.

Kwa waliopata tatizo kutokana na kiharusi matokeo ya matibabu hutegemea ilichukua muda gani tangu tatizo lilipotokea mpaka matibabu yalipopatikana. Hii maana yake, kuna umuhimu mkubwa wa matibabu ya haraka kupatikana mara tu baada ya mtu kupata kiharusi.

Wagonjwa hufaidika na mazoezi maalumu ya misuli iliyopooza. Mazoezi hayo husaidia kupunguza ukubwa wa tatizo na kuboresha muonekano wa uso.

Tatizo la kupooza uso kwa watu wengi huwa halitibiki na kuwezesha hali ya uso kurudi kama awali. Hii ina maanisha watu wengi huishi maisha yao yaliyobaki wakiwa na athari za kupooza kwa uso.

Ni vyema waathirika wakawahi kufika hospitali kwa ajili ya matibabu na kuonana na wataalamu wa saikolojia ili waweze kupatiwa matibabu ya kisaikolojia yatakayowawezesha kuishi wakiwa na mabadiliko mapya ya muonekano wao.

Friday, March 17, 2017

Unahitaji virutubisho muhimu kwa afya ya mwili wako

 

By Julius Mnganga, Mwananchi jmathias@mwananchi.co.tz

Afya njema ya kila mmoja, kwa kiasi kikubwa, inategemea chakula anachotumia. Wataalamu wa afya na lishe wanapendekeza virutubisho kadhaa muhimu kwa siha ya uhakika.

Kuna vyanzo vingi vya virutubisho hivi lakini Shirika la Afya Duniani (WHO) linapendekeza vitokane na chakula anachotumia mhusika kutokana na umuhimu wake katika kuzuia magonjwa na kukabiliana nayo, ukuaji wa mwili na uthabiti wa afya ya mwili.

Ulaji wa matunda ya aina tofauti, mboga za majani, protini na mafuta yanayopendekezwa pamoja na nafaka ni njia mwafaka ya kupata virutubisho hivi ambavyo huufanya mwili unyumbuke na kila kiungo kufanya kazi yake ipasavyo.

Protini

Kuwa na afya njema unahitaji protini kwa wingi. Virutubisho hivi hujenga mwili. Watalaamu wanaeleza; kila seli ya mwili kuanzia za mifupa mpaka ngozi hata nywele, zina protini.

Inaelezwa, asilimia 15 ya uzito wa binadamu unatokana na protini. Matumizi ya msingi ya virutubishohivi ni kukuza, kujenga na kurejesha seli za mwili ziizokufa.

Homoni zote, antibodi na tishu nyinginezo zinaundwa na protini hutoa nishati mwilini.

Protini zinaundwa na amino asidi za aina tofauti. Ingawa mwili unaweza kujitengenezea amino asidi kadhaa zipo baadhi ambazo ni lazima zitokane na vyakula.

Mwili unahitaji amino asidi za aina tofauti kuweza kufanya kazi vizuri. Habari njema ni kwamba huhitaji kula zote kwa wakati mmoja, mwili unaweza kuzitengeneza kutokana na vyakula unavyotumia siku nzima.

Ingawa nyama, samaki na mayai ni vyanzo vizuri vya amino asidi muhimu mwilini, mazao ya shambani ni chanzo kingine kizuri. Maharage, soya, karanga na baadhi ya nafaka ni miongoni.

Kiasi anachohitaji kila mmoja hutegemea umri na shughuli anazofanya kila siku. Licha ya kushamiri kwa vyakula vilivyoongezwa protini, hakuna ushahidi wa kisayansi uliothibitisha kwamba ni salama kwa afya au vinaweza kusaidia kupunguza uzito.

Wanga

Wanga inahitajika mwilini ili kuimarisha afya. Virutubisho hivi huusisimua na kuupa mwili nguvu hasa mfumo wa fahamu na ubongo. Kwa mujibu wa Mayo Clinic ya nchini Marekani, huulinda mwili pia. Inashauriwa, wanga iwe kati ya asilimia 45 na 65 ya mlo wako wa siku nzima.

Nafaka zisizokobolewa, maharage na jamii ya kunde, na mboga zenye nyuzilishe kwa wingi pamoja na matunda yanashauriwa zaidi. Nafaka zilizosindikwa na vyakula vilivyoongezwa sukari havipendekezwi.

Ni vizuri kuzingatia chanzo cha wanga unachotumia kwa sababu, inaelezwa, vingine ni salama ilhali baadhi ni hatari kwa afya yako.

Mafuta

Wengi wanafahamu athari za mafuta mengi mwilini ambayo hufahamika zaidi kama lehemu lakini utafiti wa lishe unaeleza mafuta salama ni muhimu mwilini.

Kwa mujibu wa Kitivo cha Afya cha Chuo Kikuu cha Havard, mafuta husaidia kuyeyushwa na kusharabiwa kwa vitamini na madini, kuganda kwa damu itokayo kwenye jeraha, uzalishaji wa seli na kunyumbuka kwa misuli.

Mafuta yana calories nyingi lakini ni muhimu kwa kuupa mwili nguvu. Inapendekezwa, kati ya asilimia 25 mpaka 35 ya mwili wako wa kila siku ziwe ni vyakula vyenye wanga kwa wingi ingawa WHO inashauri iwe chini ya asilimia 30.

Mafuta husaidia kurekebisha kiwango cha sukari kinachohitajika mwilini, kupunguza hatari za magonjwa ya moyo na kisukari aina ya pili huku yakiimarisha utendaji wa ubongo. Vilevile, hupunguza uwezekano wa kukakamaa kwa viungo vya mwili (arthritis), maambukizi ya saratani na kupoteza kumbukumbu.

Mafuta salama ni yale yasiyoganda kwenye joto la kawaida. Wataalamu wa lishe wanapendekeza omega-3 na omega-6 ambayo huzalisha asidi za mafuta (fatty acids) zinazohitajika mwilini kwa wingi. Mafuta haya hupatikana kwenye vyakula vya mbegu, karanga, samaki na mafuta ya mimea; mawese, alizeti na mengineyo.

Inashauriwa kuepuka vyakula vyenye mafuta yanayoganda kutoka kwenye nyama nyekundu na ice cream.

Vitamini

Kutougua mara kwa mara, licha ya sababu nyinginezo, hutokana na wingi wa virutubisho vya vitamin mwilini. Mwili unahitaji vitamini kwa wingi kila siku ili kukabiliana na magonjwa.

Kuna aina 13 za vitamini hizi kuzifanya sehemu mbalimbali za mwili zitekeleze majukumu yake. Baadhi ni vitamini A, B, B6 na D. kila moja ina jukumu lake mwilini na upungufu wake unaweza kusababisha mushkeli kiafya.

Watu wengi nchini na duniani kwa ujumla hawapati virutubisho hivi kwa kiwango cha kutosha ambavyo ni muhimu kwa afya ya ngozi, macho na mifupa. Vitamini hupunguza hatari ya kupata maambukizi ya mapafu na saratani ya kibofu. Vitamini C huimarisha kinga za mwili na kuharakisha uponyaji.

Ulaji wa mboga na matunda kwa wingi unashauriwa katika jitihada za kuongeza virutubisho hivi mwilini.

Madinilishe

Kama ilivyo kwa vitamini, madini lishe husaidia utendaji wa mwili. Ni muhimu kwa ufanisi wa sehemu na viungo vya aina tofauti vya mwili ikiwamo uimara wa mifupa na meno, ufanisi wa mfumo wa metaboliki pamoja na utunzaji wa kiwango sahihi cha maji yanayohitajika mwilini.

Chuma, calcium na zinki ni miongoni mwa madini hayo muhimu. Licha ya kuimarisha mifupa, calcium husaidia usafirishaji wa taarifa kwenye mfumo wa fahamu, kudhibiti shinikizo la damu na utendaji wa misuli. Chuma huimarisha seli nyekundu za damu na uzalishaji wa homoni wakati zinki inahitajika kuboresha kinga za mwili.

Maji

Wataalamu wa afya wanasema unaweza ukaishi wiki kadhaa bila kula lakini utaishi kwa siku chache pasipo maji. Maji ni muhimu kwa ufanisi wa mifumo mingi ya mwili. Vilevile, sehemu kubwa ya mwili huundwa nayo.

Asilimia 60 ya uzito wa mwili ni maji ambayo ni muhimu kwa utendaji wa ubongo ni kilainishi mwilini na husaidia kuondoa takamwili huku yakibeba viinilishe kwenda kwenye seli na kukabili matatizo ya haja.

Wataalamu wanasema ukisikia kiu inamaanisha kwamba mwili wako umepungukiwa asilimia moja ya maji yanayohitajika.

Upungufu kidogo tu wa maji huufanya mwili uhisi uchovu kiasi cha mhusika kushindwa hata kutekeleza majukumu yake kwa wakati husika.

Si lazima unywe kiasi kikubwa cha maji kila siku, matunda na mboga za majani ni chanzo kingine kizuri kinachoshauriwa kutimiza mahitaji ya mwili. Ulaji wa spinachi au tikitimaji una mchango mkubwa kwa afya ya mwili.

Njia rahisi ya kufahamu kama una maji ya kutosha ni kuchunguza rangi ya mkojo; ukiwa mweupe au njano iliyopauka hutakiwi kuwa na wasiwasi lakini kama hukojoi mara kwa mara na ukifanya hivyo mkojo huwa wa njano kali basi unahitaji maji ya ziada.

Friday, March 17, 2017

Wengi hawafahamu namna ya kuepuka lehemu



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

By Dk Shita Samwel

Lehemu au cholesterol ni aina ya mafuta yaliyopo mwilini ambayo yakizidi huwa na athari mwilini.

Zipo aina mbili; lehemu mbaya (bad cholesterol) na lehemu nzuri (good cholesterol). Uwepo wa lehemu mbaya kwa kiwango kikubwa mwilini ndiyo chanzo cha kuharibika kwa mishipa ya damu hivyo kujitokeza kwa magonjwa yasiyoambukiza yakiwamo ya moyo na kiharusi

Katika kufahamu namna ya kujikinga na magonjwa yasiyoambukiza, kuna haja ya kuyatambua mambo ambayo tukiyafanya yatapunguza au kutuepusha na lehemu mbaya, ni miongoni mwa maradhi yanayotokana na mfumo wa maisha.

Kufanikisha kujiondoa kwenye hatari za kupata maambukizi haya, ni muhimu kubadili tabia hatarishi hasa ulaji holela holela wa vyakula vyenye kiasi kikubwa cha lehemu.

Uwapo wa soko huria na utandawazi umechangia kuibuka kwa vyakula mbalimbali vya kimagharibi ambavyo ulaji wake holela huweza kuchangia kuongezeka kwa lehemu mbaya mwilini.

Vyakula vya kuepukwa ni pamoja na nyama zenye mafuta mengi hasa nyekundu zitokanazo na mifugo kama vile ng’ombe, mbuzi na nguruwe. Ieleweke kuwa nguruwe si nyama nyeupe kama ambavyo watu wengi wamekuwa wakiamini kutokana na upotoshaji unaofanywa mtaani.

Huwa tunadhani kuwa kula au kununua vyakula katika migahawa mikubwa na supamaketi na nyama za kusindika ni jambo la kifahari bila kufahamu kuwa ndivyo vinavyoongeza hatari za kuongeza lehemu mwilini.

Takwimu zinaonyesha watu wengi ambao ni walaji zaidi wa migahawani ndio wanaopata magonjwa yatokanayo na lehemu kwani vyakula vilivyosindikwa ambavyo huuzwa zaidi huko vinaelezwa kuwa sababu.

Ni vizuri kuepuka vyakula hivyo kwani vina kiasi kikubwa cha lehemu. Vilevile ni vizuri kuepuka vyakula vya makopo hasa nyama, burger na piza.

Kula kwa wingi vyakula visivyo na lehemu ikiwamo mboga za majani, matunda, nafaka zenye nyuzilishe na zisizokobolewa, samaki, kuku bila ngozi yake na jamii ya kunde kama vile maharage kunde, mbaazi na choroko.

Inashauriwa kula zaidi samaki kwani kiasilia wana aina ya mafuta ambayo huweza kusaidia kufifisha lehemu. Vyakula vya kuchemsha, kubanika na kukausha ni vyakula ambavyo vinapunguza kiasi cha mafuta kilichopo ndani yake.

Epuka vyakula vya kukaangaa ambavyo hutumia mafuta mengi kuviandaa. Pika vyakula na mafuta ambayo hayana lehemu yaani yatokanayo na mimea ikiwamo ya alizeti, mawese na pamba.

Fanya mazoezi mepesi ikiwamo kutembea, kukimbia, kucheza mziki na kuogelea. Inashauriwa kufanya mazoezi mepesi angalau kwa dakika 30 mpaka 40 kwa siku na mara tano kwa wiki.

Mazoezi yanasaidia kupunguza mafuta mwilini kwani huchomwa kuipata nishati ya mwili inayotumika wakati wa mazoezi.

Fanya uchunguzi wa afya mara kwa mara angalau mara moja kila baada ya miezi sita kwani inasaidia kubaini kama una wingi wa lehemu mwilini. Faida ya ugunduzi wa mapema ni kujihami na kuchukua hatua kabla madhara makubwa hayajatokea.

Wanaotoka kwenye historia ya maradhi haya ni vizuri wakachukua tahadhari mapema kwa kujiepusha na vihatarishi vyote na kutumia njia zinazoshauriwa kukabili wingi wa lehemu.

Kwa ujumla, kubadili mfumo wa maisha hasa aina ya vyakula na kufanya mazoezi ni kinga madhubuti dhidi ya magonjwa yasiyoambukiza.

Friday, March 17, 2017

Vifo vya kina mama wakati wa kujifungua vyaongezeka nchini

 

By Florence Majani, Mwananchi fmajani@mwananchi.co.tz

Kitendo kinachotarajiwa kuwa cha furaha katika jamii, kimeendelea kuwa ni msiba kwa familia zaidi ya 9,000 kila mwaka zinazopoteza akina mama.

Msiba huo unasababishwa na wanawake wanaofariki dunia wakati au miezi michache baada ya kujifungua; hivi ni vifo vya uzazi.

Ripoti mpya ya jamii na afya (DHS) ya Ofisi ya Taifa ya Takwimu kwa mwaka 2015/16 inaonyesha kuna vifo 556 vya uzazi katika kila vizazi hai 100,000.

Kiwango hiki ni kikubwa kuliko kile cha mwaka 2012 ambapo wanawake 432 walikufa kwa uzazi. Hata hivyo idadi hiyo ni ndogo ukilinganisha na ya mwaka 2004/05 iliyoonyesha wanawake 578 hupoteza maisha. Mwaka 2010/11, ripoti ilionyesha kuna vifo 454. Ripoti hii ni ya sita kufanyika nchini, ya kwanza ilifanyika mwaka 1991/92.

Vifo vya uzazi vinasababishwa na mambo kadhaa ikiwamo kuzaa katika umri mdogo na ukosefu wa huduma za afya zenye kiwango kinachostahili kimataifa, vifaa tiba na utoaji holela wa mimba.

Rais wa Shirika la Afya la Pathfinder, Louis Quiam, anasema ni vyema wanawake wakapewa nafasi ya kupanga uzazi kwani kwa kufanya hivyo wanaweza kujihakikishia usalama na kuepuka vifo wakati wa kujifungua.

“Kujifungua ni jambo la furaha lakini kama vijana wasipopata nafasi ya kupanga uzazi, watapata mimba za utotoni na kuzaa katika umri mdogo hivyo kuchangia vifo vya uzazi,” anasema.

Takwimu za DHS zinaonyesha kuwa asilimia 27 ya wasichana wenye umri kati ya miaka 15 na19 tayari wameanza kuzaa. Hiyo ina maana asilimia 27 ya vijana wadogo wapo katika hatari ya kupoteza maisha wakati wa kujifungua.

“Tatizo ni upatikanaji wa njia za kuzuia mimba, hii ingezuia vifo hivyo,” anasema Quiam. Kingine kinachoelezwa na Quiam ni kutumia njia za uzazi wa mpango ili kuepuka mimba zisizotarajiwa.

Wataalamu wa afya wanasema watoto wanapaswa kupishana walau miezi 36 au miaka mitatu, kitendo ambacho kitapunguza hatari ya vifo vya mama na mtoto. Hivi sasa, nusu ya watoto nchini hupishana kwa wastani wa chini ya miezi 35.

Kwa mfano, kwa sasa mwanamke wa Kitanzania anapata wastani wa watoto 5.2 katika maisha yake. Mwakilishi wa Pathfinder nchini, Kudrati Mustapha anasema mimba za utotoni ni chanzo cha vifo vingi vya uzazi.

“Kama wangekuwa wanatumia njia za kupanga uzazi huenda vifo hivyo vingepungua,” anasema.

Anasema Pathfinder linatoa huduma za afya na vifaa tiba ili kupunguza hatari ya mama wajawazito kufariki wakati wa kujifungua.

“Tunatoa elimu ya uzazi kwa vijana, kwa mfano tumeanzisha klabu mkoani Kigoma zinazojumuisha vijana waliozaa katika umri mdogo kurudi shule na wengine kujizuia na mimba hizo,” anasema.

Mustafa anasema njia za uzazi wa mpango ni mbinu muhimu zaidi katika kupunguza vifo hivyo. “Kitendo cha wanawake 9,000 kufariki kila mwaka wakati wa kujifungua ni zaidi ya janga,” anasema.

Anasema ingekuwa ni mabasi yameua watu hao kwa ajali za barabarani ingetangazwa hali ya hatari katika vyombo vya habari na Serikali ingechukua hatua kali lakini hili la vifo linaonekana la kawaida. Wakati Shirika la Afya Duniani (WHO) likionyesha mimba za utotoni ndicho chanzo kingine kinachosababisha vifo hivyo ripoti ya DHS inaonyesha kuwa asilimia 32 ya watoto wa kike vijijini walipata mimba.

Asilimia 19 ya watoto wa kike mijini walipata mimba hizo na Zanzibar ni asilimia nane.

Hata hivyo, mimba hizo zilipungua kuanzia mwaka 1992 ambapo asilimia 29 ya watoto wa kike walipata mimba za kwanza hadi mwaka 2010 kulipokuwa na asilimia 23. Lakini kwa mwaka 2015/16 idadi imeongezeka na kufikia asilimia 27.

WHO inaeleza ongezeko hili linaweza kuirudisha nyuma Tanzania katika jitihada zake za kupunguza vifo wakati wa kujifungua.

Mganga Mkuu wa Kituo cha Afya cha Round Table cha Mbagala, Dar es Salaam, Dk Lugano Mtafya anasema kituo hicho kinatoa elimu ya uzazi wa mpango kwa wanawake kama njia ya kuzuia vifo hivyo.

“Tunatoa elimu kuhusu mimba za utotoni, elimu kwa mwanamke ambaye mimba imeharibika au waliotoa mimba,” anasema.

Anasema mimba zisizotarajiwa zinasababisha wanawake kutoa mimba kwa njia hatarishi na kuongeza vifo vya wajawazito nchini. “Kwa siku, kituo chetu kinapokea kati ya wanawake 40 hadi 100 wanaohitaji huduma za uzazi wa mpango,” anasema.

Pamoja na hayo ili kupunguza vifo hivyo, kituo hicho kinatoa elimu ya uzazi wa mpango kwa vijana walio katika balehe.

Kuhusu dhana na fikra potofu ya madhara kutokana na matumizi ya njia za uzazi wa mpango, Dk Mtafya anapinga na kusema faida ni nyingi kuliko wengi wanavyofikiri.

“Wenye fikra kuwa zina madhara waziondoe mara moja. Kuna njia mbalimbali ambazo mtu anaweza kuchagua; sindano, kitanzi, vidonge, mipira ya kiume na kike au vijiti,” anasema.

Hata hivyo Serikali inaendelea na jitihada za kukabiliana na tatizo hilo. Mei mwaka jana, Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto ilisema inakusudia kutoa taarifa ya wanawake wanaofariki kutokana na matatizo ya uzazi kila baada ya miezi mitatu ili kukabiliana na tatizo hilo.

Waziri wa wizara hiyo, Ummy Mwalimu anasema: “Nimeamua kuhakikisha kuwa wanawake wanapiga hatua na kuthaminiwa katika jamii, nitaanza kutoa ripoti ya robo mwaka kwa kila halmashauri kuhusu wanawake wanaofariki kutokana na matatizo ya uzazi.”

Ameeleza kuwa, katika uteuzi atakaoufanya kwenye bodi zilizo chini ya wizara yake, atahakikisha kuwa asilimia 30 ya wajumbe ni wanawake.

Baadhi ya taasisi zilizo chini ya wizara hiyo ni Bohari ya Dawa (MSD), Mamlaka ya Chakula na Dawa (TFDA) na Bodi ya Wafamasia.