Friday, April 20, 2018

Wasichana wachangamkia kununua kondomu madukani

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Mbali na kumkinga mtumiaji na mimba zisizotarajiwa faida nyingine kubwa ya kondom ni kutopata maambukizi mapya ya virusi vya ugonjwa wa Ukimwi (VVU).

Zamani wengi waliona aibu kunua zana hiyo hasa wanawake. Lakini kazi ya maambukizi ya ukimwi iliwafanya wengi kuwa makini katika matumizi ya kondomu japo wapo wanaopuuzia bado.

Tanzania ni kati ya nchi zilizojitahidi kupambana na maambukizi hayo kwa kuwa na mikakati mbalimbali, moja wapo ikiwa ni kuihamasisha jamii ijikite katika matumizi ya kondom (mipira ya kike na kiume).

Takwimu za maambukizi ya VVU zilizotolewa mwaka jana kupitia utafiti wa Viashiria na Matokeo ya Ukimwi Tanzania zinaonyesha kiwango kimepungua kutoka asilimia 5.4 mwaka 2011/2012 hadi asilimia 4.7 mwaka 2016/2017.

Wauzaji wa kondom katika maduka ya dawa wanaizungumziaje biashara ya bidhaa hiyo

Wauzaji wa maduka ya dawa wanasema idadi ya wanawake wanaofika kununua kondom inaongezeka siku hadi siku. Mfanyabiashara wa duka la dawa katika eneo la Mabibo jijini Dar es Salaam, Mshino Nelson anasema wateja wake wengi ni wanawake wenye miaka kati ya 20 hadi 40.

“Kati ya wateja wangu watano wanaonunua kila siku, wawili ni wanawake na wao hununua bila woga na hawaoni aibu kabisa,” anasema.

Mfanyabiashara mwingine wa duka la dawa aliyepo Kariakoo, Anitha Neto anasema sio kama zamani, matumizi ya kondom kwa jamii limekuwa jambo la kawaida kwao.

Anasema wasichana na wanawake wengi wanaofika dukani hapo na kununua zana hiyo wanasema licha ya kuwapunguzia hatari ya kupata maambukizi ya VVU, lakini pia huwasaidia kujikinga na mimba zisizotarajiwa. “Nina mteja mmoja mwanamke, yeye huwa anaamua kuchukua paketi 10 kabisa na ananiambia hatapenda usumbufu wa kurejea mara kwa mara dukani,” anasema Anitha.

Anasema kwa wanaume, vijana na watu wazima wote hununua zana hiyo kwa kujificha ficha tofauti na wanawake na wasichana ambao hujiachia hata wakikuta kuna wateja wengine.

“Lakini kule kujitokeza kununua, hapa kwetu naweza kusema idadi inaweza kulingana yaani wanaume watu wazima kabisa, vijana na wasichana na wanawake idadi yao haipishani, sema tu wanaume hujisikia aibu kidogo,” anasema.

Matumizi ya kondomu za kike yakoje

Anitha anasema wanawake wengi hawapendi kutumia kondom za kike na nyingi haziuziki isipokuwa za kiume.

Alipoulizwa ni kwanini wateja wake hawapendi kununua kondomu za kike, Anitha alisema “Wanawake wengi wanasema ni bora wawahimize wanaume wanaokutana nao kuzivaa badala ya wao kuvaa za kike kwa sababu zinakero, ukiwaliza kero gani? Wanasema kwani wewe hujui.”

Watumiaji nao walonga

“Siku ya kwanza nilipofika dukani nilisubiri watu watoke kisha nikavuta pumzi nikijifanya kutafuta dawa baadaye nikamwambia muuzaji, nahitaji kondom” anasema Mercy Chuli (sio jina halisi).

Nia ya Mercy anasema hununua kondom ili kujikinga zaidi na mimba na siyo VVU, kwa madai kuwa anao uhakika kwamba mpenzi wake yupo salama.

“Pamoja na kununua kondom yangu, bado uamuzi wa mwisho upo kwa mwanaume mwenyewe kwamba atumie au asitumie. Lakini bora uwe nayo kwanza, sasa usiulize alikubali au alikataa kuitumia, hiyo ni hoja nyingine” anasema Mercy huku akicheka na kuondoka kwenye eneo tulilokuwa tunaongea.

Mtumiaji mwingine wa zana hiyo anasema amani huwa inamuishia kama hatatumia kondom hasa anapokutana na mpenzi mpya, ambaye hawajawahi kupima afya.

“Kwa sababu ya kukosa amani, ilibidi nipate ujasiri wa kuingia dukani na kununua kondom. Huwa sijali kama kuna watu au hakuna lakini huwa siingii duka moja kila wakati, na huwa naenda maduka ya mbali na eneo ninalofahamika,” anasema.

Jonas George anasema isingekuwa matumizi ya kondom huenda angekuwa ameshaambukizwa VVU.

“Tangu nianze kutumia kondom nimeshafanya mapenzi na wanawake wengi wanafikia hata 50, ninajiamini kwa sababu nina uwezo mkubwa wa kutumia zana hiyo” anasema.

Kijana huyo mwenye miaka 35, anasema matumizi ya kondom yamemuondolea kesi za kuwa na watoto wengi na uhakika wa afya yake.

Anasema mara nyingi hupendelea kondom zenye harufu ya matunda hasa ndizi, japo sio mara zote humudu kuzipata.

“Sina mtoto wa nje na hakuna anayeweza kuniambia amepata mimba kwa sababu bila kondom huwa sithubutu kufanya chochote,” anasema.

Anasema zamani alikuwa anapata zana hiyo bure katika nyumba za wageni lakini hivi sasa hulazimika kununua.

“Siku hizi zimeadimika, zinauzwa huwezi kupata bure kama zamani,’ anasema.

Maoni yake ni tofauti na Jumanne Idris ambaye anasema hajawahi kufurahia mapenzi bila kondom.

Ukweli kuhusu Kondomu

Tunaelezwa kuwa kondom zilitengenezwa kwa ustadi mkubwa na haziwezi kupitisha kitu chochote.

Hata hivyo, tafiti mbalimbali zinaonyesha kuwa kondom sio salama kwa asilimia 100 kwa sababu zinaweza kuvuja kutokana na mazingira halisi au zikikaa muda mrefu.

Wataalamu hao kwenye tafiti zao wanabainisha kuwa kondom haziwezi kupitisha mbegu za kiume.

Daktari kutoka Chuo Kikuu cha Sayansi Shirikishi, Kituo cha Tiba Muhimbili, Tawi la Mloganzila Shindo Lawa anasema kondom ni salama lakini sio kwa asilimia 100.

Upana wa kifurushi cha ukimbi ni makroni 0.1 wakati uana wa mbegu ya kiume ni makroni 5 kwa hiyo, mbegu ni kubwa zaidi ya kirusi.

Dk Kilawa anasema kondom kutokuwa salama husababishwa na mambo kadhaa ikiwamo watumiaji kutokujua matumizi sahihi, kutengenezwa kwa kiwango cha chini na wakati mwingine inaweza kupasuka wakati wa matumizi.

“Kondom inavaliwa kuishia kwenye shina la uume kwa mwanaume na hata ile ya mwanamke haizui maji maji ya mwanamke kugusana na sehemu nyingine kama zinazokaribia na mazingia ya uke na uume hivyo, maji maji yale kama yana wadudu yanaweza kumgusa mwingine na kama anamichubuko ni rahisi kumwambukiza,” anasema Kilawa.

Anasema kihalisia, kuna baadhi ya wanaume hujikuta hawatumii kondom hata kama wapo nazo na hiyo ni hatari kwa maambukizi ya ukimwi na maradhi ya zinaa.

“Mwanaume anaweza kutembea na kondom kabisa na akajihakikishia kuvaa, lakini katika kupurushani za kutaka kufanya mapenzi mwanaume anajikuta kasimamisha mzuka umempanda na kujipa matumaini na kumbuka akili huwa inahama, inarudi baada ya tendo kufanyika,” anasema.

Makala hii itaendelea Ijumaa ya wiki ijayo, usikose nakala yako ya Mwananchi

Friday, April 20, 2018

Usiyoyajua kuhusu kufikia mshindo



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

By Dk Shita Samweli

Makala ya leo itasaidia kujibu maswali ninayoyapokea mara kwa mara kutoka kwa wasomaji wanaotaka kujua nini maana ya kufika kileleni au mshindo wakati wa tendo la ndoa?

Kufika kileleni au kufika mshindo kwa lugha ya kitabibu hujulikana kama ‘orgasm’ na kwa lugha ya Kiingereza huitwa ‘coming’ au ‘climaxing’.

Ni tukio linalohusisha usisimuliwaji wa kimwili na kiakili, makala hii itajikita katika aina ya kufika kileleni inayotokea wakati wenza wawili wanaposhiriki tendo la ndoa.

Kufika kileleni ni msisimko wa kipekee unaoleta hisia nzuri kwa wenza wawili wanaowajibika kikamilifu katika tendo la ndoa. Hisia hizi hutokea kwa wenza wote kama ishara ya kufikia kilele cha tendo.

Hisia hizo huambatana na mtiririko wa matukio kadhaa yanayohusisha mfumo wa fahamu (ubongo na mishipa ya neva), damu na moyo na maeneo mengineyo ikiwamo viungo vya uzazi.

Wenza wanapofika kileleni mapigo ya moyo hubadilika, hudunda kwa haraka na huku upumuaji ukiwa ni wa kasi na kuvuta pumzi kwa nguvu.

Kwa wanawake, hali hii huwa ni nzito na yakipekee, kufika kwao kileleni nakupata hisia nzuri huweza kuambatana na kujikunja ama kujikaza kwa misuli ya maeneo ya sehemu za siri, nyumba ya uzazi na kiunoni.

Mwanamke anaweza kufika kileleni zaidi ya mara moja muda mfupi tu tangu alipofika kileleni mara ya kwanza na ataendelea kupata hisia hizo endapo ataendelea kusisimuliwa, hisia hizi hudumu kwa sekunde 15 hadi 60.

Mwanamke kufikishwa kileleni na kuridhika ni jambo ambalo linahitaji ushirikiano na kuelewana kwa wenza wawili wanaoshiriki tendo hilo hasa katika maandalizi ya awali.

Tafiti zinaonyesha asilimia 10 hadi 15 ya wanawake duniani hawajawahi kufika kileleni (orgasm).

Kutofika kileleni kwa mwenza yeyote ni moja ya mambo yanayochangia migogoro isiyo na lazima kwani hudhani kuwa mwenzake siyo waaminifu katika uhusiano wao.

Kufika kileleni kwa baadhi ya wanawake huambatana na kutoa maji maji yanayosukumwa toka kwenye sehemu zake za siri kwa kasi. Maji maji haya huwa siyo haja ndogo kama inavyodhaniwa mitaani.

Kwa kawaida maji hayo hutokea ndani ya tezi ambayo mdomo wake upo jirani na tundu la njia ya haja ndogo.

Tezi hiyo inaitwa tezi ya Skene kwa lugha ya kitaalamu, ndani yake huwa na majimaji meupe.

Ufafanuzi huu utakuwa umewapa jibu kwa wale ambao huniuliza mara kwa mara kuhusiana na jambo hili.

Kwa upande wa wanaume, kufika kwao kileleni huambatana na kupata hisia nzuri za kipekee na kutoa majimaji mazito ambayo yana mbegu za kiume.

Hisia hizi huweza kudumu kwa sekundi 6 hadi 30 na huwa ni mara moja tu na si mfululizo kama ilivyo kwa mwanamke.

Kwa mwanaume, huhitaji muda kidogo ila kuamsha hisia na kuendelea na tendo na kufikia kileleni tena.

Wapo baadhi ya wanaume baada ya kufika kileleni katika mzunguko wa kwanza wanakuwa na uwezo wakuunganisha kwenda mzunguko wa pili bila kuhitaji mapumziko mafupi na kufika kileleni kwa mara ya pili.

Ili kufikia kileleni mara nyingi mtu hutumia nguvu nyingi. Na nguvu anayopoteza mwanaume kwa mshindo mmoja tu unaweza kuitumia kukimbilia kilomita kumi. Ni vizuri wenza wanapoona kuna hali isiyo ya kawaida wafanyapo tendo la ndoa, ni vema wakahi kufika katika huduma za afya kwa ushauri na matibabu.

Katika makala zijazo tutaona matatizo yanayoingilia na kusababisha matatizo ya kutofika kileleni.

Friday, April 20, 2018

Hatari ya kutumia dawa za usingizi bila ushauri wa daktari

Dawa kama Valium, hupaswi kuzitumia bila

Dawa kama Valium, hupaswi kuzitumia bila kupatiwa maelekezo na daktari.Picha ya Maktaba 

By Mwandishi Wetu, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Tunelezwa kadiri akili inavyotumika sana na mtu kuwa na mawazo mengi, ndivyo ubongo nao huchelewa kupata usingizi. Kuchelewa kupata usingizi hivi sasa ni miongoni mwa tatizo kubwa linalowakumba watu wenye maisha magumu na wale wenye matatizo makubwa.

Ushawahi kupanda kitandani saa tatu usiku na kuwa macho hadi saa saba usiku kwa kukosa kabisa usingizi? Je Ulichukua hatua gani?

Kwa ambao tatizo lao ni la kudumu au kubwa wanatakiwa waende hospitali na kupata matibabu kutoka kwa daktari. Matibabu yanaweza kuwa ushauri pekee au ushauri na dawa.

Kuna dawa nyingi husaidia kuutuliza ubongo na mwili na kuusaidia upate usingizi na kulala, ila nyingi kati ya dawa hizo huhitaji umakini katika matumizi yake na uangalizi mzuri wa mtaalamu wa dawa au daktari.

Kwa upande mwingine, kuna watu ambao hununua dawa (Piriton, Promethazine, Diazepam nk) bila ushauri wa wataalamu na kuzitumia kwa ajili ya kupata au kuharakisha usingizi.

Mfano wa dawa ambayo huitumia vibaya ni ya Diazepam (Valium). Bila shaka umewahi kuiona au kusikia kuhusu dawa hii. Hutumiwa zaidi na watu wenye maradhi au matatizo mengine katika mfumo wa fahamu.

Matumizi ya dawa hizi ni lazima yawe chini ya ushauri na uangalizi wa daktari na mfamasia.

Ni dawa ambazo zikitumika vibaya huweza kusababisha matatizo mengine kiafya.

Watu wengine hutumia dawa hizi bila kushauriwa na daktari kwa ajili ya kupata usingizi mzito au kwa haraka. Wengine huwapatia watoto wao ili walale na wasisumbue au kulialia. Hii ni hatari kwa afya ya binadamu.

Dawa hizi zina athari kubwa kwa mtu yeyote atakayezitumia vibaya, hivyo usitumie kama huna tatizo bila kushauriwa na daktari.

Kwani zinaweza kukuletea usingizi mzito na kwa muda mrefu. Pia huweza kuvuruga uwezo wako wa kuwa makini na kufanya kazi kwa muda hadi pale zitakapoondoka kabisa mwilini.

Athari kubwa na mbaya ya dawa hii ni utegemezi wa dawa ili uweze kujisikia vizuri.

Kwa kifupi unakuwa teja wa dawa hii. Hautaweza kupata usingizi wala kujisikia sawa bila kupata dawa hizo.

Huuzoesha mwili na mfumo wa fahamu kiasi kwamba ukiikosa siku moja unakosa amani ni lazima uitumie uweze kuwa sawa.

Usianze kutumia dawa hii bila kushauriwa na daktari na usitumie dozi kubwa kwa muda mrefu zaidi ya ule ulioshauriwa na daktari.

Usimnyweshe mtoto wako dawa hii ili alale. Usiinywe ili ulale. Pata ushauri wa daktari kwanza kwa ajili yako au mtoto wako.

Dawa hii huweza kumsababishia mtoto matatizo ya upumuaji.

Tatizo la kuchelewa kupata usingizi ni kubwa na huweza kusababishwa na vitu mbalimbali, hivyo pata ushauri na matibabu mazuri kutoka kwa daktari haraka iwezekanavyo.

Valium ni dawa nzuri kwa wagonjwa halisi na watu wanaotumia chini ya ushauri na uangalizi wa daktari, mfamasia au nesi. Huwasaidia wagonjwa na hali zao huwa nzuri. Kwa wagonjwa walioshauriwa kutumia dawa hii ni vema wakatumia kama walivyoelekezwa.

Wanywe kiasi sahihi, wakati sahihi na kwa muda sahihi. Wasiache kutumia bila kutoa taarifa kwa daktari wao.

Muda wa kuacha kutumia ukifika basi waiache kama walivyopangiwa na daktari.

Kwa watu wasio wagonjwa ambao hawajashauriwa kutumia dawa hii wasiitumie kabisa.

Wazazi na walezi wasitumie dawa hii kwa watoto wao bila kupata ushauri wa daktari.

Friday, April 20, 2018

Usizipuuzie dalili ndogondogo za maumivu ni hatari



Dk Christopher  Peterson

Dk Christopher  Peterson 

By Dk Christopher Peterson

Kutokana na shughul za kila siku na sababu zitokanazo na hali ya hewa, ni kawaida kuhisi uchovu au maumivu ya baadhi ya viungo au mwili mzima. Yaweza kuwa ni ya muda mfupi lakini ni vyema kuwa makini yanapodumu kwa muda mrefu.

Watu wengi hupuuza baadhi ya dalili ndogo ndogo zinazojitokeza pasipo kujua chanzo cha dalili hizo. Naomba ifahamike kuwa tabia hii ni hatari kwa sababu matatizo makubwa kiafya huanza na dalili ndogo.

Usipuuze udhaifu wa miguu na mikono unaoambatana na ganzi. Ikiwa sehemu za mikonao na miguu zinadhohofika, zinakosa nguvu na kupata ganzi hasa dalili zikitokea hadi usoni, inaweza kuwa ni dalili ya kiharusi. Sambamba na dalili hizi, kiharusi pia huambatana na dkukosa stamina wakati wa kutembea, kizungunzungu na kushindwa kutembea vizuri.

Nikumbushe tu, kiharusi kinasababishwa na hitilafu za usambazaji wa damu kwenye ubongo kutokana na kuziba au kupasuka kwa mirijayenye jukumu hilo. Ni moja ya magonjwa yanayoongoza kusababisha vifo vya ghafla kwa miaka ya hivi karibuni.

Hivyo pata msaada wa kitabibu haraka sana ikitokea unapatwa na dalili hizi pamoja na nyingine kama kutoona vizuri, maumivu makali ya kichwa, kuhisi kuchanganyikiwa au kupata shida wakati wa kuongea.

Dalili nyingine ni maumivu ya kifua hasa yanayoambatana na joto kali na kutokwa na jasho, upumuaji wa shida na kichefuchefu yanapaswa kutafutiwa ufumbuzi wa kitabibu haraka sana.

Maumivu yadumuyo kwa muda mrefu yanaweza kuwa ni ishara ya shambulio la moyo na hasa yakitokea wakati wa kufanya mazoezi au shughuli yoyote inayofanya inayoushughulisha mwili.

Maumivu ya mara kwa mara ya kifua yanaweza kuashiria tatizo jingine tofauti na moyo kama vile kuganda kwa damu kwenye mapafu au mzunguko wa damu kutokuwa sawa kwenye mapafu. Pamoja na hayo, ni vyema kumuona daktari haraka endapo kifua kinabana na endapo hali hii inajirudia rudia.

Hata mkojo unaoambatana na damu ni dalili inayopaswa kushughulikiwa mapema. Yapo matatizo mengi ambayo yamezoeleka yanayoweza kusababisha kutoa mkojo uliochanganyika na damu kama vile mambukizi kwenye njia za mkojo na baadhi ya magonjwa ya zinaa yaliyodumu kwa muda mrefu bila tiba.

Ukiwa unakojoa mkojo uliochanganyika na damu na unahisi maumivu ya mgongo au chini ya kitovu, hii ni ishara kuwa una maradhi ya figo na huend aukawa na mawe madogo kwenye figo.

Tatizo hili hutokea wakati mawe yanajitengeneza na kujikusanya kwenye figo baada mkojo kuchujwa na mabaki ya mkojo kutengeza mawe haya yatokanayo na chumvichumvi iliyomo.

Mawe haya hulazimika kutoka kupitia njia ya mkojo hivyo wakati wingine mawe haya huchubua njia hiyo yanapolazimishwa kutoka na kusababisha majeraha madogo yanayotoa damu unayoiona.

Ni vyema kumuona daktari ili kuangalia uwapo wa aina hii ya mawe kwenye figo kama unaona dalili hiyo.

Lakini tatizo jingine kubwa, mkojo uliochnganyika na damu mara nyingi huashiria saratani ya kibofu hasa ikitokea hauambatani na maumivu yoyote hivyo ni vyema kuwahi kupata vipimo kulishughulikia kabla halijawa kubwa na kupunguza madhara.

Friday, April 20, 2018

Mjamzito mwenye sonona hatarini kujifungua mtoto mwenye ulemavu

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Watafiti wa maradhi wanadai kuwa msongo mkali wa mawazo wakati wa ujauzito unaweza kusababisha hitilafu katika uumbaji wa mtoto na hatimaye kuzaliwa akiwa mlemavu.

Utafiti wa awali ulioongozwa na Dk Dorthe Hansen na matokeo yake yaliwahi kuchapishwa kwenye Jarida la kitafiti la The Lancet medical journal. Watafiti hao walifanya uchunguzi ili kuthibitisha kama ni kweli.

Walitumia taarifa mbalimbali za kitabibu zilizohifadhiwa kama kumbukumbu za kipindi cha miaka 12 kati ya mwaka 1980 hadi 1992 kutoka katika masijala ya kitabibu.

Watafiti hao waliweza kuwatambua wajawazito wote waliokumbwa na matatizo makubwa ya kimaisha wakati wa ujauzito na miezi 16 kabla ya kupata ujauzito.

Matatizo makubwa ya kimaisha yaliyochunguzwa ni pamoja na msiba wa ndugu, jamaa au rafiki wa karibu, kulazwa hospitali mara ya kwanza baada ya kugundulika kuwa na kansa ya aina yoyote au ndugu au jamaa wa karibu kupatwa na ugonjwa wa mshtuko wa moyo.

Mambo haya yalichunguzwa kwa kigezo kuwa, mjamzito yeyote aliyewahi kukumbana nayo ana hatari kubwa ya kuwa katika msongo wa mawazo bila kujali tabia yake, kama ana watu wa kumfariji au uwezo wake wa kimwili kukabiliana na hali hiyo.

Watafiti wa maradhi nao walibaini kuwa msongo mkali wa mawazo wakati wa ujauzito, unaweza kusababisha hitilafu katika uumbaji wa mtoto na hatimaye mtoto kuzaliwa akiwa mlemavu.

Ripoti ya watafiti hao inazidi kuthibitisha matokeo ya tafiti zilizopita kuwa mama mwenye msongo wa mawazo wakati wa ujauzito kutokana na mambo kama ya kufukuzwa au kuachishwa kazi, kutengana na mwenza wake au kufiwa, yuko katika hatari ya kuzaa mtoto mwenye ulemavu wa midomo sungura (cleft lip na cleft palate) au matatizo kwenye uti wa mgongo (spina bifida).

Katika utafiti huu, Jopo hilo lilichunguza pia maendeleo ya mimba kwa wajawazito 3,560 waliokumbana na matukio hayo kwa kulinganisha na wajawazito wengine 20,299 ambao hawakukumbana na matukio yenye kusababisha msongo wa mawazo.

Matokeo yalionyesha nini

Matokeo ya uchunguzi yalionyesha kuwa ulemavu na hitilafu za viungo kwa watoto waliozaliwa ulikuwa mara mbili miongoni mwa kundi la wajawazito waliokumbwa na msongo mkali wa mawazo ikilinganishwa na kundi la wajawazito ambao hawakuwa na hali hiyo.

Pia, ilibainika wanawake waliowahi kukumbwa na hali kama hiyo ni wale waliobeba mimba mbili kwa mfululizo, nao walikuwa katika hatari kubwa zaidi ya kujifungua watoto wenye ulemavu wa viungo tofauti na wale waliowahi kupatwa na hali hiyo mara moja tu au wale ambao hawakupatwa kabisa.

Ilionekana pia kuwa tukio hilo lililoongeza uwezekano wa mtoto kuzaliwa akiwa na ulemavu wa viungo ilikuwa ni iwapo mjamzito atafiwa na mtoto wake mwingine mkubwa wakati akiwa katika miezi mitatu ya mwanzo wa ujauzito wake alionao.

Ilibainika pia kuwa hatari ya mama kujifungua mtoto mlemavu iliongezeka pale kifo cha mtoto huyo mkubwa kingetokea bila kutarajiwa kwa mfano kwa ajali.

Watafiti hao wanabainisha pia kuwa msongo mkali wa mawazo huchangia kuathiri uumbaji wa mtoto aliye tumboni kwa kusisimua uzalishaji wa kichochezi Cortisone.

Kichochezi hiki husababisha ongezeko la kiwango cha sukari katika damu na upungufu wa usambazaji wa hewa safi ya oksijeni kwa mtoto, mambo ambayo husababisha kutokea kwa hitilafu katika uumbaji wa viungo vya mtoto hatimaye kusababisha ulemavu wa viungo vyake.

Msongo wa mawazo

Msongo mkali wa mawazo pia humchochea mjamzito kutumia zaidi vinywaji vyenye kileo, utumiaji wa bidhaa za tumbaku kama sigara na kula lishe duni, hali ambayo huongeza madhara zaidi kwa kiumbe kilicho tumboni.

Hata hivyo Profesa Peter Hepper wa Chuo Kikuu cha Queen’s cha Belfast, anasema hakushangazwa na mtokeo ya utafiti huo.

Anasema; “tunafahamu msongo wa mawazo husababisha mabadiliko ya shughuli za kimwili yaani kifiziolojia katika mfumo wa mwili wa mjamzito, na hivyo hakuna sababu kwanini mabadiliko hayo yasimfikie pia mtoto aliye tumboni kupitia kondo la nyuma na kumuathiri.

Matokeo haya yanazidi kuthibitisha kile tulichokuwa tukikifahamu tangu awali kuwa msongo wa mawazo wa muda mrefu kwa mwanamke una madhara makubwa kwa mendeleo ya uumbaji wa mtoto aliye tumboni na hivyo, hakuna budi kufanyike kila njia kuwasaidia wajawazito walio katika hali hiyo ili waweze kujifungua watoto walio na afya njema na salama.

Daktari anasimuliaje hali hiyo

Dk Andre Mhando toka tasisi inayojihusiha na kutoa elimu juu ya maradhi ya akili ya Marcus Mwemezi Foundation, anasema ili kuweza kukabiliana na msongo wa mawazo, ni vizuri mjamzito afike katika huduma za afya mapema kusudi apatiwe ushauri nasaha.

“Hapa atakutana na watoa huduma wenye ujuzi wa ushauri nasaha na wenye uwezo wa kukabiliana na matatizo mbalimbali yanayoweza kumsababishia msongo wa mawazo kipindi cha ujauzito,” anasema Dk Mhando.

Muasisi wa taasisi hiyo, Nendy Mwemezi aliyewahi kuwa muathirika wa tatizo la sonona (depression) baada ya mtoto wake kufariki dunia anasema ufahamu wa maradhi ya akili, unahitajika zaidi kwa jamii.

Mwemezi anasema wanawake wengi hasa wanaoishi maeneo ya vijijini hawapati huduma za uhakika pale wanapopata matatizo ya akili kutokana na wigo wa huduma hizo kuwa mdogo vijijini. Anasema utafiti huo ni kama kichocheo cha kufanyika kwa utafiti zaidi juu ya msongo wa mawazo, ili kuthibitisha habari hiyo. Wajawazito na jamii kwa ujumla wanapaswa kupata ufahamu zaidi juu ya matatizo ya afya ya akili na wanapaswa kufika katika huduma za afya na taasisi binafsi zenye kuelimisha juu ya athari ya maradhi ya akili.

Friday, April 20, 2018

Muingiliano wa dawa, vyakula na maradhi



Said  Rashid

Said  Rashid 

By Said Rashid

Je, unafahamu kuna muingiliano kati ya dawa na dawa zingine, dawa na vyakula na dawa na maradhi?

Uwezekano huo tena mkubwa na unaweza kuleta athari mbalimbali mwilini.

Miongoni mwa athari hizo ni pamoja na e kupunguza ufanisi wa dawa na kuifanya isifanye kazi vizuri. Unasababisha hata mgonjwa achelewe kupona au asipone kabisa na huweza kusababisha athari nyingine kama ya maumivu makali, usingizi zaidi, kuharibu figo, ini, kushusha zaidi au kupandisha presha, mapigo ya moyo, kutonesha au kuongeza tatizo la vidonda vya tumbo na kadhalika.

Lakini kuna dawa pia zinaweza kumdhuru mtoto aliyepo tumboni kama mama ni mjamzito akizitumia. Ni imani yangu wengi mmeshashuhudia mgonjwa anaandikiwa dawa zaidi ya moja na anatakiwa azitumie zote kwa pamoja.

Hatua hii ni ya kawaida na mara nyingi watu huandikiwa na kupatiwa dawa zaidi ya moja.

Na hata wengine hununua wenyewe na kuzitumia bila kushauriwa au kuandikiwa na daktari, kitu ambacho siyo sahihi.

Ni muhimu kutambua kuna dawa zinazoingiliana na hutumika kwa pamoja. Cha msingi ni kufahamu kwamba tatizo hili lipo na linaathiri nguvu na ufanisi wa dawa na linaweza kusababisha madhara kwa mtumiaji wa dawa hizo. Kwa mfano, wanawake wanaotumia dawa za uzazi wa mpango (vidonge vya majira) kuna dawa zinazoingiliana na dawa hizo na huweza kupunguza ufanisi wa dawa za uzazi wa mpango, kiasi cha mwanamke kuweza kushika mimba wakati anaendelea kutumia vidonge vya majira. Mfano mwingine ni kwa wanaotumia dawa za kutibu maradhi yanayosababishwa na bakteria. Baadhi ya dawa hizo huweza kuingiliana na dawa zingine kama zile za kutibu fangasi, shinikizo la damu, kuzuia kuganda kwa damu, kisukari, kiungulia, vidonda vya tumbo na kadhalika.

Umeshawahi kuandikiwa dawa na daktari au mfamasia au mtu mwingine wa duka la dawa akakwamba usile vyakula fulani, au upunguze ulaji wa chumvi, usinywe pombe, upunguze ulaji wa matunda fulani au unywaji wa juisi za matunda ya aina fulani au vinywaji vingine?

Tambua vyakula, matunda, juisi na pombe vinakuwa na vitamini, madini, mafuta na kemikali zingine ambazo zinaweza kuingiliana na dawa na kuathiri ufanisi na nguvu yake. Pia huweza kujichanganya au kuungana na kuzalisha kemikali zingine ambazo huweza kudhuru mwili au kuharibu dawa au kuongeza zaidi nguvu ya dawa na kusababisha mgonjwa kuzidiwa na hata kufariki dunia kutokana na kuzichanganya

Kwa mfano, zawa zinazoitwa ‘Metronodazole’ ambazo wengi tumezizoea kwa jina la ‘Flagyl’, zinaingiliana na pombe na vinywaji vingine vya kimea kama Grand malt, Azam malt na Malta na kusababisha maumivu makali ya tumbo, kichwa, mgonjwa kunyong’onyea na kujisikia vibaya.

Pia pombe inaingiliana na dawa zingine nyingi zikiwamo za shinikizo la damu za kisukari, dawa za mzio (aleji), za kutibu maradhi yanayosababishwa na bakteria. Matunda zikiwamo ndizi na machungwa, huingiliana na dawa na kupunguza au kuzidisha nguvu ya dawa. Mboga za Majani, saladi na juisi za matunda pia huweza kuingiliana na dawa. Kwa upande wa chakula, kuna dawa zinashauriwa kutumiwa baada ya kula na nyingine kabla ya kula chakula.

Hapa maana yake ni kwamba, ufanisi wake unategemea uwapo wa chakula tumboni na mgonjwa inabidi azinywe kama alivyoelekezwa.

Maziwa pia yanaingiliana na baadhi ya dawa, mfano Tetracycline na Asprin, huingiliana na ugonjwa wa vidonda vya tumbo na ugonjwa wa pumu. Ni vizuri kuomba ushauri na kujua kama kuna muingiliano wowote kati ya dawa hizo na vyakula au vinywaji vyako.

Friday, April 20, 2018

Maana halisi ya maumivu ya meno

 

By Dk Onesmo Ezekiel, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Maumivu ya jino ni yale yanayosikika ama kuhisiwa tokea kwenye jino ama maeneo yanayozunguka jino husika. Maumivu haya hutokea aidha kwenye jino husika, ufizi kuzunguka jino husika, ama kwenye mfupa wa taya kuzunguka jino husika.

Kwa kawaida, maumivu ya jino huweza kuwa ya moja kwa moja yakianza hayaishi ama yanayokuja na kuondoka katika kipindi tofauti tofauti lakini hayaishi.

Maumivu hayo yanaweza kuchochewa na mabadiliko ya joto kinywani kwa mfano kutumia kitu cha baridi ama cha moto au wakati wa kutafuna kitu. Wakati mwingine yanaweza kutokea ghafla bila kisababishi.

Ni ngumu sana kutojali wakati jino linauma ama wakati wa kula au maumivu hayo yatokeapo tu, kwani mara nyingi huwa ni kero kubwa.

Kuendelea kuwapo kwa maumivu huwa ni ishara ya msukumo wa kukutaka wewe muhusika kutafuta namna ya kujinasua na uharibifu ambao unaendelea kwenye jino na maeneo jirani kabla mambo hayajaharibika na kuishia kupoteza jino au hata kutishia uhai wakati mwingine.

Nini Kinasababisha maumivu ya Jino?

Maumivu ya jino kwa namna moja ama nyingine ni matokeo ya jeraha au kuumizwa kwa jino lenyewe au sehemu zilizoshikilia jino husika.

Kuumizwa au kujeruhiwa kwa jino kunaweza kusababishwa na;

Kutoboka Kwa Jino

Kutoboka kwa jino na kisha jino husika kupata maumivu ndiyo sababu kuu ya maumivu ya meno kwa watu wengi. Na wengi hufika hospitalini kutokana na maumivu hiyo ndiyo sababu kuu, mtu atakuambia “jino langu limetoboka kwa kipindi kirefu”.

Lakini kwa kawaida, tundu linapokuwa dogo halina maumivu yoyote na kama mtu hana tabia ya kujichunguza kinywa chake hawezi kujua. Hii ni kwa sababu tundu linapokua dogo huwa kwenye tabaka la nje la jino ambalo halina mishipa ya fahamu, lakini linapozidi kuwa kubwa na kuendelea kwenda ndani zaidi huweza kufikia tabaka la katikati ambalo lina uwezo wa kuhisi maumivu hata tabaka la ndani zaidi lenyewe lina mishipa ya fahamu na mishipa ya damu. Hivyo tundu linapofikia matabaka haya mawili lazima maumivu yawepo

Jino lililotengeneza jipu

Hali hii huwa ni matokeo ya maambukizi yanayoanzia ndani ya jino na kusambaa kueleka kwenye ncha ya mzizi wa jino husika au ni matokeo ya maambukizi yanayoanzia kwenye mfupa wa taya ulioshikilia jino husika na kusambaa kuelekea kwenye ncha ya mzizi wa jino. Katika hali hii, jino huweza kutengeneza usaha na wakati usaha huo unajikusanya, huambatana na maumivu makali.

Jino lililovunjika au kupasuka

Jino linapovunjika na kufikia tabaka la katikati (dentin) huambatana na maumivu na wakati mwingine kupasuka huko kunaweza kusionekane kirahisi, lakini ufa ukawa umeenda mpaka ndani kabisa ya jino kwenye matabaka yenye mishipa ya fahamu, hali hii husababisha maumivu wakati wa kutafuna ama kung’ata kitu. Kitaalamu huitwa cracked tooth syndrome.

Matibabu

Wakati mwingine baada ya matibabu ya meno kama vile kujaza na kadhalika, jino huweza kuuma kwa kiasi kidogo kwa muda mfupi. Hali hii inaweza kutokea hata kwa jino lililokuwa na tundu na lenye kina kirefu. Vilevile matibabu ya meno si mara zote huweza kuiumiza mishipa ya fahamu, lakini yanaweza kuleta maumivu kiasi na kama jino husika lina afya njema, maumivu haya huisha.

Tabia ya kusaga meno

Hii ni tabia kwa baadhi ya watu ambao husaga meno yao bila kujitambua wakati wa usiku wakiwa usingizini. Kitaalamu tabia hii huitwa ‘bruxism’ na kwa bahati mbaya husababisha kuumia kwa meno kiasi cha kujeruhi mishipa ya fahamu na kusababisha maumivu ama ganzi kwenye meno husika.

Maambukizi kwenye fizi

Maambukizi kwenye ufizi ambayo pia hujumuisha na mfupa wa taya unaoshikilia jino husababisha maumivu baada ya kipindi kirefu cha kuwapo kwake (long standing Infection).

Hii ni kwa sababu baada ya kuwapo kwa maambukizi ya muda mrefu, mfupa wa taya huweza kulika na kutengeneza nafasi ya kujikusanya kwa usaha na kufanya mazalia mazuri ya bakteria. Hali hii huleta maumivu pia ingawa maumivu yake huwa si makali sana kama yale ya jino lililotoboka.

Sehemu za mzizi wa jino zinapoonekana

Inapotokea mzizi wa jino ambao kwa kawaida huwa umefichwa ndani na ufizi ukawa wazi, maumivu huwa yapo hasa wakati unapiga mswaki ama kunapokuwa na mabadiliko ya joto kinywani na hewa ikaingia au unapotumia kitu cha moto au cha baridi.

Dalili za jino linalouma

Zifuatazo ni dalili ziambatanazo na maumivu ya jino, izingatiwe kwamba sio lazima uwe nazo zote kati ya hizi.

Maumivu wakati wa kung’ata au kutafuna, utumiapo kitu cha baridi ama cha moto, uvimbe kwenye shavu au ufizi karibu na jino, kutoka usaha na damu kwenye ufizi jirani na jino, maumivu yasiyokoma kwenye jino husika, maumivu ya kichwa na ya shingo, maumivu ya sikio, homa na ladha mbaya ya kinywa.

Namna ya kugundua tatizo

Kwa kawaida unapoenda hospitali, daktari wa kinywa na meno baada ya kupata maelezo yako, hufanya uchunguzi kwa kuangalia na pia kukupima kwa kutumia mionzi (dental X-rays), kuligonga jino husika, kushika au kubonyeza sehemu za fizi kuzunguka jino husika.

Haya yote humsaidia daktari kujua ukubwa wa tatizo kabla ya kukushirikisha matibabu ambayo anaamini unastahili.

Wakati mwingine maumivu ya jino huweza kutokea sehemu tofauti kabisa na ile ambayo mgonjwa anaionyesha, kitaalamu hali hii huitwa Referred pain. Ndiyo maana ni muhimu kufanya uchunguzi sahihi ili kujiridhisha na hali halisi kabla ya kuanza matibabu.

Matibabu ya jino linalouma

Matibabu ya jino linalouma hutegemeana na sababu ya maumivu hayo na uharibifu uliokwisha fanyika. Kwa ujumla, namna nzuri ya kutibu jino linalouma ni kuondoa chanzo cha tatizo hilo, kufanya ukarabati na kukukinga sehemu ambazo ziko wazi zinazosababisha maumivu.

Kwa meno yenye tundu ambalo ni fupi au dogo, tundu husika husafishwa na kisha kuzibwa.

Kama tundu lina kina kirefu, matibabu ya kuua mishipa ya fahamu ya jino husika hufanywa (root canal treatment). Hii ni kwa sababu kama tundu lina kina kirefu uwezekano ni mkubwa kwa tabaka la ndani kabisa lenye mishipa ya damu na fahamu kuwa na maambukizi ya bakteria

Hatua ya kung’oa jino hufanyika kama uharibifu uliopo ni mkubwa na kitaalamu inaonekana uwezekano wa kulitibu ni mdogo.

Kwa jino lenye jipu, kulingana na hali yake inawezekana kutengeneza njia kwa ajili ya usaha kutoka pamoja na dawa za kuua bakteria (antibiotics).

Je matibabu ya nyumbani yanafaa?

Kwa ujumla wake, matibabu ya nyumbani huweza tu kusaidia kwa muda mchache lakini hayawezi kuwa suluhisho la tatizo, hii hufanyika kwa kufanya yafuatayo;

Kutumia dawa za kutuliza maumivu ambazo hupatikana kiurahisi kwenye maduka ya dawa. Kutumia mafuta ya karafuu ambayo hupatikana katika maduka mbalimbali. Mafuta haya huwekwa kwenye tundu la jino kwa kutumia kipande kidogo cha pamba.

Maoni, Ushauri na Maswali 0683-694771

Friday, April 20, 2018

Viazi lishe hupunguza kasi ya uzee

Mbegu ya viazi lishe vilivyofanyiwa utafiti na

Mbegu ya viazi lishe vilivyofanyiwa utafiti na kuongezewa virutubisho kwa lengo la kuboresha afya kwa mlaji. Picha na Elias Msuya 

By Elias Msuya, Mwananchi emsuya@mwananchi.co.tz

Zao la viazi limeendelea kulimwa nchini kwa muda mrefu sasa. Na viazi hivyo vinatumika kama mlo kwa jamii nyingi. Hili ni zao linalopendwa duniani kote na hutayarishwa katika aina mbalimbali za mapishi ikiwa ni pamoja na kuchomwa, kuchemshwa, kukaangwa kama chipsi, futari au kusindikwa na kuwa vinywaji vya aina mbalimbali.

Wengine huvisindika viazi hivyo kwa lengo la kupata unga kwa ajili ya uji, kuoka vitafunwa vya aina tofauti zikiwamo keki, donati, mkate ambao huongezewa unga wa ngano kidogo.

Viazi hivyo pia hutengenezwa kaukau (clips) na majani yake ni hutumika kama mboga.

Lakini hivi karibuni, Tume ya Sayansi na Teknolojia (Costech) kwa kushirikiana na Kituo cha Utafiti wa Kilimo cha Ukiriguru Mkoani Mwanza, wamefanya utafiti wa mbegu ya viazi wanayoiongezea virutubisho, ili kuboresha afya kwa mlaji wake.

Nzega ni miongoni mwa wilaya zilizonufaika na mradi wa viazi lishe ambao kwa sasa wakulima na wananchi huvilima na kuvitumia kwenye familia zao na vingine huviingiza sokoni kwa ajili ya biashara.

Kiazi lishe ni kipi?

Akifafanua manufaa ya viazi hivyo hivi karibuni wakati wa kukagua shamba la mfano la Kijiji cha Lububu, Ofisa Lishe wa Wilaya ya Nzega, Eufrasia Kihwelu alisema kiazi lishe ni kile ambacho ukikikata kina rangi ya chungwa inayotokana na kirutubishi cha beta-Carotene ambayo ni mojawapo ya vitamin A na kadiri rangi ya chungwa inavyokolea au kuiva, ndivyo kiwango cha kirutubishi hicho kinavyoongezeka.

Mbali na viazi hivyo, anasema kuna viazi vya rangi ya zambarau na vipo vyenye rangi nyeupe.

“Viazi vya rangi ya chungwa hutupatia kiasi kikubwa cha vitamin A ukilinganisha na viazi vingine.

“Kiazi cha gramu 200 kina vitamin A mara tatu zaidi ya kiasi kinachopendekezwa mtu ale kwa siku,” anasema Kihwelu.

Akieleza umuhimu wake, anasema husaidia afya ya macho, ngozi na kukua kwa mifupa, mfumo wa uzazi, tumbo, upumuaji na ukuaji bora wa mtoto.

“Hurekebisha pia kiwango cha sukari kwenye damu, huongeza kinga ya mwili, husaidia watu wasizeeke mapema na vina kiasi kikubwa cha vitamin E, B na C, ambazo ni muhimu kwa mwili wa binadamu,” anasema na kuongeza:

“Viazi hivi vina wanga kwa wingi pamoja na vitamin A, C,B1,B2, B3, B5, BC na vitamin K. Vina madini ya chuma, potashiamu, manganese kalisiamu, sodiam, folate na protini ambavyo vyote ni muhimu kwa afya zetu.

“Utafiti unaonyesha gramu 125 za kiazi lishe kilichochomwa au kuokwa hutoa vitamin A inayotakiwa na watoto wenye umri chini ya miaka mitano, wenye umri wa kwenda shule, wajawazito na wanaonyonyesha. Makundi haya yako kwenye hatari ya kuwa na upungufu wa vitamin A.”

Akizungumzia umuhimu wake kwa ujumla, anasema husaidia kukinga na maradhi ya moyo, kiharusi na saratani kwa sababu madini yaliyomo husaidia moyo kufanya kazi vizuri na kurekebisha mzunguko wa damu mwilini.

“Viazi hivi vina virutubisho kama carotene ambayo hurekebisha sukari mwilini. Havina lehemu na vina nyuzinyuzi ambayo huzuia uyabisi wa tumbo (constipation) inayosaidia mlaji kupata choo laini,” anasema na kuongeza:

“Wanga wake hupandisha kiasi cha sukari polepole ukilinganisha na wanga wa vyakula vingine, kwa hiyo ni vizuri pia kwa wagonjwa wa kisukari. Hii ni kwa sababu sukari nyingi hutumika wakati wa usagaji wa chakula tumboni ukilinganisha na sukari inayopatikana kwenye viazi.”

Akifafanua kuhusu ukinzani wake kwa ugonjwa wa saratani, Kihwelu anasema Beta carotene, vitamin C na E ambazo ni anti oxidant husaidia kukinga mwili na ugonjwa huo.

“Vitamin C husaidia kuponya vidonda na kufyonzwa kwa madini ya chuma yanayotengeneza chembe za damu mwilini. Vitamin K husaidia kuganda kwa damu na muhimu kwa kutengenezwa kwa mifupa. Vitamin B husaidia kuwa na kumbukumbu na kujenga mishipa ya fahamu na madini ya folate hufanya meno kuwa imara,” anasema.

Madhara

Mtaalamu huyo wa lishe anasema kuna madhara makubwa ya kutokula viazi lishe ikiwa ni pamoja na upofu kwa watoto na kuongeza uwezekano wa maambukizi na pengine kufariki dunia mapema.

“Watoto wanapokosa vitamin A, hupata ugonjwa wa surua, kuharisha, upofu, vichomi na kupata malaria kirahisi kiasi cha kusababisha kifo. Watoto hao pia hudumaa na watu wazima wakiikosa kinga yao, uwezo wa kupona haraka hupungua pia.

“Wajawazito huwa na upungufu wa damu na mtoto aliyeko tumboni hawakui vizuri na anauwezekano mkubwa wa kuwa na upungufu wa damu,” anasema.

Kuhusu matumizi, anasema watu wote wanapaswa kula viazi kwani virutubisho vinavyohitajika mwilini vinapatikana ukilinganisha na vyakula vingine.

“Hata hivyo, kuna vyakula vingine vyenye vitamin A kama vile karoti, mapapai, maboga, maparachini na pilipili nyekundu, lakini vyakula hivyo havipatikani kirahisi na kwa wingi kama viazi,” anasema.

Mkurugenzi wa Sayansi ya Jamii wa Costech inayofadhili utafiti wa viazi hivyo, Dk Joyce Nyoni anasema lengo la mradi huo ni kuwawezesha wananchi kuwa na uhakika wa chakula na kupata virutubisho vinavyokosekana katika vyakula vingine.

“Lengo la Costech ni kusambaza mbegu za viazi lishe ili wananchi wenyewe waone namna zinavyofanya kazi. Pili tumewapa ujuzi wa namna ya kupanda mbegu,” anasema na kuongeza:

“Matarajio yetu ni kuona mbegu hizo zikisambaa kutoka kijiji hiki na kwenda vingine, kwa sababu hilo shamba darasa linatumiwa tu na maofisa ugani kufundishia.”

Miongoni mwa vikundi vilivyobahatika kubeba mradi huo wilayani Nzega ni cha Osama ambacho pia kinajishughulisha na kilimo cha mazao mengine kama pamba na mpunga.

Katibu wa kikundi hicho, Cotrida Mabula anasema wanakabiliwa na changamoto lukuki ikiwamo ya upungufu wa mtaji.

“Kwanza tuna changamoto ya ukosefu wa mbolea na dawa za kupuliza mazao yetu pindi wanaposhambulia mazao. Vilevile tunahitaji trekta ili kukuza kilimo,” anasema.

Akizungumzia mikakati ya kuvisaidia vikundi vya uzalishaji mali, Katibu Tawala msaidizi wa Mkoa wa Tabora, Lucas Kusare anasema kuna vikundi 500 mkoa mzima vya kilimo na uzalishaji mali ambavyo wanapanga kuvisaidia kifedha na kimkakati.

Mkuu wa Wilaya ya Nzega, Godfrey Ngupula ametoa wito kwa wananchi wilayani humo kuwa na mashamba ya viazi lishe kwa ajili ya kuepuka utapiamlo na kukuza viwanda.

Akizungumza katika shamba hilo la mfano, Ngupula ametoa mfano wa nchi ya China, ambayo imejikita kwenye teknolojia ikiwamo ya kilimo na viwanda.

“Hii inadhihirisha umuhimu wa sayansi ya teknolojia, ukweli inaonyesha jinsi tulivyoipuuza. Kama mnavyofahamu China na Tanzania zilipata uhuru pamoja, lakini sisi tukaendeleza mambo ya kuzaana mpaka sasa unaona tumefika milioni 53, wenzetu wakawekeza kwenye sayansi na teknolojia,” anasema Ngupula.

“Mimi nimefurahi sana baada ya kuona teknolojia hii ya viazi lishe, nilikuwa silimi viazi lishe, lakini kama hali ni hii na mimi nitalima.”

Kutokana na matokeo ya kilimo hichom DC Ngupula amesema watawahamasisha wananchi wilayani humo kulima viazi kwa ajili ya lishe na biashara.

“Mahindi yanaonyesha kutukataa, tukawahimiza walime mihogo, lakini kule wanachokipata ni wanga tu, lakini tukipigia debe viazi lishe kila familia wakalima angalau ekari moja, itasaidia sana kwenye suala zima la lishe bora,” anasema.

Friday, April 13, 2018

Miaka 20 ya Viagra na mchango wake kwa wanaume

 

By Julieth Kulangwa, Mwananchi jkulangwa@mwananchi.co.tz

Kabla ya Viagra kuingia sokoni, ukosefu wa nguvu za kiume ulimaanisha fedheha, aibu na wakati mwingine ndoa au uhusiano kuvunjika. Leo hali ni tofauti, dakika 27 baada ya kumeza kidonge kimoja cha bluu, heshima inarudi ndani ya nyumba.

Miaka 20 iliyopita, kampuni ya utafiti wa dawa nchini Marekani, Pfizer ilipewa kibali cha kuingiza sokoni dawa za kuongeza nguvu za kiume ikifahamika kwa jina la Viagra. Kidonge hicho chenye rangi ya bluu kimepata umaarufu duniani kwa kubadilisha maisha ya wanaume wengi wenye tatizo la kukosa nguvu za kiume.

Kwa taarifa tu ni kwamba, Viagra wakati huo ikiitwa sildenafil ilitengenezwa kwa ajili ya kutibu shinikizo la juu la moyo na maumivu ya kifua, lakini ikaleta matokeo tofauti wakati wa majaribio.

Matokeo yake wakati wa majaribio ilisababisha kusisimka kwa mwili na sehemu za siri za mwanaume kusimama na tangu hapo, ikatajwa kuwa ni mapinduzi halisi kwa maisha ya wanaume, ikabadilisha maisha ya wengi wao waliokuwa na shida hiyo na ikawaongezea kujiamini kwa miongo miwili sasa.

Pamoja na kuwa dawa hiyo haikuleta matokeo tarajiwa, watafiti hao wakaona hiyo ni nafasi muhimu ya kuifanyia majaribio kwa namna ambayo ilitoa matokeo haya mapya.

Wakabadilisha aina ya majaribio kwa kuwatumia wanaume pekee wenye umri wa miaka 40 kwenda juu na matokeo yakawa chanya kwamba iliwasisimua na kusimamisha sehemu zao za siri.

Mpaka sasa mabilioni ya dozi yameuzwa duniani kote na inadaiwa imesaidia kubadilisha maisha ya wanaume hasa ambao umri ‘umesogea’.

Katika miongo miwili, wanaume wapatao milioni 30 ndani ya nchi 120 wametumia dawa hizo ingawa wapo ambao wananunua mtandaoni na madukani bila kufuata ushauri wa madaktari.

Kwa Marekani pekee, wanaume 10,000 huwa wanaandikiwa na daktari kila siku watumie dawa hizo.

Viagra feki

Moja kati ya malalamiko ya Kampuni ya Pfizer ni uwapo wa Viagra feki sokoni, hali ambayo imeshusha mauzo yao duniani kwa kiasi kikubwa pia kusababisha usugu kwa baadhi ya watumiaji kwa kuwa haziwapi matokeo chanya.

Miaka mitano iliyopita, mauzo ya Viagra yalikuwa dola 2.1 bilioni lakini mwaka 2017 yalishuka karibu nusu yakiwa dola 1.2 bilioni.

INAENDELEA UK.22

Utafiti uliofanywa na Shirika la Pharma mwaka 2011 ulionyesha asilimia 80 ya Viagra zinazouzwa mtandaoni ni feki.

Nini hutokea mwanamume anapotumia dawa za kuongeza nguvu za kiume?

Jarida la Human Reproduction linasema huchukua kati ya dakika 27na 30 uume kusimama mara baada ya mwanamme kumeza kidonge cha hicho.

Hata hivyo, inaelezwa kuwa Viagra haiwezi kumsaidia mwanamme kufika kileleni kama hana uwezo huo.

Baada ya mshindo mmoja, kwa mwanamme ambaye hajatumia Viagra anaweza kukaa dakika 20 hadi nusu saa kabla ya kusisimka tena kwaajili ya mshindo wa pili, lakini akitumia atapumzika kwa dakika 10.

Chanzo cha upungufu wa nguvu za kiume

Pombe, maradhi na ulaji wa vyakula usio na mpangilio mzuri ni baadhi ya mambo yanayotajwa kusababisha upungufu wa nguvu za kiume.

Daktari bingwa wa upasuaji wa tumbo na kifua wa Hospitali ya Taifa Muhimbili, Maurice Mavura anasema tatizo la ukosefu wa nguvu za kiume lipo ingawa waathirika wengi hawafiki hospitali.

Anasema pengine walishindwa kujitokeza kwa kuhofia unyanyapaa au kuona aibu.

Dk Mavura anasema kutokana na sababu hizo, ni vigumu kueleza idadi ya wenye tatizo la nguvu za kiume kama wameongezeka ama wanapungua.

Daktari Anna Sarra wa Muhimbili pia, anasema tatizo hilo ambalo kitaalamu linaitwa Ericticle Dysfunction, husababisha na mambo mengi ikiwamo maradhi.

Anayataja maradhi hayo ni pamoja na kisukari, shinikizo la damu, uti wa mgongo na kuharibika kwa mishipa kutokana na upasuaji.

Dk Sarra anasema ili mwanaume amudu kushiriki tendo la ndoa, anatakiwa mfumo wake wa damu uwe kwenye mzunguko unaotakiwa, pia ubongo, mishipa ya fahamu na homoni.

“Kutokana na kuugua maradhi niliyotaja, kuna dawa pia zinazochangia kupunguza nguvu za kiume. Zipo ambazo husababisha homoni kushindwa kuwa katika mfumo wake wa kawaida, hivyo kumletea athari mwanaume,” anasema na kuongeza:

“Kuna baadhi ya miili ya watu inatambua sukari kama adui, hivyo husababisha kuchomwa sindano ya DM I, kwa kawaida hupatwa na ganzi, wengine hupatwa matatizo ya kisaikolojia, hivyo hupoteza hisia za mapenzi,” anasema Dk Sarra.

Mtindo wa maisha au umri

Dk Sarra anasema mtindo wa maisha wa baadhi ya wanaume, ikiwamo unywaji wa pombe kupita kiasi, uvutaji wa sigara na dawa za kulevya za aina zote huchangia tatizo la upungufu wa nguvu za kiume.

Anasema mtindo wa ulaji wa vyakula bila kuzingatia ushauri wa wataalamu wa afya na tiba lishe, hasa ulaji wa nyama nyekundu ni miongoni mwa sababu zinazochangia upungufu wa nguvu za kiume

Pia, wanaume wenye umri kati ya miaka 40 na kuendelea ndiyo hukumbwa na tatizo hilo.

Hata hivyo, anasema wapo wengine ambao si wengi sana wenye umri chini ya miaka 40 nao hukumbwa na tatizo hilo.

Viagra zipo nchini na kwa kiasi gani?

Mamlaka ya Chakula na Dawa Tanzania (TFDA), inatambua uwapo wa dawa hizo za kuongeza nguvu za kiume na nyingine nyingi.

Msemaji wa Mamlaka hiyo, Gaudensia Simwanza anasema dawa hizo zipo nchini na zinauzwa katika maduka mbalimbali ya dawa za binadamu.

“Viagra ni jina tu dada yangu, zipo madukani za majina mbalimbali na huuzwa kwa watu kulingana na taarifa ya daktari kama inavyoshauriwa kitaalamu,” anasema Simwanza.

Akizungumzia kiasi cha dawa hizo kinachoingia kwa mwaka nchini, anasema hawezi kufahamu kwa kuwa wafanyabiashara tofauti huziingiza, na wao kama mamlaka inakuwa vigumu kutambua kwa haraka.

“Ninaweza kutazama katika orodha ya wafanyabiashara ambao tunawakagua kila mwaka, hata hivyo siwezi kufanya hivyo kwa sababu ni siri ya wateja,” alifafanua

MSD wanaleta dawa hizi?

Bohari Kuu ya Dawa nchini (MSD) haiingizi dawa hizi kwa kuwa haijawahi kupata maombi kutoka kwa wateja wake ikiwamo Serikali.

Msemaji wa MSD, Eti Kusiluka anasema wao hawaingizi dawa hizo ila wanaweza kufanya hivyo iwapo Serikali au wauzaji wa dawa zikiwamo hospitali binafsi zitawaagiza.

“Sisi hatuleti dawa bila kuagizwa, sasa hatujawahi kuagizwa na wateja wetu lakini ikitokea wakatuagiza,tutazileta,” anasema Kusiluka.

Serikali yafafanua kutoagizwa kwa dawa hizo

Msemaji wa Wizara ya Afya na Ustawi wa Jamii, Nsachris Mwamaja amesema huwa hawaagizi dawa za aina fulani kama hazihitajiki.

Akifafanua sababu za kutoagiza dawa za kuongeza nguvu za kiume, Mwamaja anasema inatokana na ukosefu wa takwimu sahihi za uhitaji kwa kuwa huenda wengi hawaendi hospitali wanapokuwa na matatizo hayo.

“Sisi tunanunua dawa muhimu kwa kuangalia ambazo zitawasaidia wagonjwa wanaohitaji, hatujaona ukubwa wa tatizo hilo. Lakini wapo watu wanafika hospitali wakidai hawana nguvu za kiume, lakini daktari anapomchunguza anagundua ni matatizo mengine,” anasema.

Hata hivyo, aliwasihi wanaume wenye matatizo hayo kufika katika hospitali za Serikali ili kuisaidia kupata takwimu sahihi na wao wenyewe kujua matatizo yanayowasumbua.

“Waache kufanya uamuzi kwa utashi wao, wengine wanakimbilia madukani kununua dawa au kutumia za kienyeji, huenda hawana matatizo lakini wanayatengeneza kwa kutumia bila kupata ushauri wa daktari,” anashauri Mwamaja.

Friday, April 13, 2018

Kwanini ujauzito hutungwa kipindi cha kunyonyesha?



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

Msomaji (jina nalihifadhi) alinitumia ujumbe wa maneno akisema; alijigundua ana ujauzito wakati mtoto wake akiwa na umri wa miezi mitano na huku akiwa bado ananyonya.

Jambo hili lilimstua kwasababu anavyofahamu hawezi kupata ujauzito kwakuwa ananyonyesha.

Ni kweli wanawake wengi wanadhani kuwa hawawezi kupata ujauzito kipindi wanachonyonyesha hasa kutokana na kutopata hedhi au kupata hedhi kidogo katika miezi ya awali tangu wajifungue.

Kitabibu ni sahihi, kunyonyesha ni mojawapo ya njia ya asili ya uzazi wa mpango ambayo watu wenye imani za kidini wanakubali kuitumia.

Ieleweke kuwa uwezo wa kupata mimba unakuwa mdogo kwa mwanamke anapokuwa ananyonyesha mara kwa mara ila siyo sahihi kusema njia hii inakuzuia kupata ujauzito kabisa.

Njia hii inafanya kazi zaidi na kuweza kuzuia mimba kwa asilimia 98 endapo tu mtoto anapokuwa na umri wa miezi sita na ana tumia maziwa ya mama tu, ambayo anayanyonya mara kwa mara, mchana na usiku.

Pia, kama mama huyo atakuwa bado hajapata hedhi ya kila mwezi tangu alipojifungua.

Je ni kwa vipi kunyonyesha ni njia mojawapo ya kuzuia ujauzito. Wakati mwanamke ananyonyesha, huwa inazuia au kuchelewesha mzunguko wa hedhi kutokea.

Mwanamke anaponyonyesha husababisha kusisimuliwa kwa kichochezi (hormon) kijulikanacho kitabibu kama prolactin au milk hormon.

Kiwango cha kichochezi hiki kinapokuwa kipo juu mwilini, huzuia viwango vya vichochezi vinavyochea upevushwaji wa kijiyai cha kike (ovulation).

Na hii ndiyo sababu hata mizunguko ya hedhi ya wanawake wanaonyonyesha kutoonekana katika miezi ya awali baada ya kujifungua au anaweza kuwa na mzunguko unao badilika badilika.

Kadiri miezi inavyosogea baada ya kujifungua, kiwango cha kichochezi cha prolactin hupungua, ndiyo maana wengi wanaonyenyesha huwa hawapati ujauzito katika miezi mitatu ya awali.

Kwa mwanamke ambaye ametoka kujifungua na ananyonyesha kabla ya kuanza tena kupata tena mzunguko wake wa hedhi, hutanguliwa kwanza na kuanza kupevushwa kwa kijiyai cha kike.

Wanawake wengi huwa hawajui kama kijiyai cha kike kimepevushwa na kipo tayari kuungana na mbegu ya kiume ili kutunga mimba mpaka tu pale zinapopita wiki mbili na kupata hedhi yake.

Kwa kawaida, kijiyai cha kike kisipopevushwa na mbegu ya kiume baada ya kushiriki tendo la ndoa, ndipo hedhi hutokea.

Wanawake wanaopata ujauzito kipindi cha unyonyeshaji ni wale ambao watoto wao wanaacha kunyonya mapema au watoto wao wanalala sana na kutonyonya vizuri usiku.

Hii ni kwasababu kile kiwango cha kichochezi cha pralactin kinapungua, hivyo wanaweza kupata mimba ndani ya miezi mitatu hadi tisa tangu alipojifungua.

Wanawake wengine wanaopata ujauzito kipindi hiki ni pamoja na wale ambao wamewaachisha watoto wao kunyonya na kuwapa maziwa ya chupa.

Pia, wale ambao wanawanyonyesha huku wanawapa maziwa ya chupa kipindi cha miezi ya awali baada ya kujifungua, nao wapo katika hatari yakupata mimba kipindi hiki cha unyonyeshaji.

Vile vile watakapoaanza kuwapa watoto wao vyakula vya kulikiza (weaning), huwa ni baada ya kufikisha miezi sita nao wanakuwa katika hatari ya kushika ujauzito wakiwa wananyonyesha.

Hivyo, tunaona kuwa mimba inaweza kutungwa kipindi cha unyonyeshaji.

Ni vizuri kama huitaji kupata ujauzito kipindi hiki tumia njia nyigine za uzazi wa mpango mapema pale utakapokuwa tayari umeanza tena kujamiana bila kinga na mwenza wako.

Friday, April 13, 2018

Faida za ulaji wa mboga aina ya njegere

 

Njegere ni mbona yenye virutubisho vingi vinavyofanya kazi ya kujenga mwili, kuboresha ufanyaji kazi wa ini na ni chanzo kizuri cha Protini.

Ulaji wa njegere mara kwa mara husaidia kuboresha kinga ya mwili, hurekebisha kiwango cha sukari kwenye damu lakini pia huzuia mtu kuzeeka kwa haraka na zina kiwango kidogo cha kalori.

Njegere zina kiwango kikubwa cha nyuzinyuzi, vitamin A,B, na C na hazina mafuta yanayoweza kuganda katika mishipa ya damu.

Lakini pia zinauwezo wa kuzuia saratani ya tumbo.

Protini iliyopo katika mboga hii husaidia kuyeyusha damu iliyoganda na kwa wagonjwa wenye upungufu wa damu, wanatakiwa kutumia njegere zilizochemshwa kila siku.

Ulaji wa njegere za kijani huongeza damu, hukabiliana na udhaifu wa afya lakini zinasaidia kupunguza maumivu katika kidonda kinachouma kwa sababu inasaidia kuondoa asid zilizopo tumboni.

Utafiti uliofanywa na mtaalamu wa tiba-lishe wa taasisi moja nchini Marekani, Dk.George Mateljan anasema, njegere ni miongoni mwa vyakula vyenye kiwango kikubwa cha kamba lishe zenye uwezo wa kushusha kiwango cha lehemu inayosababisha shambulio la moyo.

Matokeo ya utafiti wake huo aliouandikia kitabu kiitwacho The World’s Healthiest Foods, Dk Mateljan anasema asilimia 65 ya mbegu ya njegere ni kamba lishe ambapo pamoja na kushusha lehemu, pia huondoa shinikizo ya damu na kuzuia shambulio la moyo. “Watu wengi wanakula kidogo sana, hawajui faida hizi.

Lakini ukweli ni kwamba njegere ni chakula muhimu mwilini hasa kwa wagonjwa wa moyo na sukari,” alisema Dk Mateljan na kuungwa mkono mtaalamu mwingine Dk Rafael Nyampiga wa jijini Dar es Salaam

(Hadija Jumanne)

Friday, April 13, 2018

Majaabu ya makundi ya damu na tabia ya binadamu

 

By Dk, Shita Samwel, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Wakati wa Waziri Mkuu wa Japani, Junichiro Koizumi akijiuzulu mwaka 2008, alisema moja ya sababu ya kushinikizwa kujiuzulu kulitokana na yeye kuwa na damu kundi B.

Kwa wananchi wa Japani haikushangaza kusema hivyo, kwa sababu hata ukiwa mgeni nchini humo lakini ukajipambanua kitabia, Mjapani atakuambia sababu ya wewe kuwa hivyo kunasababishwa na kundi lako la damu.

Kwanini huamini hivyo?

Wajapani siku zote huamini kuwa kiongozi bora ni yule aliye damu ya kundi 0, kwa madai kuwa mtu mwenye damu hiyo anakuwa na uwezo mkubwa katika kuongoza, wana msimamo, wanajali, wabunifu na wana bidii kusaka mafanikio.

Wana imani kuwa makundi ya damu yanauhusiano wa moja kwa moja na kujitokeza kwa tabia ya mtu ikiwamo tabia mbaya na nzuri, katika kupata mafanikio kiuchumi, kiutawala na kiuongozi.

Profesa Masahiko Nomi ni mtu maarufu nchini Japani kutokana na kuandika vitabu vinavyoelezea makundi ya damu na tabia zake. Kitabu chake cha mwaka 1970 kilipata umaarufu na kuaminiwa na wajapani.

Nadharia ya kuamini makundi ya damu na tabia ilianza lini?

Nadharia za tabia za wanadamu na makundi hayo ya damu hazikuanzia kwa Profesa Nomi, bali tangu enzi za mafilosofa wakiwamo Aristotle na Hippocrates ambao maandiko yao yaliwapa shauku watafiti wengine.

Wajapani wanaamini kuwa makundi hayo ya damu ndiyo pia yanatoa mustakabali wa mwanadamu kuwa na tabia njema na dhaifu.

Wanaamini kundi la damu ‘A’ wao huwa ni wasikivu, wenye bidii, mfano wa kuigwa, wakomaliaji wa mambo, wachambuzi, watu wakujitoa, waaminifu na wenye hisia kali.

Vile vile wakizungumza jambo huwa wanamaanisha, wanasubira, wawajibikaji, watu makini, waangalifu na wapole.

Udhaifu wao mkubwa ni kukosa utulivu, mchaguzi, bidii iliyopitiliza, mkaidi, wana wazimu, wakujikweza na kujiona.

Wenye kundi la damu ‘B’ tabia zao nzuri ni pamoja na kuwa wenye shauku, imara, wabunifu, wapenda wanyama, mrahisi kubadilika kuendana na hali, wachangamfu na wanajua urafiki.

Vile vile wana matumaini ya kuweza jambo, wanajisimamia, wanajitegemea na hawahitaji ushirika kufanya kitu na yeyote.

Udhaifu wao mkubwa ni pamoja na kutowajibika, wasahaulifu, wabinafsi, wavivu, hawana subira, vikigeugeu, mtu wa kivyake vyake, huwa wakatili na wenye hasira kali.

Tabia ya watu wenye kundi la damu la AB

Kwa mujibu wa vitabu vya Wajapani watu wenye kundi la damu la AB wanatabia mchanganyiko na hawatabiriki, tabia zao nzuri na ni wabunifu, wanaakili, watulivu na hufanya mambo kwa vitendo.

Pia wana tabi ya ucheshi, wana mantiki na uwezo wa kukabili mambo na kubadilika kuendana na hali.

Udhaifu wao mkubwa wa kitabia ni pamoja na kuwa wakosoaji wasio na mipaka, wasiosamehe, hawatabiriki, wabishi sana, hawana uamuzi, sio wakali, hawana msimamo, hupinga hata vitu vidogo, hisia za kuyumba na siyo waamininifu.

Kwa upande wa kundi la damu O ambalo ndilo wajapani wanaliamini kuwa na tabia za kuvutia zinazowafanya kuwa na mafanikio katika uongozi na maendeleo. Watu hao huitwa ‘cheerleaders’ kwa lugha ya kitaalamu.

Pia huaminika kuwa ni mahodari na mashujaa katika mambo mazito na wana uwezo mkubwa wa kujieleza na kuhamasisha. Huwa na kiu kubwa ya kuwawezesha wengine, wanafikra pana na wanajali sana marafiki.

Tabia nzuri ni pamoja na kujiamini, wenye malengo, jasiri, wana misimamo, wadadisi, wana bidii, wapambanaji kimaisha, waangavu, wenye maono, wana uamuzi mgumu na waelewa.

Vile vile ni watu wakujitolea, wanakubalika kwa mazuri, washindani, shupavu na huwa waasilia.

Lakini wataalamu wanasema watu hawa wana udhaifu wao ambao ni pamoja na wa kitabia. Pia, hawatabiriki, wabinafsi, watulivu, wakali, wanahasira, wajeuri, wepesi kuvurugwa, wapuuziaji wa mambo, wababe na hawapendi kuingiliwa hata inapobidi.

Tabia hizi ndizo zinawafanya Wajapani kufikia mahali hulazimisha upimaji wa makundi ya damu kwa watoto wao, wanajeshi, viongozi, wageni wanaoajiriwa na wafanyabiashara.

Imani yao imesababisha hali ya kunyanyapaliwa kwa watu wenye makundi ya damu ambayo wanasemakana yana tabia hasi zisizofaa katika jamii yao.

Wanasayansi wanavyolizungumzia hilo

Jumuia ya wanasayansi wanapinga machapisho ya Kijapani ya nadharia ya makundi ya damu na tabia za wanadamu, wakieleza ni dhana ya ovyo na ni imani potofu.

Wanasema hivyo kwa madai kuwa hakuna ushahidi wa kisayansi unaothibitisha au majaribio yenye kuleta majibu chanya juu ya hilo.

Tafiti hizo za Wajapani pia zinaelezwa kukwama kwa upande wa takwimu kwani zimeshindwa kuleta matokeo chanya katika idadi ya makundi makubwa ya watu.

Kisayansi, utofauti wa makundi ya damu upo katika uwapo au kutokuwapo kwa aina fulani ya chembe za protini za antigeni na antibody.

Chembe hizo ndizo zinawezesha mifumo ya uanishaji wa makundi ya damu.

Kila mtu ana aina tofauti ya chembe hizo za protini na namna zilivyounganika.

Kundi la damu alilonalo binadamu inaelezwa kuwa hutegemeana na alichorithi kutoka kwa wazazi wake wote wawili.

Taarifa za aina ya chembe hubebwa katika chembe za urithi (vinasabaa).

Taaluma ya uhandisi wa chembe za urithi unaeleza chembe hizo ndizo zimebeba maelekezo ya vitu vinavyounda mwili.

Chembe hizo pia ndizo zinatoa maelekezo kwa mwili kutengeneza aina ya vitendea kazi vya mfumo wa kinga kuweza kukabiliana na maradhi.

Ndiyo maana zipo tafiti zilizofanyika na kuonyesha kuwa kuna baadhi ya makundi ya damu yana faida zake na hasara katika upambanaji na vimelea vya maradhi na kuyadhibiti.

Katika makundi hayo, wanasayansi wameanisha maradhi mbalimbali na makundi ya damu yakiwamo uwezo wa kinga ya mwili kukabiliana na maradhi.

Pia, yapo makundi yanayoonyesha hatari ya kuugua maradhi kama ya saratani.

Kwa kawaida, mama huchangia nusu na baba huchangia nusu ya malighafi za mtoto za kiurithi.

Kuna mifumo karibu 20 ya kijenetiki ambayo ndiyo inatoa mwelekeo wa uanishaji wa makundi ya damu mwilini.

Mfumo wa ‘ABO’ na ‘RH’ ndiyo unaotumika kuanisha kundi la damu alilonalo binadamu.

Mwanasayansi Karl Landsteiner ndiye alihusika na kugundua mfumo huu wa uanishaji wa makundi ya damu ABO (mwaka 1901) na RH (mwaka 1937) ambao ndiyo unatumika hadi sasa.

Ingawa katika makundi ya damu wapo ambao wana chembe za urithi katika nyuso za seli zao ambazo zinahusishwa katika kuchochea utengenezwaji wa vichochezi vinavyotiririshwa wakati wa shinikizo la kiakili au lakimwili, vichochezi hivyo huitwa stress hormons.

Wanasayansi wanakubaliana kuwa ni kweli kuna makundi ya damu yenye uwezo wakipekee katika kukabilina na maradhi, lakini bado wanapinga kukubaliana na Wajapani na nadharia yao.

Hivyo basi katika hili bado tafiti nyingi zinahitajika kufanyika maeneo mbalimbali duniani na katika tabaka tofauti katika makundi makubwa ili kusaka ukweli wa nadharia hiyo.

Friday, April 13, 2018

Uwazi kwa daktari utakuweka huru



Dk Christopher  Peterson

Dk Christopher  Peterson 

Kati ya makosa makubwa yanayofanywa na wagonjwa ni kutosema ukweli kwa watoa huduma wa afya.

Sababu kubwa ya kutosema ukweli ni kujionea aibu. Mara nyingi wanaona wakisema ukweli kuhusiana na kitu kinachomsumbua ataadhirika.

Na mara nyingi hali hiyo hutokea kwa wagonjwa wengi wanaougua maradhi ya zinaa, akikutana na daktari ambaye ni tofauti na jinsia yake.

Sababu nyingine inayowafanya wagonjwa wengi kutokuwa wazi kwa watoa huduma wa afya hasa kwa siku za karibuni ni tofauti ya umri kati ya mgonjwa na daktari.

Mathalani inapotokea mgonjwa ana umri sawa au hata zaidi ya mzazi wa mtoa huduma hivyo mgonjwa anaona kama ni aibu kutoa siri zake za kiafya kwa mtoa huduma ambaye ana umri sawa na mtoto wake.

Lakini mta anapaswa kujua ukweli kuwa, kuficha tatizo kwa daktari ni hatari kwa kuwa tiba hutolewa kulingana na vipimo na vipimo huandikwa kutokana na maelezo ya mgonjwa.

Hivyo si jambo jema kuficha ukweli wa nini kikusumbuacho pale unapohojiwa na daktari au mtaalamu wa afya.

Kwa mfano, wagonjwa wengi hukubwa na aibu kusema kwa daktari kuwa alikunywa pombe muda mfupi kabla ya kufika hospitali kwa ajili ya matibabu ya dharura.

Wakati unafikiria kumdanganya mtoa huduma wako wa afya unapaswa pia kufikiria madhara yatakayokupata kutokana na kuzungumza uongo.

Kwa sababu daktari atalazimika kukufanyia vipimo tofauti na tatizo linalokusumbua.

Hivyo ni vyema kuwa muwazi kwakuwa itamsaidia daktari aanze na huduma ya kuondoa kiasi cha pombe kilichomo mwilini, ili utakapofanyiwa vipimo, upate majibu sahihi kuhusu tatizo lako.

Mwingine utakuta ni mvutaji wa sigara, lakini akiulizwa anasema havuti.

Lakini ikumbukwe kuna baadhi ya tiba hasa ya vidonge inaharibiwa na utendaji kazi wake mwilini na ile sumu inayopatikana kwenye moshi wa tumbaku ambayo kitaalamu inaitwa ‘Nicotine’.

Kwa mfano mtu anakohoa mara kwa mara au anapungua uzito kwa kasi na anajisikia maumivu makali ya kifua. Ni vyema akamwambia daktari kua pamoja na maumivu hayo, lakini pia anavuta sigara.

Kwa kufanya hivyo utamsaidia daktari pampja na kutibu maradhi hayo mengine, anaweza kukupa tiba ya kuacha kuvuta sigara haraka iwezekanavyo kwa kuwa uvutaji wa sigara ni hatari sana kwa afya.

Sikufanya tendo la ndoa

Wagonjwa wengi huwa wagumu kukiri pale anapobainika anaugua maradhi ya zinaa nay a afya ya uzazi. Sababu kubwa ni aibu. Wengi hujikuta wanaugua maradhi ya zinaa kutokana na tabia ya kufanya ngono isiyo salama na mbaya zaidi hufanya ngono na washirika tofauti tofauti ndani ya kipindi kifupi. Wagonjwa wengi huwa wazito kuwa wawazi kwenye eneo hio na wakijitahidi kusema ukweli, atakuambia “nilifanya ngono na mshirika mmoja tu mwaka huu.” Tukumbuke kuwa daktari hayupo kwa ajili ya kukuhukumu ila yupo kwa ajili ya kukusaidia.

Hivyo kuwa muwazi kwa kumueleza idadi ya watu ulioshirikiana nao tendo la ndoa kwa muda husika, kutamsaidia kukupatia msaada wa huduma ya maradhi ya zinaa na afya ya uzazi.

Kama una gonjwa lolote la zinaa basi unapaswa kukubaliana na ukweli kubwa unaumwa ugonjwa wa zinaa.

Lakini hata kama ulikuwa na gonjwa la zinaa hapo awali, daktari pia anapaswa kujua hilo.

Unaweza ukaona aibu kulisema hilo, lakini unapaswa kujua ukweli kuwa baadhi ya maradhi ya zinaa yanaweza kuwa hatari kama hayakupatiwa tiba stahiki.

Hivyo ni vyema kumjulisha daktari bila kuona aibu kama tatizo hilo unalo.

Pia ni vyema kufahamu kuwa hata kama ulishawahi kuwa na ugonjwa wowote wa zinaa na baada ya muda ukatoweka, upo hatarini kujirudia bila kutibiwa.

Unaporudi unakuwa na hatari zaidi kwa afya ikiwemo hata kusababisha kupoteza uwezo wa kuzaa.

Kukabiliana na aibu ukiwa na daktari wako kutakusaidia kuepukana na aibu utakazokutana nazo hapo baadaye kwenye maisha yako.

Eneo lingine ambalo wagonjwa wengi wanakuwa wagumu kusema ukweli ni tatizo la nguvu za jinsia.

Kukosa nguvu za jinsia ni tatizo linaloathiri jinsia zote mbili. Japo imezoeleka kwa wanaume zaidi lakini huwatokea pia hata wanawake wakati wa kufanya tendo la ndoa.

Kwa kufanya hivyo kutamsaidia daktari kukupa tiba ya uhakika inayoendana na dalili zako au kukupa msaada wa kisaikolojia.

Friday, April 13, 2018

Kuzuia kifafa cha mimba fanya haya

 

By Dk Ravinder Goodluck, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Kifafa cha mimba ni ugonjwa unaohusiana na msukumu mkubwa wa damu (high blood pressure) wakati wa ujauzito pamoja na kuharibika viungo muhimu vya mwilini kama ini na figo.

Kwa kawaida, ugonjwa huu Hutokea baada ya nusu ya kipindi cha kwanza cha ujauzito kuisha (kuanzia wiki ya 20 au baada ya miezi mitano kuisha).

Ugonjwa huu unaweza kuwatokea ata wajawazito ambao hawakuwai kuwa na tatizo la msukumo wa damu kabla ya ujauzito.

Maradhi hayo husababisha matatizo makubwa kwa mjamzito na mtoto alie tumboni kiasi hata cha kuharibu viungo muhimu ikiwamo figo na ini la mjamzito na kumuweka katika hatari ya kupoteza maisha kama hatapatiwa huduma haraka. Pia, mtoto aliyeko tumboni anaweza naye kupata madhara kwa kukosa damu ya kutosha kutoka kwa mama na kushindwa kukua vizuri iwapo hali hiyo ikiendelea kwa muda mrefu, mtoto anaweza kufia tumboni.

Kutokana na hathari kubwa za ugonjwa huo kwa mjamzito na mtoto aliye tumboni, inashauriwa kila mjamzito ahudhurie kiliniki kusudi apimwe msukumo wa damu (blood pressure) na mkojo kwa lengo la kuhakikisha yuko salama.

Kama kipimo cha msukumo wa damu ni kikubwa kuliko 140/90mmHg, ni muhimu kurudia kipimo hicho baada ya muda pamoja na kufanya vipimo vingine vya maabara vinavyoweza kujulisha uwapo wa kifafa cha mimba.

Sababu za ugonjwa huo kutokea hazijulikani mpaka sasa ingawa zipo nadharia mbalimbali zinazojaribu kuelezea. Moja ya nadharia inasema sababu ya ugonjwa huo kutokea ni matatizo ya ukuaji wa kondo la nyuma (placenta).

Mishipa ya damu inayounda placenta ikikosea jinsi ya kujikita kwenye ukuta wa kizazi, husababisha mishipa hiyo kuwa na tabia tofauti na ile ya kawaida na kusabibisha mjamzito kupata msukumo wa damu mkubwa tofauti na wa kawaida na kupata kifafa cha mimba.

Nani aliyekatika hatari kubwa ya kupata ugonjwa huo?

Wanawake ambao wanashinikizo la damu, kisukari, unene kupita kiasi na wale wanaougua figo kabla ya ujauzito, wana uwezekano mkubwa wa kupata kifafa cha mimba.

Kwa sababu hii wajawazito wanashauriwa kufuatiliwa kwa karibu na mtaalamu wa afya kwa kipindi chote apaokuwa amebeba mimba.

Pia, mjamzito aliyepatwa na kifafa cha mimba awali kabla ya kushika ujauzito mwingine, ana uwezekano mkubwa wa kuugua tena. Wataalamu wa afya wamegundua kuwa mwanamke anayezaa na mwanaume mwingine tofauti na aliyezaa naye awali, hatari ya kuugua kifafa cha mimba ni kubwa.

Mjamzito mwenye miaka zaidi ya 40 yuko katika hatari kubwa ya kuugua kifafa cha mimba.

Hizi ndiyo dalili za kifafa cha mimba

Kwa kawaida ugonjwa huu mjamzito anakuwa nao kwa muda fulani bila kujijua wala kuona dalili zozote.

Lakini ghafla mjamzito anaweza kuona dalili ikiwamo ya kuugua tumbo juu ya kitovu, kutapika, macho kutokuona vizuri, kuumwa kichwa, mkojo kuwa na rangi isiyo ya kawaida, kupumua kwa shida, uchovu na maumivu ya viungo au kupoteza fahamu na kupatwa na degedege.

Inashauriwa kila mjamzito aonapo dalili hizo, vyema akawahi hospitali kusudi apate vipimo na matibabu au ushauri wa nini afanye.

Kinga

Ingawa hakuna kinga ya uhakika ya kifafa cha mimba, wanawake walio kwenye makundi yaliotajwa hapo juu, wanao uwezekano mkubwa wa kupata kifafa cha mimba lakini wanaweza kujikinga kwa kutumia vidonge vya aspirini na calcium. Kabla ya kuvitumia vidonge hivyo, ni vyema ukapata ushauri wa kitaalamu.

Tiba

Tiba pekee ya kifafa cha mimba ni kumzalisha mjamzito, hii ni kwa sababu ugonjwa huu unasababishwa na kuwapo kondo la nyuma ndani ya kifuko cha uzazi. Bila kulitoa, mjamzito hawezi kupona. Iwapo ugonjwa huo utagundulika kabla mtoto hajakomaa na kuwa tayari kwa kuzaliwa, daktari anaweza kushauri mgonjwa alazwe na kuangaliwa kwa karibu wakati ikisubiriwa kukomaa kwa mtoto. Vilevile, daktari anaweza kushauri mjamzito apewe dawa ya kuharakisha kukomaa kwa mapafu ya mtoto.

Kama hali ya mjamzito itazidi kuwa mbaya, madaktari watalazimika kumzalisha hata kama mtoto hajakomaa, kwa sababu akiachwa atakuwa kwenye hatari kubwa ya kupoteza maisha au mtoto kufia tumboni.

Pia, hali hiyo ikiachwa inaweza kumfanya mjamzito kupatwa na degedege, kupoteza fahamu sambamba na kupoteza uwezo wa damu na kumfanya apoteze damu nyingi wakati wa kujifungua na kuziba mishipa.

Kwa maoni na ushauri wasiliana na Dk ravinder 0746002537

Friday, April 6, 2018

Mpango wa afya kwa wote nchini, unahitaji uamuzi mgumu - wadau

 

By Jacob Mosenda na Asna Kaniki mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Tanzania iko katika kipindi cha kufanya uamuzi mgumu hivi sasa ambao wataalamu wa afya na viongozi wanatafiti mbinu za kuwahakikishia Watanzania wote huduma bora za afya bila kujali tofauti zao za kiuchumi; chini ya mpango maalumu unaoitwa Universal Health Coverage (UHC).

Wakizungumza katika utangulizi wa maandalizi ya Siku ya Afya Duniani inayotarajiwa kufikia kilele hapo kesho, Aprili 7, wadau wa afya zikiwamo taasisi za kiraia na wawekezaji katika sekta ya bima za afya, wameweka bayana maeneo muhimu yanayotakiwa kufanyiwa kazi katika mfumo wa huduma za afya iwapo nchi inahitaji kufikia viwango vilivyowekwa na UHC.

Baadhi yao wanaamini kwamba ipo haja kwa Tanzania kuanzisha mfumo wa kusimamia na kuweka wazi bei kwa ajili ya huduma za afya pamoja na tiba.

Mkuu wa Madai wa Kampuni ya Bima za Afya ya Strategies Insurance (Tanzania) Limited, Dk Emmanuel Bwana anasema ‘bei kubwa’ ya huduma za afya inayotozwa na watoaji wa huduma hizo imekuwa kikwazo kwa mpango wa nchi kuhakikisha kuwa kila mtu anapata huduma hizo bila kuwa na kikwazo cha kifedha.

Anaamini kuwa nchi inaweza kuweka mamlaka ya usimamizi ambayo itakuwa ikipitia na kudhibiti mfumuko wa bei kwenye huduma za afya nchini ili kuwezesha wananchi kupata huduma hizo katika bei inayokubalika.

“Hii itasaidia kampuni nyingi za bima ya afya kupunguza gharama za utoaji wa huduma za bima ya afya iwapo bei ya madai kutoka kwa watoa huduma za afya itashuka, hivyo kuwezesha wananchi wengi zaidi kufikiwa na huduma hizi za bima,” anasema na kuongeza:

“Gharama za huduma za afya zimekuwa zikipanda sana katika maeneo mengi.”

Dk Bwana anasema hiyo inasababisha watu wengi kukosa huduma bora za afya kwa kuwa tu wanashindwa kumudu gharama za kulipia tiba.

“Hii imekuwa ikiangaliwa pia katika huduma zinazotolewa na kampuni za bima ya afya,” anaeleza na kutoa mapendekezo kwamba watu wanahitaji kuelimishwa kuhusu umuhimu wa bima ya afya. “Watanzania wengi bado hawajui madhara ya kutokuwa na bima za afya,” anasema.

Kwa sasa, ni asilimia 28 tu ya Watanzania ambao wameandikishwa katika mifumo ya huduma za afya, kwa mujibu wa ripoti ya Twaweza ya Agosti mwaka jana, iliyopewa kichwa cha habari: “Uangalizi wa Afya:Uchunguzi wa wananchi kuhusu changamoto za sekta ya afya” ikijumuisha huduma za bima ya afya katika sekta binafsi na sekta ya umma

Kwa mujibu wa Wakala wa Taifa wa Takwimu (NBS) Tanzania ina watu wasiopungua milioni 52, ikimaanisha kwamba zaidi ya watu 37 milioni hawajajiunga katika mfumo wa huduma za bima ya afya, hivyo kulazimika kulipia moja kwa moja huduma hizo kutoka mifukoni kwao.

Mwaka jana, Mfuko wa Taifa wa Bima ya Afya (NHIF) ulieleza mpango wake wa kuhakikisha angalau asilimia 50 ya Watanzania wanapata huduma kupitia mfuko huo ifikapo mwaka 2020.

Serikali imekuwa ikijitahidi kuwekeza katika Mfuko wa Afya ya Jamii (CHF) kwa miaka kadhaa sasa kujaribu kupunguza pengo kwa kuwa wengi miongoni mwa waliopo katika mifuko ya bima za afya ni wale walio katika sekta rasmi.

Hata hivyo, linabakia swali kwamba; ni kwa kiwango gani CHF inapata ulinzi wa kifedha na ni kwa namna gani inavyoweza kusaidia watu masikini walioko katika sekta isiyo rasmi?

Mkurugenzi Mtendaji wa Peoples Health Movement (PHM), Godfrey Philemon anasema, “Wanufaika wa CHF hasa ni familia za watu wenye kipato cha chini, hasa vijijini. Lakini hakuna utafiti unaoweza kutoa picha halisi ya hali ya kiuchumi na kijamii ya wanufaika.”

Anasema utafiti huu unaweza kutathmini kiwango ambacho bima ya afya inavyowasadia watu masikini. “Lakini pia, kuna hitaji la kuanzisha sera itakayosimamia namna ya kupata ada kwa watu masikini,” anapendekeza.

Ignatia Chabby, Ofisa Masoko wa Kampuni ya Bima za Afya ya Jubilee anasema ili Watanzania wote wapate huduma za afya bila kukumbana na vikwazo vya kifedha, taifa linatakiwa liweke mfumo maalumu wa kuhakikisha watu wote wanaunganishwa kwenye mifuko ya bima za afya.

“Sera yetu ya afya kwa sasa inatakiwa ibadilike. Nadhani hii ni moja kati ya vikwazo katika kufikia malengo ya kidunia yaliyowekwa, na UHC. Kumekuwa na mazungumzo mengi yakiendelea kuhusu mpango wa kuibadilisha ssheria ya nchi, ni wakati muhimu sasa ipelekwe bungeni na jambo lifanyike,” anasema.

Miaka miwili iliyopita, Waziri wa Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto, Ummy Mwalimu alisema Serikali ina mpango wa kuhakikisha huduma za bima za afya zinawafikia Watanzania wote.

Kwa wakati huo, alisema muswada maalumu utapelekwa bungeni na sheria mpya itapitishwa, ambayo itatoa fursa ya kila Mtanzania kujiunga katika bima za afya.

Lakini kuhusu wapi ulipofikia mpango huo? Katika mahojiano maalumu na Mananchi, Mwalimu alieleza kuwa kwa sasa bado kuna vikao vya majadiliano vinavyoendelea miongoni mwa mawaziri na makatibu wakuu, ambapo mpango uliopo ni kuhakikisha kwamba suala hilo linafikishwa bungeni Septemba mwaka huu.

“Tunafutilia suala hili. Tulipanga kufikisha suala hili katika bunge lijalo la bajeti, lakini hadi sasa sidhani kama tutawahi. Ila nina uhakika tutalifikisha katika Bunge la Septemba mwaka huu,” anasema.

“Benki ya Dunia imekuwa na mchango katika hili na tumeona ni vyema tulipe muda wa kutosha. Ucheleweshaji uliojitokeza katika mpango huu kwa kweli bado unaniumiza kichwa,” anasema.

Ili mpango huu ufanikiwe, watafiti wamependekeza kuwa ni vyema mipango ya bima za afya isisimamiwe tu na sekta ya afya, hivyo kuna umuhimu mkubwa wa kushirikisha wadau walioko nje ya sekta ya afya.

Profesa Angwara Kiwara wa Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi ya Tiba (Muhas) alisema kwamba tafiti za hivi karibuni zilibaini kuwa kuna watu wengi wamekuwa wakisita kujiunga na mifuko ya bima za afya kutokana na ukosefu wa baadhi ya dawa na vifaa tiba katika huduma zao.

“Wapo ambao walijiunga lakini baadaye wakaamua kutoka,” anasema Profesa huyo katika andiko lake la: Lessons Tanzania must pick from Vietnam, Thailand on Universal Health Coverage, linaloainisha taarifa zilizowasilishwa kwenye mkutano uliopita wa kitaifa ulioandaliwa na Chama cha Wataalamu wa Tiba Tanzania (MAT).

Hata hivyo, Profesa Kiwara anasema, “… hivi karibuni tumeshuhudia juhudi za Serikali katika kushughulikia tatizo la upungufu wa dawa na vifaa tiba, nadhani ni vyema kutumia fursa hiyo kuanzisha mkakati mpya wa kampeni maalumu kwa ajili ya huduma za bima ya afya kwa mtindo mwingine.”

“Kampeni hiyo itatakiwa kwenda mbali zaidi ya hospitali na maeneo mengine ya huduma za afya. Ni wakati sasa wa wanasiasa kuingia, madiwani, wabunge, mawaziri, wakuu wa taasisi za kisheria, wakuu wa wilaya na mikoa, ni wakati wa kupaza sauti katika hili,” anapendekeza.

Mkuu wa Uendeshaji wa kampuni ya bima ya afya ya AAR, Dk Harold Adamson anasema mipango ya kuhakikisha kwamba UHC inafanikiwa inahitaji ushirikiano wa karibu baina ya sekta binafsi na Serikali.

“Ni lazima kuwe na ushiriki wa wadau mbalimbali katika hili… bila hivyo, mpango huo hauwezi kufanikiwa,” anasema.

Ripoti za ziada na Syriacus Buguzi &Janet Muhizi

Friday, April 6, 2018

Sababu za mtu kutopata hedhi



Dk Shita Samwel

Dk Shita Samwel 

Mmoja wa wasomaji ambaye jinsi yake ni ya kike mwenye miaka 24 aliniuliza swali;

Dk kwa miezi sita sijaona mzunguko wangu wa hedhi na bado sijapima kama ni mjamzito kwa sababu sioni dalili za ujauzito nitakuwa na shida gani?

Alisema hata tumbo lake halikui kama mtu mwenye mimba, ingawa wakati mwingine anahisi kitu kinacheza tumboni. Naomba ushauri na ninataka kujua sababu zipi zinasababisha hedhi kukata.

Swali hili huulizwa mara kwa mara na wanawake wengi kwa namna tofauti. Leo nitalijibu ingawa niliwahi kuandika makala iliyoeleza kwa undani juu ya sababu za wanawake kukosa hedhi.

Kwa kawaida, mwanamke ambaye si mjamzito na tayari amevunja ungo anatakiwa kupata mzunguko wake wa hedhi kila baada ya siku 28 hadi 30.

Kwa mujibu wa tafiti za jumla, wanawake wengi duniani wanaangukia katika mzunguko wa siku 28.

Ingawa wapo wanaopata mzunguko mfupi wa siku 21 na wapo wa mzunguko mrefu wa siku 35.

Katika uanishaji wa tatizo lako la kitabibu, tunamweka muuliza swali kama kundi la pili ambalo ni wale ambao tayari waliwahi kupata hedhi maishani mwao na kisha kupotea kwa kipindi cha zaidi ya miezi 3.

Kundi la kwanza huwa ni wanawake ambao hawajawahi kupata mzunguko wa hedhi tangu kuzaliwa.

Kukosekana kwa hedhi hujulikana kitabibu kama Amenorrhea, huwa ni kukosekana kwa mzunguko mmoja au zaidi.

Sababu kubwa inayomfanya mwanamke akose hedhi mara nyingi ni ujauzito, na hali hii huwapata wanamke ambo ni washiriki imara wa tendo la ndoa bila kinga au bila kutumia uzazi wowote wa mpango.

Ukiacha ujauzito, yapo matatizo mengine ya kiafya yanayosababisha hali hiyo ambayo ni pamoja matatizo kwenye kokwa za kike na katika tezi iliyo kwenye ubongo.

Tezi za kwenye ubongo ndiyo hutoa vichochezi vinavyodhibiti viwango vya vichocheo vya kike mwilini vinavyochochea viungo vya kike kufanya kazi ya kutengenezwa na kupevushwa kwa vijiyai vya kike.

Bila vichochezi hivyo, mzunguko wa hedhi hushindwa kuwapo kila mwezi kwasababu hakuna vichochezi vinavyoamrisha.

Inapotokea tatizo la kiafya au dosari yoyote katika maeneo haya, ikiwamo uwapo wa uvimbe au saratani katika ubongo, inaweza kuathiri tezi hizo na kushindwa kutiririsha vichochezi kwenda katika kokwa za kike.

Uwapo wa matatizo ikiwamo uvimbe katika kokwa za kike zinazozalisha mayai ya kike, uwapo wa matatizo katika kokwa hizo ikiwamo wingi wa homoni za kike kuliko za kiume.

Vilevile uwapo wa matatizo ya homoni zisizo na ufanisi mwilini, ukosefu wa homoni za kike au kuwa kiasi kidogo mwilini, yote haya husababisha mzunguko wa hedhi kukatika.

Mambo mengine ni matatizo ya kiakili ikiwamo msongo wa mawazo na sonona, vile vile kuwa na lishe duni, kuwa katika mazingira magumu, kufanya kazi nzito na ngumu.

Pia kutumia dawa za uzazi wa mpango, dawa za maradhi ya akili, matumizi ya dawa za kulevya, ulevi wa pombe kupita kiasi na uchovu uliopitiliza.

Haya ni baadhi ya mambo yanayoweza kuchangia wanawake wanaoshiriki tendo la ndoa mara kwa mara kutoona siku zao.

Fika katika huduma za afya mapema kwa ajili ya kufanya vipimo vya msingi ikiwamo kuona kama kuna ujauzito, uchunguzi wa mabadaliko ya kimwili, kipimo cha mkojo na kipimo cha picha ya mfuko wa uzazi kwa kutumia utrasound.

Friday, April 6, 2018

Wanasayansi barani Afrika kuunda programu ya simu kwa wenye VVU

 

By George Njogopa, Mwananchi gnjogopa@mwananchi.co.tz

Wanasayansi barani Afrika wameanza kuchukua hatua ambazo kukamilika kwake zinaweza kuwapunguzia usumbufu watu walioathirika na virusi vya Ukimwi na tayari wanatumia dawa za kukabiliana na makali ya virusi hivyo.

Bara la Afrika ndilo linaloandamwa zaidi na ongezeko la maambukizi mapya ya virusi vya Ukimwi huku wanasayansi wakionya kuwapo uwezekano wa hali kuwa mbaya zaidi iwapo kutakosekana utashi wa kiasi wa kukabiliana na janga hilo. Kutokana na ukubwa wa tatizo, zaidi ya wanasayansi 16 kutoka Bara la Afrika wameshiriki katika shindano la kutafuta ufumbuzi kwa changamoto zinazoonekana kuwa kubwa zaidi zinazoikumba jamii barani Afrika.

Wakiwa na shauku ya kuchangia majibu katika kutatua changamoto hizo, wanasayansi hao hivi karibuni walikutana Kigali, nchini Rwanda kukamilisha shindano maalumu la kuunda programu ya simu kwa ajili ya wagonjwa wa ukimwi. Utafiti wao kupitia shindano umefanyika kwa kipindi cha miaka mitatu sasa.

Miongoni mwa viongozi wa wataalamu hao, Joel Gasana ambaye ni mwanafunzi wa matibabu katika Chuo Kikuu cha Mjini Kigali, anasema programu hiyo ya simu itawasaidia waathirika wa ukimwi kufuatilia matibabu yao.

Mwana teknolojia huyo ambaye ameunda programu hiyo (app), anasema wengi waliokuwapo kwenye timu hiyo wana matumaini makubwa ya kufanikisha ajenda yao na hivyo kuwasaidia kutua mzigo wale wanaugua ugonjwa huo. “Kwa mfano nchini Rwanda, viwango vya maambukizi ya ukimwi vipo juu sana... ukiangalia takwimu zinaonyesha asilimia 3.3 ya idadi ya watu wameambukizwa,” anasema.

Utafiti uliopo unaonyesha asilimia 27 ya watu walioambukizwa hawazingatii matibabu yanayohitajika jambo linalowafanya watumbukie katika janga zaidi.

Hali hiyo ndiyo iliyowasukuma wataalamu hao kuunda programu hiyo ili kuhakikisha wagonjwa wote wanazingatia matibabu

Gasana anasema: “Kusanyiko letu mjini Kigali limeniinua kutoa mchango mkubwa katika tatizo hili. Programu yangu imekubaliwa na Wizara ya Afya na kituo cha biolojia cha Rwanda. Tutakutana na maofisa wiki ijayo ili kuanzisha ushirikiano,” anafafanua.

Timu hiyo imechaguliwa kushiriki katika mashindano ya tuzo ya uvumbuzi wa jukwaa la Einstein, itakayofanyika baadaye mwaka huu nchini Rwanda.

“Jukwaa lijalo la Einstein, linatajwa kuwa kubwa zaidi na litawaleta pamoja wanasayansi kadhaa kutoka barani Afrika watakaojadili uvumbuzi na jinsi ya kutatua changamoto zinazolikumba Bara la Afrika,” anasema.

Wakati akifungua sherehe iliyowakutanisha wataalamu hao 16, Rais Paul Kagame wa Rwanda alisema, “Kwa muda mrefu, Bara la Afrika limekubali kuachwa nyuma lakini hali hii imeanza kubadilika jinsi tunavyoona katika jukwaa hili.”

Naye mtaalamu wa masuala ya teknolojia na nishati safi, Dk Rose Mutiso anasema mwamko unaonyeshwa na wataalamu hao na jinsi wanavyofanya kazi kwa ushirikiano, kuna kila matumaini ya mkakati huo kuzaa matunda yanayosubiriwa. “Nadhani ni jambo la kufurahisha na kuchochea kuona kwamba jamii hii ipo, inakua pamoja na kwa mshikamano tulionao tunajiona tupo sehemu ya jamii ya wanasayansi wa kimataifa,” anasema. Baadhi ya wataalamu hao wameanza kuzifanyia majaribio baadhi ya kazi walizozifumbua na sehemu ya ishara ya uwezekano wa kupatikana mafanikio. “Nakaribia kumaliza uvumbuzi wangu. Naomba mnitakie kila la kheri,” anasema.

Ingawa mradi huo umelenga kuwaletea ufumbuzi wale wanaokabiliwa na changamoto za kutozingatia matibabu ya virusi vya HIV, wagunduzi wengine kwenye kusanyiko hilo wamekwenda mbali zaidi wakibuni njia za kukabiliana na matatizo mengine kama ya saratani.Wataalamu hao wanakunya vichwa kunoa bongo zao huku ripoti za kimataifa zikisema nchi za Kusini mwa Jangwa la Sahara ndiyo zimekuwa zikiathiriwa zaidi na virusi vya Ukimwi. Ripoti hizo zinaonyesha katika kipindi cha miongo kadhaa iliyopita maambukizi hayo yanaongezeka na karibu robo tatu ya wakazi wake wana virusi vya ukimwi na ukimwi wenyewe.

Ili kupunguza athari za matatizo hayo, hivi karibuni Shirika la Umoja wa Mataifa la Ukimwi (UNAIDS) lilipendekeza kuanza kutumika kwa dawa mpya ambayo inaweza kuboresha afya ya mgonjwa.

Katika eneo la Afrika Mashariki, Kenya imekuwa nchi ya kwanza Barani Afrika kuanza kutumia vidonge vya ugonjwa wa ukimwi ambavyo vinaweza kuboresha afya na kurefusha maisha ya maelfu ya watu wanaosumbuliwa na maradhi nyemelezi ambayo hayakubali tiba nyingine.

Jina la dawa hiyo kitaalamu inatambulika Dolutegravir (DTG), lakini hujulikana kwa jina la Tivicay na inazalishwa na ViiV Healthcare, kampuni ambayo sehemu kubwa ya hisa zake zinamilikiwa na GlaxoSmithKline.

DTG imekuwa dawa ambayo ni chaguo la kwanza la watu wanaoishi na VVU kwa miaka miwili iliyopita katika nchi za watu wenye kipato kikubwa kwa kuwa ina athari chache, ni rahisi kutumia kuliko dawa za ARV zinazotumika sasa (yaani kidonge kimoja kidogo kila siku).

Kwa kutumia dawa hiyo, kuna uwezekano mdogo kwa wagonjwa kutengeneza usugu, kwa mujibu wa tovuti ya unitaid.eu. Mwaka 2015, Shirika la Afya Duniani (WHO) lilipendekeza DTG iwe chaguo la kwanza kwa watu wazima na vijana, lakini hadi siku za karibuni watu wanaoishi na VVU katika nchi kama Kenya walikuwa hawawezi kupata dawa hizo. Vidonge hivyo ambavyo vilipitishwa kutumika nchini Marekani mwaka 2013, sasa vinagawiwa kwa wagonjwa 20,000 nchini Kenya kabla ya kupelekwa Nigeria na baadaye Uganda, kwa kusaidiwa na Unitaid, ambao ni wakala wa afya. Ogutu alianza kutumia dawa hizo mwaka huu kwa sababu tiba nyingine hazikuwa zinamfaa.

“Hamu yangu ya kula imerejea, mwili wangu unafanya kazi vizuri,” anasimulia.

Ogutu, ambaye ameishi na VVU kwa miaka 15, alisema kiwango cha VVU mwilini mwake kimepungua kwa kiasi kikubwa kutoka virusi 450,000 hadi 40,000 tangu aanze kutumia DTG.

Shirika la Unaids linalenga kuwa asilimia 90 ya watu watakaogundulika kuwa na VVU wawe wamepata dawa hiyo ifikapo mwaka 2020.

Friday, April 6, 2018

Muwango na kampeni ya ‘Fichua watoto wenye vichwa vikubwa

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Kwa muda mrefu sasa Taasisi ya Tiba ya Mifupa na Mishipa ya Fahamu (Moi), imekuwa ikifanya matibabu kwa watoto wenye vichwa vikubwa na mgongo wazi kitaalamu ikijulikana kwa ‘Neural tube effect’

Takwimu za Moi, zinaonyesha kati ya watoto 872 waliofanyiwa upasuaji mwaka jana, theruthi moja wanatokea mikoa ya kusini ikiwamo Mtwara na Lindi.

Meneja Ustawi wa Jamii na Uhusiano wa Moi, Jumaa Almasi anasema kati ya watoto 19 waliofanyiwa upasuaji hivi karibuni, kumi walitokea kwenye mikoa hiyo na tisa katika mikoa mingine nchini.

Hata hivyo, jamii kubwa bado haina uelewa kama watoto wenye vichwa vikubwa na mgongo wazi wanaweza kutibiwa.

Huwachukulia watoto hao kama walemavu na hivyo kuamua kuwaficha nyumbani.

Ukweli kuhusu watoto hao, ndiyo inayomuamsha Mkuu wa Wilaya ya Nachingwea Rukia Muwango kuanza kampeni ya kuwafichua watoto hao ili waweze kupatiwa matibabu.

“Unajua nilipopata takwimu kwamba huku kwetu kuna watoto wengi wenye matatizo hayo nilianza kufanya utafiti, ilikuwa kila nikifanya mikutano ya hadhara nawauliza wananchi kama kuna hilo tatizo. Watu walikuwa wanajibu lipo na ni kubwa,” anasema Muwango.

Anasema aliamua kutafuta suluhisho na hivyo kufanya mawasiliano na Moi ili wasaidie kutafutia tiba kwa watoto hao.

“Nilipoenda nikawaomba na wakawa tayari, wakakubali kufanya huduma hii bure kabisa, kwa hiyo tumeshatoa taarifa kwa viongozi wa vijiji kuhakikisha watoto walio na matatizo haya wanafichuliwa na kuletwa ili watibiwe,” anasema.

Kampeni yaanza

Muwango anasema tayari ameanza kampeni ya kufichua watoto wenye matatizo ya vichwa vikubwa na mgongo wazi baada ya tatizo hilo kuonekana kuwa kubwa katika wilaya hiyo kusudi wapate tiba.

Muwango anasema kampeni hiyo inayofanywa kwa ushirikiano na madaktari bingwa kutoka Moi, itasaidia kurejesha tumaini kwa watoto waliokuwa wamekatiwa tama na kuonekana hawawezi kupona.

Mkuu huyo wa wilaya, Muwango alisema ukweli ni kwamba watoto hao ambao wengi wao wamefichwa kutokana na imani potofu katika jamii, wanaweza kutibiwa na kuendelea na maisha yao kama watoto wengine.

“Hawa watoto wanaonekana kama walemavu hivyo jamii inawaficha, nimeamua kufanya kampeni kuwafichua, wakibainika waweze kutibiwa,” anasema.

Anasema tangu Machi Moja walianza kampeni hiyo ambayo itahitimishwa Aprili Kumi kwa ajili ya kuanza matitabu ya upasuaji.

“Nategemea kupata watoto wengi zaidi na wanaweza kufikia 100 kwa sababu siyo tu wa Nachingwea, watoto wengine wanatoka mikoa ya jirani,” anasema.

Muwango anaelezea kwa sababu chumba cha upasuaji Hospitali ya Wilaya ya Nachgingwea ambayo madaktari hao bingwa wamesema wataitumia, chumba cha upasuaji kilichopo kinafaa kufanyia huduma hiyo.

“Kwa hiyo kazi kubwa tunayoifanya sasa ni kuendelea kutoa elimu kwa jamii kwanza ijue kuwa ugonjwa huu unatibika na wawalete watoto wapatiwe tiba, wasiwafiche,” anasema.

Kwa upande wake, Almasi anasema ushirikiano baina yao na Serikali ya wilaya hiyo utasaidia kufikia lengo la kuwafanyia upasuaji watoto wengi wenye matatizo hayo.

Anasema upasuaji huo utafanywa baada ya kumalizika kwa kampeni na kupata idadi halisi ya watoto.

“Kwa hiyo kambi ya upasuaji kwa kampeni hii ya sasa itakuwa huko huko Nachingwea na wito wetu kwa jamii ni kujitokeza zaidi wawalete watoto kupata matibabu, ugonjwa huu wa kichwa kikubwa na mgongo wazi unatibika,” anasisitiza.

Hivi karibuni, Daktari Bingwa wa maradhi hayo kutoka Moi, Hamis Shaban alikaririwa na vyombo vya habari akisema ukosefu wa folic asid kwa mama mjamzito ndiyo husababisha mtoto kuzaliwa na kichwa kikubwa na mgongo wazi.

Kwanini Nchingwea?

Muwango anasema katika utafiti waliofanya kwenye wilaya hiyo wamebaini wazazi wengi wanapata watoto wenye tatizo baada ya kujifungua akiwa na umri mdogo.

“Mtoto akibeba mimba, mwili wake unakuwa haujakomaa yeye kuhimili kubeba ujauzito na kujifungua, kwa maana hiyo, ni rahisi kukosa folic na mwisho, anapata mtoto mwenye shida ya kichwa kikubwa na mgongo wazi. Tatizo hasa ni mimba za utotoni,” anasema. Anasema siyo jambo geni wala la ajabu kukutana na mtoto akiwa amembeba na kumnyonyesha mtoto mwenzake.

“Mimba za utotoni kwenye wilaya yangu ni changamoto kubwa ambayo mbali na tatizo hilo, linasababisha matatizo mengine mengi sana. Japo suala hili tunapambana nalo, kikubwa kwa sasa ni kuwasaidia watoto hawa kupata matibabu stahiki,” anasema mkuu huyo wa wilaya.

Anasema wapo pia kwenye mkakati wa kupambana na mimba za utotoni zinazosababisha wasichana wengi kuwa hatarini wakati wa kujifungua sambamba na kupoteza fursa za masomo. Muwango anasema mapambano hayo, yatasaidia kupunguza changamoto za watoto wanaozaliwa wakiwa na vichwa vikubwa na mgongo wazi.

Chanzo cha tatizo

Kwa mujibu wa wataalamu, mtoto kuzaliwa na kichwa kikubwa au mgongo wazi kunatokana na sababu mbalimbali.

Kila mwaka inakadiliwa watoto 300,000 duniani huzaliwa wakiwa na tatizo hilo huku ikielezwa kwamba, watoto wengi wanaozaliwa na matatizo haya ni wale walio katika ukanda wa Kusini mwa Jangwa la Sahara na kwa Tanzania, wengi wanazaliwa mikoa ya kusini.

Wataalamu hao wanaeleza kuwa tatizo hutokea zaidi pale ‘neural tube’ zinaposhindwa kufunga vizuri kabla ya mtoto kuzaliwa.

Hivyo mtoto husika anapozaliwa sehemu yake kubwa ya ubongo huwa inajaa maji na mgongoni wake unakuwa haujafunga vizuri.

Katika kambi mbalimbali za matibabu ya tatizo hilo, wataalamu kutoka Moi wamekuwa wakisisitiza kuwa tatizo la mtoto kuzaliwa na hali hiyo siyo la kurithi isipokuwa sababu nyingine zinazohusisha mfumo wa mshipa ya fahamu.

Dk Hamis Shaabani ambaye ni daktari bingwa wa upasuaji wa mishipa ya fahamu kutoka Moi, anasema watoto wenye vichwa vikubwa na migongo wazi wanaweza kuzaliwa hivyo au kupata tatizo hilo siku chache baada ya kuzaliwa.

“Kwa wale wanaozaliwa na maradhi hayo ni kwasababu ya upungufu wa virutubisho ambavyo mjamzito anatakiwa avipate kabla ya kushika mimba, virutubisho hivyo vinapatikana kwenye matunda, mboga za majani, mayai na vyakula vyote vyenye protini, pia maradhi ya mgongo wazi husababisha watoto kupooza na kushindwa kutumia miguu yao,” anasema.

Anasema tatizo la kichwa kikubwa husababishwa na mfumo wa maji unaozunguka ndani ya kichwa kupata hitilafu, hali ambayo husababisha maji kwenda kuziba katika mishipa yake na hatimaye kusababisha kichwa kuwa kikubwa.

Anasema wakati mwingine maji huweza kuzalishwa vizuri lakini yanashindwa kunyonywa kama inavyopaswa na matokeo yake husababisha kichwa kuwa kikubwa.

Anasema tatizo la mgongo wazi hutokea pale mgongo unaposhindwa kujikunja na kuweza kuufunika uti wa mgongo wa mtoto akiwa tumboni.

Friday, April 6, 2018

Maambukizi kwenye njia ya mkojo yanavyotokea



Dk Christopher  Peterson

Dk Christopher  Peterson 

Wakati mfumo wa kinga dhidi ya maradhi mwilini unapoelemewa na maambukizi ya vimelea vya maradhi kama ya bakteria kwenye njia ya mkojo, ndipo maambukizi ya njia ya mkojo yanapotokea.

Maambukizi kwenye njia ya mkojo yanaweza yakaathiri figo, kibofu na mirija midogo iliyopo ndani ya ogani hizo. Mfumo wa utoaji taka mwilini unaitumia njia ya mkojo kutoa uchafu na maji ya ziada mwilini.

Njia ya mkojo inaundwa na kibofu, figo na mirija ya ureta na urethra na maambukizi ya njia ya mkojo yanatokea kwenye moja ya viungo hivyo.

Figo zinachuja damu na kuondoa takamwili na maji ya ziada ili kuunda mkojo na hatimaye mkojo unasafiri hadi kwenye kibofu kupitia mirija ya ureta na kuhifadhiwa kwenye kibofu tayari kwa kutolewa nje ya mwili kupitia mirija ya urethra.

Kuna aina mbili za maambukizi ya njia ya mkojo ambazo ni ya njia iliyo sehemu ya juu. Maambukizi hayo hushambulia figo, mirija ya ureta ambayo inasafirisha mkojo kutoka kwenye figo hadi kwenye kibofu na maambukizi ya sehemu za chini ambayo yanashambulia kibofu na mirija ya urethra inayosafirisha mkojo kutoka kwenye kibofu hadi seheme ya nje ya via vya uzazi kuwezesha kutoka nje ya mwili wakati wa kukojoa.

Aina hii ya ya maambukizi ya sehemu ya chini ndiyo inayowapata watu wengi zaidi.

wanawake ndiyo waathirika wakubwa wa kutokana maumbile yao; mrija unaosafirisha mkojo kutoka kwenye kibofu kuleta nje ni mfupi kuliko wanaume na upo karibu sana na sehemu ya kutolea haja kubwa. Hivyo ni rahisi kwao kupata maambukizi ya bakteria ambao husafiri hadi kwenye kibofu.

Ni mara chache sana kwa mjamzito kupata maambukizi ya njia ya mkojo, lakini ikitokea hivyo, ni rahisi sana maambukizi hayo kwenda hadi kwenye figo kutokana na mabadiliko ya maumbile yanayotokea wakati wa ujauzito yanayoathiri njia ya mkojo.

Hivyo, mjamzito anashauriwa kufanya vipimo vya maambukizi ya njia ya mkojo mara kwa ili kuepuka madhara yatokanayo mathalani kuzaa mtoto mwenye uzito mdogo au njiti.

Watu wote wanaweza kupata maambukizi ya njia ya mkojo na sababu kuu ya maambukizi ni pamoja na kufanya ngono mfululizo na watu tofauti, maradhi ya kisukari, kutofanya usafi wa kutofanyia usafi vyema sehemu za siri kunakosababisha uzalishwaji wa bakteria wananosababisha maambukizi,ugonjwa wa figo, matumizi ya njia mbali mbali za uzazi wa mpango, mfumo wa kinga dhidi ya maradhi mwilini ukipungua nguvu na matumizi ya dawa za kupunguza maumivu kwa muda mrefu.

Kuchangia maliwato na watu wengi hasa zisizofanyiwa usafi. Dalili za maambukizi ya njia ya mkojo yametofautiana kutegemea na umri, jinsi na sehemu gani ya mfumo wa mkojo imeathirika.

Dalili za tatizo hilo ni pamoja na mkojo kushindwa kutoka nje ukitaka kukojoa na kusababisha maumivu makali, kukojoa mkojo mzito uliochanganyika damu na unaombatana na harufu kali, kichefuchefu na kutapika, maumivu ya misuli na mwili kwa ujumla.

Kwa kuwa maambukizi ya njia ya mkojo yanasababishwa na bakteria, mara nyingi inatibiwa na makundi ya dawa ambayo kitaalamu zinaitwa ‘antibiotics’ na ‘antimicrobials.’ Unaweza kuzipata kwenye maduka ya dawa na zinapatikana kwa bei nafuu.

Aina ya dozi na na muda wa kutumia utategemea na dalili na histori ya tatizo kwa mgonjwa, hivyo ni vyema ukamueleza vizuri mtoa huduma historia ya tatizo.Mgonjwa pia anashauriwa kunywa maji mengi anapokuwa ameanza kutumia dawa ili kusaidia utendaji kazi wa dawa katika kuondoa mabaki ya bakteria mfu kwenye mfumo wa mkojo.

Ni vibaya sana kwa afya kupuuzia kunywa dawa au kutofuata ushauri wa kiafya unapoona dalili za maambukizi ya njia ya mkojo; kwa kufanya hivyo unajiweka hatarini zaidi kupata maambukizi ya njia ya mkojo kwenda kuathiri figo na kusababisha magonjwa mengine ya figo. Ni dhahiri kuwa, dawa tajwa hapo juu zinasaidia sana kutibu maambukizi ya njia ya mkojo lakini kuna makundi ya watu wanaoshauriwa kwenda hospitali moja kwa moja kupata vipimo badala ya kuana kunywa dawa ni kama vile wajawazito, wazee, wenye saratani ya aina yeyote, wenye kisukari, wenye matatizo ya uti wa mgongo, wenye magonjwa ya figo na waliowahi kufanyiwa upasuaji wa aina yeyeote kwenye njia ya mkojo.

Kwa kuwa tatizo la maambukizi ya njia ya mkojo huwa linajirudia rudia kwa wananwake, wanawake wanashauriwa kuchukua hatua kadhaa kukabilianalo kama vile kunywa dawa nilizozitaja hapo juu baada tu ya kushiriki tendo la ndoa ili kuzuia kujirudia kwa maambukizi mara kwa mara.

Friday, April 6, 2018

Fanya haya uepukane na vijiwe kwenye figo

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Kama una imani haba unaweza kukubaliana na wenye imani potofu au za kishirikina kuwa umefanyiwa hayo mambo pale daktari anayekuhudumia atakapokujulisha kuwa una vijiwe kwenye figo.

Tatizo la kuwa na vijiwe katika figo na mfumo wa mkojo(kibofu cha mkojo) kwa ujumla

Mawe haya hutokana na madini chumvi au tindikali mbalimbali zinazotolewa mwilini.

Zipo aina tatu za mawe hayo ikiwamo vijiwe vya calcium oxalate, vijiwe vya tindikali ya uric (uric acid), vijiwe vya struvite (magnesium, ammonium na phosphate).

Mawe haya huwa na maumbile tofauti, yanaweza kuwa madogo kuliko changarawe au kubwa kuliko yai au mpira wa tenisi. Yanaweza kuwa na nyuso laini kiasi chakutoleta maumivu au kuwa na nyuso zenye manundu nundu.

Swali kubwa wanalojiuliza watu wengi je mawe haya yanatoka wapi?

Kisayansi mawe haya husababishwa na kukosekana kwa usawa wa maji, madini (chumvichumvi) na tindikali za mwilini, jambo hili kitabibu hujulikana kama electrolyte imbalance. Vitu hivi tunavipata kwakula vyakula mbalimbali na baadhi ya dawa.

Yapo maradhi mbalimbali yanayohusishwa na kutokea kwa mawe hayo mwilini ambayo husababisha ugonjwa wa utindikali kwenye mirija ya figo.

Pia, matatizo kwenye tezi za parathyroid, kukojoa chumvi chumvi za oxalate kupita kiasi na hali ya nyama za figo kuwa sponji.

Tatizo hili huwapata zaidi watu walio na historia kwenye familia yao ya kuwa na vijiwe kwenye figo, watu wenye umri kuanzia miaka 40 na kuendelea, ingawa tatizo hili llinaweza pia kumpata mtu wa umri wowote.

Lakini pia jinsia ya mtu ni kigezo chakupata tatizo la kuwa na mawe kwenye figo. Ila wanaume wako katika hatari zaidi ya kupata maradhi hayo kuliko wanawake.

Watu wengine ni wale wenye upungufu wa maji mwilini hasa wenye hulka zakutopenda kunywa maji yakutosha kwa siku kama madaktari wanavyoshauri.

Vile vile, ulaji wa kiasi kikubwa cha protini, chumvi na sukari, watu wenye umri mkubwa ambao ni wanene kupita kiasi, ambao kitabibu huitwa ‘Obesity.’

Watu wenye ugonjwa wa utumbo mkubwa uitwao inflammatory bowel diseases na waliowahi kufanyiwa upasuaji wa tumbo ujulikanao kama gastric bypass surgery.

Mambo haya ndiyo yanamweka mtu katika hatari yakupata tatizo hilo

Dalili ni pamoja na kuhisi maumivu makali ya tumbo hasa sehemu za mbavu. maumivu haya huwa na tabia ya kuja kwa ghafla, kudumu kwa sekunde kadhaa kisha kuachia.

Maumivu haya wakati mwingine huweza kushuka kuelekea kwenye ncha ya uume kwa wanaume na kwa wanawake huelekea kwenye kinena, kujihisi kichefuchefu na kutapika

Dalili zingine zipo zaidi katika mfumo wa mkojo ikiwamo kukojoa mkojo uliochanganyika na damu. Wakati mwingine uwapo wa usaha katika mkojo kama kuna maambukizi ya bakteria.

Pia, maumivu wakati wa kukojoa, mkojo kutoka kwa kiwango kidogo sana, kupita kwa tabu katika mirija inayotoa mkojo toka katika figo kuja katika kibofu.

Hali hii husababisha figo kushindwa kutoa uchafu mwilini na kusababisha mlundikano mkubwa kwenye damu. Huwa ni sumu mbaya mwilini.

Kushindwa kupita kwa mkojo husababisha pia kutanuka kwa sehemu za figo ikiwamo ile inayoitwa kitabibu Renal pelvis na calyces, kitabibu inaitwa Hydronephrosis.

Kama kutakuwa na maambukizi katika mkojo (Urinary Track Infections-UTI) mgonjwa anaweza kuwa na homa na uchovu wa mwili.

Dalili zingine zinaweza kujitokeza kutokana na ukubwa wa madhara ya tatizo.

Vipimo vinavyoweza kugundua tatizo hilo na madhara yake ni picha ya X-ray inayoonyesha mfumo mzima wa figo, mirija ya ureta pamoja na kibofu cha mkojo.

Kipimo kingine huitwa intravenous pyelogram (IVP), vipimo vya picha za CT-scan au MRI

Vile vile, Ultrasound ya tumbo, kipimo cha mkojo na kuotesha (urine culture and sensitivity) na kipimo cha kuonyesha hali ya chembe hai za damu (FBP).

Matibabu

Matibabu ya vijiwe katika figo hutegemea na ukubwa wa vijiwe husika. Kama vidogo na dalili alizo nazo mgonjwa ni chache hazimzuii kuendelea na kazi zake za kila siku, mgonjwa anashauriwa kunywa maji mengi kiasi cha lita mbili hadi tatu kwa siku.

Hii husaidia kuviondoa vijiwe kutoka katika figo au njia ya mkojo. Nyingine ni kutumia dawa za maumivu alizoshauri daktari ili kupunguza maumivu yanayojitokeza.

Kama vijiwe ni vikubwa na dalili ni nyingi zinazoweza kumfanya mgonjwa ashindwe kuendelea na kazi zake za kila siku, anaweza kutibiwa kwa kutumia vifaa tiba vifuatavyo;

Mawimbi mtetemo kutoka nje ya mwili, kifaa tiba hiki huweza kuvunjavunja vijiwe na kisha hutolewa nje kupitia kwenye mkojo.

Njia nyingine ni ya upasuaji na kisha kuvitoa vijiwe hivyo (percutaneous nephrolithotomy), kwa kutumia kifaa maalumu kiitwacho ureteroscope.

Wakati mwingine upasuaji wa kuondoa tezi za Parathyroid hufanyika kama chanzo kitakuwa ni tatizo la hyperparathyroidism.

Vile upasuaji wa kisasa kwa njia ya kamera na kifaa cha upasuaji na kifuko huweza kuingizwa kwa njia ya matundu na kuviondoa vijiwe hivyo.

Namna ya kuzuia tatizo la mawe katika figo

Mambo unayoweza kufanya kuzuia tatizo la vijiwe kwenye figo ni pamoja na kuhakikisha kuwa unaepuka mambo yote hatarishi ambayo nimeyataja.

Jenga tabia ya unywaji wa maji mengi kwa siku na kuhakikisha unakojoa angalau lita 2.5 za mkojo kila siku. Mtu mzima akiweza hata lita 1.5 -2 za maji. Kumbuka hata vyakula tunavyokula vina majimaji.

Jenga tabia ya kubeba chupa ya maji na kuyanywa mara kwa mara, ukiweza kunywa glasi 12-14 kwa siku. Ili kujua umekunywa maji mengi yakutosha rangi ya mkojo haitakua njano yenye ukali.

Tumia matunda yenye maji kwa wingi ikiwamo kama juisi ya maji ya madafu, tikiti maji, nyanya na matango.

Punguza utumiaji wa vyakula vyenye oxalate kama viazi vitamu, spinach, soya, chai na chocolate. Hasa walio katika hatari watumie kwa kiasi na si kuacha kabisa.

Kula vyakula vyenye chumvi kidogo epuka tabia ya kuongezea chumvi mezani na punguza kula protini hasa itokanayo na nyama. Tumia itakonayo na jamii ya kunde na maharage.

Madini ya Potassium citrate husaidia kuongeza ukakasi (PH) hivyo kuzuia wingi wa tindikali katika mwili.

Friday, April 6, 2018

Ulaji wa mchicha kutakukinga na kushambuliwa na maradhi

 

Utafiti uliofanywa na Chuo Kikuu cha Nottingham, unaeleza kuwa ulaji wa matunda na mboga za majani husaidia afya ya ngozi kwa njia za asili.

Hata hivyo, mboga za majani za kijani zote zina rutuba ya madini ya chuma, vitamini A na C, na zinatumika katika kupunguza uzito wa chakula, huondoa kalori na maji yaliyomo katika mboga hizo husaidia kutibu ukosefu wa choo.

Miongoni mwa mboga hizo ni mchicha ambao una virutubisho muhimu katika mwili wa bindamu kwa kuufanya mwili kuwa imara na kupambana na maradhi mbalimbali.

Ulaji wa mchicha kila siku utakusaidia kuzuia maradhi mbalimbali yanayoshambulia mwili.

Maji ya mchicha ulioshemshwa yakitumika kila siku yanasaidia pia macho kuona vizuri huku juisi ya majani hayo hutibu ugonjwa wa mtoto wa jicho.

Kwa mujibu wa tafiti mbalimbali za kitaalamu zilizowahi kufanyika, zinabainisha kuwa mchicha unafaida nyingi, miongoni mwa faida hizo ni kutibu matatizo ya kuumwa mgongo, kusafisha njia ya mkojo, damu na unatibu maradhi ya figo.

Pia unatibu minyoo, baridi yabisi, tezi la shingo, homa, huongeza damu, unasaidia kupata haja ndogo kwa wingi huku ukirutubisha uwezo wa kuona vizuri.

Hata hivyo, umakini unahitajika katika usafishaji wa mboga za majani hasa zenye majani mengi kwa sababu zina kiwango kikubwa cha uchafu na vijidudu, iwapo hazitasafishwa vizuri.

Pia ili kupata ubora wa mboga za majani, zinapaswa zitumike vizuri katika ubora wake kwa kuoshwa vizuri kabla ya kukatwa na zipikwe zikiwa zimefunikwa na mfuniko ili zisipoteze vitamin C.

(Hadija Jumanne)

Friday, March 23, 2018

Mwandishi asimulia jinsi figo ilivyomtesa

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

“Nilikonda kiasi cha kubaki mifupa mitupu, kwa kweli ugonjwa wa figo unamfanya mtu akate tamaa kabisa na ndiyo maana wengi huwa na hasira kwa sababu matumaini kwao ya kuendelea kuishi huwa yanakatika.”

Ndivyo, Mhariri Mkuu wa AM 24 Radio, January Nchimbi alivyoanza kuzungumza na Mwananchi alivyoanza kuugua figo, matibabu yake hadi kupona.

Mwanzoni simulizi yake ilinisababishia simanzi lakini, baadaye iligeuka faraja baada ya kusema ndugu zake walipokubali kujitolea figo ili kuokoa uhai wake.

Ilikuwaje?

Haikuwa rahisi hata kidogo! Na ni ukweli usiopingika kuwa zipo familia nyingi huwa zinasambaratika na hata kuwaacha ndugu zao wakipoteza maisha kwa kukosa figo japo wapo ndugu wanaoweza kuokoa maisha ya mgonjwa kwa kujitolea kumpatia figo.

Nchimbi anasema alipotakiwa kubadilishiwa figo, ndugu zake 11 walijitokeza huku kila mmoja akiwa tayari kutoa figo yake kusudi ipandikizwe kwake.

Mchakato wa nani aliyekuwa na uwezo wa kutoa figo ilivyoanza

Nchimbi anasema baada ya madaktari kuwaomba ndugu kama yupo miongoni mwao anaweza kumpatia figo, ndugu wengi walijitokeza.

Anasema ndipo madaktari waliwafanyia vipimo ndugu hao na wawili waliozaliwa baba na mama mmoja, walionekana wana na vinasaba vinavyo shabihiana naye.

Anasema yeye ni mkubwa kwa kuzaliwa na waliotajwa kuwa na uwezo wa kumpatia figo ni wadogo zake, hivyo mdogo mkubwa alimwambia mdogo amwachie yeye ndiye amsaidie kaka yao.

“Alikubali kwa dhati kabisa akawa tayari kufanyiwa upasuaji ili anisaidie figo yake ili kuokoa maisha yangu. Huu ni upendo wa dhati ambao kwenye baadhi ya familia haupo, namshukuru sana Mungu, familia yetu imejaliwa kuwa na upendo mkubwa, Tunapendana sana,” anasema Nchimbi.

Lusius Nchimbi ndiye aliyejitolea figo na kumuwezesha kaka yake kurejea kwenye afya yake ya kawaida. “Ninaendelea vizuri, nina nguvu na kwa kweli nimerudi kazini. Mungu amekuwa mwema sana,” anasema Nchimbi.

Akisimulia jinsi alivyoanza kuugua, Nchimbi anasema alianza kujisikia vibaya kila mara na hakujua anatatizo gani. Siku moja alienda hospitali kupata matibabu, ndipo aliambiwa ana tatizo la presha.

Hata hivyo, anasema hakuwa kujua kama anashida hiyo na kwa maelezo yake, hali hiyo ndiyo iliyosababisha pia augue figo. “Ilitokea tu nikwa najisikia vibaya, nikatibiwa kwa kupimwa homa na maralia nikapata dawa,” anasema Nchimbi.

Mwanzo wa ugonjwa

Nchimbi anasema alianza kujisikia vibaya kila mara na hakujua anatatizo gani. Siku moja alienda hospitali kupata matibabu, ndipo aliambiwa ana tatizo la presha.

Hata hivyo, anasema hakuwa kujua kama anashida hiyo na kwa maelezo yake, hali hiyo ndiyo iliyosababisha pia augue figo.

“Ilitokea tu nikwa najisikia vibaya, nikatibiwa kwa kupimwa homa na maralia nikapata dawa,” anasema Nchimbi.

Lakini wakati amepata tiba hiyo bado aliendelea kutapika na mwili wake ulikuwa ukiishiwa nguvu muda wote.

Anasema hali yake iliendelea kuwa mbaya hivyo alilazimika kwenda Hospitali ya Taifa ya Muhimbili ambako alifanyiwa vipimo vyote kujua kinachomsumbua.

“Majibu yalipotoka, nikaambiwa tatizo langu ni figo moja imeshindwa kufanya kazi, hivyo ninatakiwa kuanza matibabu,” anasema Nchimbi.

Anasema alianza kufanyiwa ‘dialysis’ katika Hospitali ya TMJ iliyopo jijini Dar es Salaam kwa kipindi cha mwaka mmoja kabla ya kubadilishiwa figo.

Dialysis ni nini?

Dialysis ni kitendo cha kutoa uchafu na maji yasiyohitajika katika damu. Kitendo hiki hufanywa kwa kupitia mishipa ya damu iliyo chini ya ngozi (hemodialysis) au kwa kupitia tumboni (peritoneal dialysis).

Katika hemodialysis mirija hiyo huunganiswa kwenye mashine ambayo hufanya kazi kama figo.

Damu kutoka kwa mgonjwa huingia katika mashine kisha huchujwa ili kuondoa sumu, uchafu pamoja na maji yasiyohitajika kabla ya kurejeshwa tena mwilini.

Kitendo hiki hufanyika angalau mara mbili mpaka tatu kwa wiki. Kipimo hicho ni ghali na si watu wote wa kipato cha chini wanaweza kumudu gharama zake.

Katika peritoneal dialysis, uchafu pamoja na maji kutoka katika mzunguko wa damu huingia katika nafasi inayotenganisha tumbo na utando wake (peritoneal space), huchujwa kwenye utando huo kisha hutolewa kupitia sindano maalumu iliyowekwa juu ya ngozi na kuingia ndani ya tumbo (peritoneal cavity).

Lakini kwa Nchimbi anasema, kwa sababu kuna maeneo mawili ambayo aliambiwa mgonjwa anaweza kutobolewa kwa ajili ya kuingiziwa mpira unaotumika kusafisa damu, yeye alichagua kwenye paja.

“Unaweza kutobolewa kwenye shingo lakini binafsi nilipenda zaidi kwenye paja,” anasema Nchimbi.

Anasema gharama kubwa ya matibabu ya figo wakati mwingine yamekuwa sababu ya baadhi ya wagonjwa wengi wa figo kupoteza maisha.

Hata hivyo, anaishukuru Serikali kwa sababu ndiyo iliyogharamia matibabu yake hadi kubadilishiwa figo, Katika Hospitali ya Apolo nchini India.

Anasema alifanyiwa ‘dialysis’ kwa takribani mwaka mmoja na baadaye aliatakiwa kubadilishiwa figo.

Hapo ndipo ndugu zake wale kumi na moja wakawa tayari kujitolea figo ili kuokoa uhai wake.

“Sio tu ndugu wa kuzaliwa tumbo moja, walikuwamo wengine kama watoto wa dada zangu, wote walikuwa tayari lakini kwa sababu figo ili ifanye kazi vizuri ilihitaji ndugu tunayeshabihiana vinasaba, ndipo Luisius ndiye aliyetoa figo yake kwa ajili yangu,” anasema.

Safari ya Apolo

Septemba 13, 2013 ndiyo ilikuwa siku ya safari yake kwenda Apolo, nchini India kwa ajili ya kufanyiwa upasuaji.

Anasema akiwa na ndugu yake, Luisius walifika nchini humo na kuanza kufanyiwa vipimo upya.

“Kule tulifanyiwa vipimo vingi zaidi, tulikaa takribani miezi miwili kabla ya kufanyiwa upasuaji. Serikali imeandaa utaratibu mzuri kule kwa ajili ya wagonjwa wake tena tofauti na nchi nyingine,” anasimulia Nchimbi.

Anasema ilikuwa kila akimuangalia ndugu yake, hakuona kama ana wasiwasi wala huzuni katika uso wake juu ya kile kilichokuwa kinakwenda kufanyika.

Alikuwa tayari kwa kila kitu na alihudhuria vipimo vyote kwa kipindi chote hadi siku ya upasuaji.

“Siku ya upasuaji ilizopofika, ndugu yangu ambaye nilikuwa nalala naye aliondolewa, alipelekwa chumba kingine kwa ajili ya kuwekewa drip za dawa tayari kwa kuondolewa figo yake,” anasema.

Kwa utaratibu, mgonjwa wa figo anapotakiwa kusafirishwa nje kwa ajili ya matibabu huwa anasafiri na ndugu atakaye mtolea figo hiyo, lakini siku za upasuaji zikifika, huwa anakuja mtu mwingine wa tatu kwa ajili ya kuwauguza.

Anasema mke wake, Martha Komba ndiye aliyewasili nchini India baadaye kwa ajili ya kuwauguza.

“Novemba 23, 2013 ndiyo ilikuwa siku ya upasuaji na ndugu yangu ndiye aliyeanza kuingizwa kwenye chumba cha upasuaji,” anasema.

Wakati yeye akiingizwa kufanyiwa upasuaji huo, alipishana na ndugu yake akitolewa kwenye chumba hicho.

“Nilimtazama ndugu yangu na moyo wangu ulikuwa umejaa shukrani za dhati kwake na Mungu, niliamini kuwa tutapona na tayari tumaini lilikuwapo.

“Niliingizwa chumba cha upasuaji na baada ya hapo sikujua nini kiliendelea, nilikuja kuzinduka baadaye nikiwa kwenye chumba cha wagonjwa mahututi ‘ICU’ nikauliza kama nimeshafanyiwa upasuaji.”

Anasema mwili wake ulikuwa mzito hivyo hakuweza kuinua kichwa wala kuchezesha sehemu yoyote ya mwili isipokuwa mkono.

“Niliinua mkono wangu nikajipapasa na kuona bandeji tumboni, nilivuta pumzi na kupumzika. Nilipata uhakika kumbe, tayari upasuaji umefanyika,” anasema Nchimbi.

Anasema kadiri muda ulivyokuwa ukisogea ndivyo afya yake ilipokuwa ikiendelea kuimarika.

Walindelea kuuguza majeraha yao yaliyotokana na upasuaji ule kwa muda kidogo, kabla ya ndugu yake kuruhusiwa kurejea Tanzania.

“Ndugu yangu aliruhusiwa mapema zaidi, alikuwa na afya nzuri kabisa na hakukuwa na tatizo lolote kiafya lililojitokeza,” anasema Nchimbi.

Anasema, aliendelea na matibabu na afya yake ilipotengemaa naye aliruhusiwa kurudi nchini.

“Nilipofika huku niliendelea kuhudhuria kliniki Hospitali ya Muhimbili kila wiki, baada ya kubaini afya yangu inazidi kuimarika, nikatakiwa niwe nakwenda kila baada ya wiki mbili na baadaye nikawa naenda baada ya miezi kadhaa,” anasema.

Afya yake ilivyo sasa

Ukibahatika kuzungumza na January Nchimbi hutaamini kwamba ndiye yule aliyenyoshewa vidole wakati afya yake ilipokuwa imedhoofu.

Amepona na ana afya tela huku akiendelea kutekeleza majukumu yake ya uandishi wa habari nay ale ya kifamilia kama kawaida.

“Namshukuru Mungu, nipo vizuri na ninafanya kazi zangu kama kawaida,” anasema.

Siri ya kuendelea kuimarika kiafya licha ya kupata matibabu

Anasema kinachochangia kudhoofika afya kwa wagonjwa wengi wa figo ni aina ya vyakula ambavyo hawaruhusiwi kuvitumia.

“Wakati unaendelea na matibabu na wakati unafanyiwa dialysis, kuna vyakula vingi sana unazuiwa kuvitumia wakati huo kwa sababu damu yako inasafishwa kila mara,” anasema na kuongeza;

“Kwa hiyo katika hali kama hiyo, mgonjwa anaweza akawa anakosa baadhi ya virutubisho vinavyochangia pia ngozi kuharibika na kudhoofika kwa mwili kwa kiwango kikubwa.”

Luisius naye azaungumzia matibabu ya kaka yake

Anasema kilichomfanya msukuma kumtolea figo kaka yake ni upendo tu hakutaka kuona akipoteza maisha wakati uwezo wa kumsaidia kujiokoa alikuwa nao.

“Namshukuru Mungu alinipatia nguvu, sikuona tatizo lolote lile na nilitamani kuona kaka yangu anapona,” anasema Luisius.

Anasema upendo wa dhati ndio uliomsukuma kukubali kufanya hivyo.

Anasisitiza kwamba, familia yenye upendo na malezi mema ya wazazi daima huwafanya watoto wapendane, ndicho kilichopo kwenye familia ya Nchimbi.

Anasema kuna wagonjwa wengi hupoteza maisha yao kwa kukosa ndugu wa kuwatolea figo, jambo ambalo ni baya.

“Nikiwa India nilishuhudia ndugu waliokuwa wameenda kuwatolea figo ndugu zao wakiondoka hasa wanapoona, kuna mtu aliyetoa figo anatatizo kidogo, binafsi hilo halikunikuta nilikuwa na nguvu zote, Mungu alinisimamia katika hilo.”

Anasema watu wakishakuwa ndugu, upendo huwa kitu halisi na cha pekee kinachoweza kuwaunganisha.

“Kama kweli umelelewa vizuri, upendo ndiyo unaoweza kukupambanua jinsi ulivyo,” anasisitiza.

Wito kwa jamii

Nchimbi ameitaka jamii kupima afya zao kila wakati ili kubaini maradhi yawasumbuayo, kusudi waanze matibabu mapema.

“Kama mimi ningepuuzia yale maumivu na kuamua tu kunywa dawa ovyo ovyo, huenda sasa mngekuwa mnanizungumzia vingine, kwa hiyo watu wajitokeze kupima afya zao,” amesisitiza Nchimbi.

Friday, March 23, 2018

Namna ya kukabili tatizo la kukosa ladha ya chakula

 

By Dk Onesmo Ezekiel, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Mara nyingi watu ambao wanahisi kuwa na tatizo la kukosa ladha ya chakula huwa wanatambuliwa kuwa na tatizo la kukosa harufu badala ya tatizo la kukosa ladha ya chakula.

Kuna baadhi ya watu ambao wanazaliwa na tatizo hilo la kushindwa kuhisi ladha ya chakula.

Ingawa watu wengi hulichukulia tatizo la kutohisi ladha ya chakula kama kitu kidogo, ukweli ni kwamba tatizo hilo lina madhara kwa afya ya binadamu.

Uatfiti uliofanyika duniani kuhusiana na suala hilo, imebainika kuna watu takribani 200,000 huripoti hospitalini kila mwaka wakisumbuliwa na tatizo na hufika kwa ajili ya matibabu na ushauri.

Pia, karibu asilimia 15 ya watu wazima wote ulimwenguni wana tatizo la kuhisi ladha ama harufu na hawatafuti msaada wa kimatibabu.

Hisia za ladha na harufu zinahusiana, ndiyo maana watu wengi wanapokwenda hospitalini kwa tatizo la kukosa ladha ya chakula hutambulika kuwa na tatizo la kukosa harufu.

Namna mfumo wa ladha unavyofanya kazi

Uwezo wa mtu kuhisi ama kupata ladha ya chakula unatokana na chembechembe ndogo zinazotolewa na mwili wakati anakula, anatafuna au anakunywa kitu fulani.

Chembembe hizi huweza kusisimua seli maalumu zilizoko kwenye kinywa na koo, seli hizi zipo kwa wingi kwenye ulimi, kaakaa na hata koo.

Kama mtu akiutazama ulimi wake na kuona vitu kama vipele vidogo vidogo, ndiyo sehemu maalumu inayotumika kuhisi ladha ya chakula.

Mtoto anapozaliwa anakuwa na jumla ya vionja vya ladha takribani 10,000, lakini mtu akifikisha umri wa kuanzia miaka 50 na kuendelea, huwa vinaanza kupotea kidogo kidogo.

Seli hizo zikisisimuliwa zinatumaje ujumbe kwenye ubongo?

Wataalamu wanasema seli hizo zinaposisimuliwa hutuma ujumbe kwenda kwenye ubongo ambako ujumbe huo hutafsiriwa na ladha husika huweza kutambuliwa kama ni utamu, uchachu, uchungu ama chumvi.

Watu wengi wanaodhani kuwa wana shida ya ladha huwa na shida ya harufu badala ya ladha.

Wakati unapotafuna chakula, harufu ya chakula hicho hutolewa na harufu ndiyo husisimua hisia ya harufu kupitia muunganiko wa koo na pua.

Kama itatokea njia hiyo imezibwa kama unapokua na mafua, harufu haiwezi kufikia pua ambayo ina seli maalumu kwa ajili ya harufu, matokeo yake ni kukosa furaha ya chakula na bila harufu, chakula huwa hakina ladha.

Makundi yatokanayo na ladha

Matatizo ya ladha yamegawanyika katika makundi mbalimbali kama ifuatavyo;

Lipo lile la watu ambao uwezo wao wa kupata ladha ya chakula umepungua, kitaalam hali hii huitwa hypogeusia.

Wapo ambao hawana kabisa uwezo wa kuhisi ladha yoyote na hali hii kitaalamu huitwa ageusia.

Nini kinasababisha tatizo hilo?

Baadhi ya watu lakini ni kwa uchache huweza kuzaliwa na matatizo haya, ingawa wengi wao huwa ni matokeo ya ugonjwa ama majeraha waliyoyapata maishani. Na miongoni mwa sababu zinazofanya hali hiyo itokee ni pamaoja nam maambukizi kwenye mfumo wa hewa na masikio.

Mionzi kama sehemu ya matibabu ya saratani zinazoshambulia kichwa na shingo, kuwa karibu na baadhi ya dawa za kuua wadudu wa shambani na dawa zingine za binadamu.

Lakini pia majeraha ya kichwani, matokeo hasi (complications) ya upasuaji wa masikio, pua na koo au ung’oaji wa gego la mwishoni (wisdom tooth) na afya mbaya ya kinywa na meno.

Je hali hiyo inataibika?

Kutibika kwa hali hiyo hutegemea chanzo chake kama historia ya muathirika atakayotoa kwa daktari itakavyoonyesha.

Kama itaonekana tatizo la muathirika limesababishwa na matumizi ya dawa za aina fulani, anapaswa kuacha kuzitumia au abadilishiwe dawa, hiyo itasaidia kuondoa tatizo.

Mara nyingi kutibu tatizo la mwili linalokusumbua huweza kutibu tatizo la kukosa ladha pia.

Kwa mfano, kama mtu ana tatizo la maambukizi ya mfumo wa hewa au mzio, kama utaitibu hali hiyo, hali ya kukosa ladha nayo itaondoka.

Mara chache tatizo hilo linaweza kumalizika bila kupata matibabu ya aina yoyote.

Hata hivyo, ni vizuri kuzingatia usafi wa afya ya kinywa kwa ujumla wake ili kutoa nafasi ya vionja ladha (Taste buds) kufanya kazi vizuri.

Kama umepoteza kabisa ama kwa kiasi hali ya kupata ladha ya chakula, yafuatayo ni baadhi ya mambo unayoweza kuyafanya ili uboreshe mlo wako.

Moja, ni kuandaa vyakula vya aina na rangi mbalimbali, tumia mimea ya asili yenye harufu nzuri na pilipili kuongeza ladha, ila jiepushe na uongezaji wa chumvi na sukari uliopitiliza kwenye vyakula.

Pili, jaribu kuepuka kuchanganya milo, kwa kufanya hivyo, mlo mmoja unaweza kuficha au kupunguza ladha ya mlo mwingine.

Hatari ya maradhi ya ladha

Maradhi yahusianayo na ladha yanaweza kudhoofisha au kuondoa kabisa mfumo wa mwili wa kutoa tahadhali wa vitu anavyokula mtu, kitu ambacho watu wengi hulichukulia ni la kawaida.

Ladha huweza kutambulisha chakula ama kinywaji kilichoharibika. Kwa baadhi ya watu ladha huweza kutoa taarifa ya baadhi ya vitu vilivyomo kwenye chakula ambavyo kwao ni tatizo na hivyo kuviepuka.

Kukosa ladha ya chakula kunaweza kusababisha matatizo mengi ya kiafya, kwakuwa unapokosa ladha kwenye chakula, inaweza kuwa sababu hatarishi ya maradhi ya moyo, kiharusi na kisukari, ambayo yanatoka na kuzingatia masharti ya mlo. Hivyo basi Kunapotokea tatizo la ladha inaweza kusababisha mtu kubadilisha mlo na tabia yake ya ulaji.

Watu wengine hula kidogo sana na kupungua uzito, wakati wengine hula sana na kuongezeka uzito.

Halikadhalika, kukosekana kwa ladha kunaweza kusababisha uongezaji wa sukari au chumvi kupindukia kwenye chakula ili kujaribu kuboresha ladha.

Hili linaweza kuwa tatizo kwa wagonjwa wa kisukari na shinikizo la damu. Wakati mwingine ukosefu wa ladha huweza kusababisha msongo wa mawazo

Onesmo Ezekiel ni Daktari wa Kinywa na Meno, anapatikana kwa simu namba 0683-694771

Friday, March 23, 2018

Dawa za kuondoa harufu mdomoni

 

By Said Rashid

Tatizo la harufu mbaya mdomoni husababishwa na mambo mbalimbali, ila sababu kubwa ni maambukizi ya bakteria au protozoa na kuoza kwa mabaki ya chakula.

Tatizo hili huweza kumkumba mtu wa jinsia yoyote na anaweza akajijua au asijijue kama mdomo wake unatoa harufu mbaya.

Binadamu sote tuna bakteria wa asili kabisa ambao kwa kawaida hawana madhara mdomoni kwetu na husaidia kumeng’enya mabaki ya vyakula pamoja na kupambana na vijidudu vya magonjwa.

Hawa ni bakteria wazuri kwetu na tunatakiwa kuwatunza kwa kutotumia vibaya kemikali kali na dawa ambazo zinaweza kuwaua, maana wakifa tutashambuliwa na bakteria wanaosababisha magonjwa kwa urahisi zaidi.

Kuna mambo mengi ambayo yanachangia mdomo kutoa harufu mbaya, miongoni mwa hayo ni pamoja na uchafu wa mdomo, magonjwa ya kinywa na meno, maambukizi katika njia ya hewa, kuoza kwa mabaki ya chakula mdomoni ambayo hubaki tusipopiga mswaki, uvutaji wa sigara, mdomo kuwa mkavu kwa muda mrefu, matatizo ya sukari, ini na figo.

Bakteria huozesha mabaki ya chakula ambacho hubaki kama mtu hatopiga mswaki. Pia bakteria hawa huweza kuongezeka na kurundikana katikati ya meno, kwenye fizi na kwenye ulimi na kuendelea na taratibu zao za maisha ikiwa ni pamoja na kutoa takamwili zao ambazo huongeza harufu mbaya mdomoni. Wanaweza pia kuua seli za mwili na kuzifanya zikaoza, uozo huo pia huongeza harufu mbaya mdomoni.

Tatizo hili huweza kutokea kwa sababu ya uwapo wa bakteria wanaosababisha harufu mbaya kwenye eneo la ndani zaidi ambako mswaki haufiki. Matokeo yake ni kwamba, hata ukipiga mswaki, wanaendelea kuwapo na harufu inaendelea.

Kwa tatizo hili, pata ushauri wa daktari na tumia dawa zote vizuri kabisa kama utakavyoelekezwa

Tushukuru kwamba kuna dawa nyingi na za bei nafuu kutibu tatizo hili na linatibika kabisa. Cha kwanza kabla ya yote katika matibabu ya tatizo hili ni kujua chanzo cha tatizo.

Muda mwingine unaweza kujitathmini mwenyewe, muda mwingine unaweza kusaidiwa na daktari. Anza kwa kupata ushauri wa daktari, hususan daktari wa kinywa na meno.

Ukijua chanzo cha tatizo hili matibabu yake ni rahisi zaidi.

Ikiwa umepatwa na tatizo hili, unaweza ukatumia dawa za kusukutua kama Hydrogen Peroxide, Chlorhexidine, Povidone-Iodine, Listerine. Hizi husaidia kusafisha mdomo vizuri na kwa urahisi zaidi, kuua bakteria mdomoni na kuleta harufu nzuri.

Dawa za meno husaidia kuondoa mabaki ya chakula, kupunguza vijidudu mdomoni na kuondoa harufu mbaya. Mfano ni Colgate, Whitedent na Sensodyne.

Dawa za kuua bakteria (Antibayotiksi),

Hizi ni dawa mahsusi kabisa kwa ajili ya kuua bakteria na kutibu magonjwa au maambukizi wanayoyasababisha.

Utashauriwa na daktari kulingana na aina ya wadudu ambao unao.

Pata ushauri wa daktari kisha tumia dawa hizi vizuri kama utakavyoelekezwa

Mambo ya kuzingatia, tatizo la harufu mbaya hutibika kwa urahisi na gharama nafuu, anza kwa kuhakikisha usafi wa mara kwa mara wa kinywa na meno.

Piga mswaki na/au sukutua kwa kutumia dawa ya kusukutua kila baada ya mlo na mara tu baada ya kuamka.

Endapo hata ukipiga mswaki na kusukutua bado harufu mbaya inaendelea, basi pata ushauri na matibabu kutoka kwa daktari wa kinywa na meno.

Tumia dawa zote vizuri kama utakavyoelekezwa na madaktari na wataalamu wa dawa .

Friday, March 23, 2018

Hiki ndicho kipindi kigumu kwa mwanamke kuliko wakati wowote

 

By Dk Kammu Keneth, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Katika maisha ya mwanamke hapa duniani kipindi muhimu ambacho anahitaji uangalizi wa hali ya juu kuliko wakati mwingine wowote,ni kile cha ujauzito.

Kwani kipindi hicho huwa na umuhimu mkubwa kwa mama mwenyewe na mtoto aliyembeba tumboni.

Tukumbuke kuwa utunzaji wa ujauzito sio jukumu la mama peke yake, bali pia baba wa mtoto, ndugu na majirani wote wakaribu wanaoishi na mjamzito huyo.

Tunaambiwa kuwa kila mwaka takribani wanawake milioni 21 walio na miaka kati ya 15 hadi 19 na milioni mbili walio na umri chini ya miaka 15 hubeba ujauzito katika nchi zinazoendelea.

Inakadiriwa pia wasichana milioni 16 walio na umri kati ya miaka 15 na 19 pamoja na milioni 2.5 walio na umri chini ya miaka 16 hujifungua kila mwaka katika nchi zinazoendelea.

Pia imekadiliwa kuwa wasichana milioni 3.9 walio na umri kati ya 15 hadi 19 hutoa mimba bila sababu maalumu za kiafya. Kuna mambo mbali mbali ambayo mjamzito pamoja na ndugu wanaoishi karibu yake wanapaswa kuyazingatia na kuyatilia mkazo katika kipindi hicho cha ujauzito.

Moja ni kuhudhuria katika kituo cha Afya kilicho karibu yake kwa ajili ya kupata huduma za kliniki kutokana na maagizo atakayokuwa amepewa na wauguzi wa afya.

Huduma za kliniki huhusisha mambo muhimu kama ya upimaji wa maaambukizi ya virusi vya Ukimwi, maradhi ya zinaa kama kaswende na kisonono ambayo ni hatari kwa mama pamoja na mtoto wakati wa ujauzito.

Wataalamu wa afya wanasema maradhi hayo huweza kusababisha mtoto kuzaliwa akiwa na matatizo ya kimaumbile na hata chini ya uzito wa kawaida.

Lakini ili kukabilia na changamoto hizo, mjamzito anatakiwa kupata chanjo za muhimu kama za tetenasi, homa ya ini na dawa za kuongeza damu.

Ni lazima mjamzito ahimizwe kupata chanjo hizo ambazo pia huzuia kupata tatizo la anemia yaani upungufu wa damu mwilini.

Pili kipindi mama akiwa mjamzito, anatakiwa apate lishe bora. Ni jambo la muhimu kufahamu kwamba mahitaji ya mwili huongezeka mara abebapo ujauzito.

Yeye huhitaji virutubisho na mtoto aliyeko tumboni naye huvipata virutubisho hivyo kupitia kwa mama. Hivyo akivikosa, hata mtoto naye anavikosa.

Hivyo mjamzito anatikiwa apatiwe virutubisho vya kutosha kukidhi mahitaji yake na ya mtoto aliyeko tumboni.

Madhara gani yanaweza kutokea kama mjamzito atavikosa vitu hivyo?

Wataalamu wa afya ya mama na mtoto wanasema kama mama hatapata virutubisho na chanjo zote kwa ukamilifu, kuna hatari ya kujifungua mtoto aliye na uzito mdogo.

Pia, mama hataweza kutoa maziwa ya kutosha kumnyonyesha mtoto wake baada ya kujifungua.

Moja ya tatatizo kubwa linalowakabili wanawake wengi katika kipindi cha ujauzito linalohusisha lishe ni upungufu wa damu. Hali hii hujitokeza pale lishe ya madini ya chuma na protini kuwa pungufu kwenye mwili wa mama.

Vitu hivyo viwili ni muhimu sana katika utengenezaji wa chembe chembe nyekundu za damu.

Hivyo, inashauliwa mjamzito ale mbogamboga kwa wingi, vitoweo kama nyama na maini kwa wingi ili kiwango chake cha damu kisishuke. Inashauriwa pia ale matunda kwa wingi ili kulinda damu yake isipungu hata baada ya kujifungua.

Wapo wajawazito wengine hupoteza damu nyingi kipindi cha kujifungua na kujikuta akikumbwa na shida ya upungufu mkubwa wa damu na kuhatarisha uhai wake.

Je kwa wale wenye tabia ya utumiaji wa vilevi na uvutaji wa sigara wanatakiwa kufanya nini?

Mjamzito anashuriwa aachane na matumizi ya bidhaa za tumbaku, dawa za kulevya pamoja na ulevi.

Mambo hayo yanaweza kumsababishia akajifungua mtoto njiti au mwenye mtindio wa ubongo.

Pia mzunguko wa damu kwenye mwili wa mtoto unaweza ukaathiriwa hasa upande wa kulia unaopeleka damu kwenye mapafu.

Lakini madhara ya sigara huchangia mama kuchelewa kujifungua au mtoto anaweza kupata matatizo kwenye mfumo wake wa chakula.

Pia matumizi ya vitu hivyo husababisha kondo la nyuma kujitenga na mfuko wa uzazi wakati wa kujifungua na kumsababishia mama kuvuja damu ndani kwa ndani. Lakini sigara huathiri figo za mtoto na ni moja ya chanzo kinachosababisha mtoto kupoteza maisha ghafla baada ya kuzaliwa au kufia tumboni.

Umuhimu wa mazoezi kipindi cha ujauzito

Suala la mazoezi wakati wa ujauzito huwa na umuhimu wake.

Kwasababu humsaidia mjamzito kwa wale wenye hali ya msongo wa mawazo kupunguza kama si kumaliza kabisa hali hiyo.

Kutembea kipindi cha ujauzito ni moja ya mazoezi badala ya kushinda kitandani au kukaa sehemu moja.

Mazoezi hupunguza hatari ya kupatwa na matatizo wakati wa kujifungua mfano halisi ni kwa wale wanawake walio na kisukari huwapunguzia hatari ya kujifungua watoto wakubwa kwa njia ya upasuaji.

Matumizi ya vyandarua

Mjamzito anahimizwa kutumia chandarua ili ajikinde na malaria.

Ugonjwa huo ni miongoni mwa maradhi hatari yanayosababisha vifo vingi vya mama na mtoto.

Matumizi ya dawa

Mjamzito hatakiwi kutumia dawa bila kupatiwa maelekezo kutoka kwa daktari.

Wapo watu wengi hivi sasa huamua kununua dawa na kuzitumia badala ya kwenda hospitali kupata vipimo kwanza, hali hiyo inaweza kuleta athari kubwa.

Tukumbuke si kila dawa ni salama kwa mjamzito, inapaswa kuchukua tahadhari kwa sababu kama dawa hizo hazijamuathiri mjamzito, zinaweza kumuathiri mtoto aliyeko tumboni.

Friday, March 23, 2018

Jifunze kuwa muwazi kwa daktari wako

 

By Dk Christopher Peterson

Kati ya makosa makubwa yanayofanywa na wagonjwa ni kutosema ukweli kwa watoa huduma wa afya. Sababu kubwa ya kutosema ukweli ni kujionea aibu. Mara nyingi wanaona wakisema ukweli kuhusiana na kitu kinachomsumbua ataadhirika.

Na mara nyingi hali hiyo hutokea kwa wagonjwa wengi wanaougua maradhi ya zinaa, akikutana na daktari ambaye ni tofauti na jinsia yake.

Sababu nyingine inayowafanya wagonjwa wengi kutokuwa wazi kwa watoa huduma wa afya hasa kwa siku za karibuni ni tofauti ya umri kati ya mgonjwa na daktari. Mathalani inapotokea mgonjwa ana umri sawa au hata zaidi ya mzazi wa mtoa huduma hivyo mgonjwa anaona kama ni aibu kutoa siri zake za kiafya kwa mtoa huduma ambaye ana umri sawa na mtoto wake. Lakini mta anapaswa kujua ukweli kuwa, kuficha tatizo kwa daktari ni hatari kwa kuwa tiba hutolewa kulingana na vipimo na vipimo huandikwa kutokana na maelezo ya mgonjwa.

Hivyo si jambo jema kuficha ukweli wa nini kikusumbuacho pale unapohojiwa na daktari au mtaalamu wa afya. Kwa mfano, wagonjwa wengi hukubwa na aibu kusema kwa daktari kuwa alikunywa pombe muda mfupi kabla ya kufika hospitali kwa ajili ya matibabu ya dharura. Wakati unafikiria kumdanganya mtoa huduma wako wa afya unapaswa pia kufikiria madhara yatakayokupata kutokana na kuzungumza uongo. Kwa sababu daktari atalazimika kukufanyia vipimo tofauti na tatizo linalokusumbua. Hivyo ni vyema kuwa muwazi kwakuwa itamsaidia daktari aanze na huduma ya kuondoa kiasi cha pombe kilichomo mwilini, ili utakapofanyiwa vipimo, upate majibu sahihi kuhusu tatizo lako. Mwingine utakuta ni mvutaji wa sigara, lakini akiulizwa anasema havuti.

Lakini ikumbukwe kuna baadhi ya tiba hasa ya vidonge inaharibiwa na utendaji kazi wake mwilini na ile sumu inayopatikana kwenye moshi wa tumbaku ambayo kitaalamu inaitwa ‘Nicotine’. Kwa mfano mtu anakohoa mara kwa mara au anapungua uzito kwa kasi na anajisikia maumivu makali ya kifua. Ni vyema akamwambia daktari kua pamoja na maumivu hayo, lakini pia anavuta sigara.

Kwa kufanya hivyo utamsaidia daktari pampja na kutibu maradhi hayo mengine, anaweza kukupa tiba ya kuacha kuvuta sigara haraka iwezekanavyo kwa kuwa uvutaji wa sigara ni hatari sana kwa afya.

Wagonjwa wengi huwa wagumu kukiri pale anapobainika anaugua maradhi ya zinaa nay a afya ya uzazi. Sababu kubwa ni aibu. Wengi hujikuta wanaugua maradhi ya zinaa kutokana na tabia ya kufanya ngono isiyo salama na mbaya zaidi hufanya ngono na washirika tofauti tofauti ndani ya kipindi kifupi. Wagonjwa wengi huwa wazito kuwa wawazi kwenye eneo hio na wakijitahidi kusema ukweli, atakuambia “nilifanya ngono na mshirika mmoja tu mwaka huu.” Tukumbuke kuwa daktari hayupo kwa ajili ya kukuhukumu ila yupo kwa ajili ya kukusaidia.

Hivyo kuwa muwazi kwa kumueleza idadi ya watu ulioshirikiana nao tendo la ndoa kwa muda husika, kutamsaidia kukupatia msaada wa huduma ya maradhi ya zinaa na afya ya uzazi. Kama una gonjwa lolote la zinaa basi unapaswa kukubaliana na ukweli kubwa unaumwa ugonjwa wa zinaa. Lakini hata kama ulikuwa na gonjwa la zinaa hapo awali, daktari pia anapaswa kujua hilo.

Unaweza ukaona aibu kulisema hilo, lakini unapswa kujua ukweli kuwa baadhi ya magonjwa ya zinaa yanaweza kuwa hatari kama hayakupatiwa tiba stahiki. Pia ni vyema kufahamu kuwa hata kama ulishawahi kuwa na ugonjwa wowote wa zinaa na baada ya muda ukatoweka, upo hatarini kujirudia bila kutibiwa.

Unaporudi unakuwa na hatari zaidi kwa afya ikiwemo hata kusababisha kupoteza uwezo wa kuzaa.

Kukabiliana na aibu ukiwa na daktari wako kutakusaidia kuepukana na aibu utakazokutana nazo hapo baadaye kwenye maisha yako.

Eneo lingine ambalo wagonjwa wengi wanakuwa wagumu kusema ukweli ni tatizo la nguvu za jinsia.

Kukosa nguvu za jinsia ni tatizo linaloathiri jinsia zote mbili. Japo imezoeleka kwa wanaume zaidi lakini huwatokea pia hata wanawake wakati wa kufanya tendo la ndoa.

Hivyo ni vyema kumjulisha daktari bila kuona aibu kama tatizo hilo unalo.

Kwa kufanya hivyo kutamsaidia daktari kukupa tiba ya uhakika inayoendana na dalili zako au kukupa msaada wa kisaikolojia.

Friday, March 23, 2018

Mjue mbu anayeeneza ugonjwa wa dengue, tabia zake na muda anaoishi

 

By Na Mwandishi Wetu, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Hii siyo mara ya kwanza kwa ugonjwa wa dengue kutokea nchini.

Mwaka 2010, 2013, 2014 ulikuwapo pia. Na Watu wengi wanaopata ugonjwa huo hawaumwi sana inakuwa kama dalili za malaria, wachache wanaweza kuwa na hali mbaya zaidi kama vile kutoka damu na kupata shinikizo la chini la damu.

Hata hivyo wananchi wamekuwa wakijiuliza maswali mengi yenye utata kuhusiana na ugonjwa huo ambayo sasa yamepata majibu ya wataalamu.

Miongoni mwa maswali ni pamoja na kwa nini mbu wengine wakiwamo wanaoambukiza malaria hawawezi kuambukiza dengue?

Mtafiti wa tabia za mbu kutoka Taasisi ya Afya ya Ifakara (IHI), Dk Nicholaus Govela alisema mbu anayeambukiza homa ya dengue, Aedes Egypti, hawezi kubeba vimelea vya malaria wala yule anayeambukiza malaria hawezi kuambukiza dengue kutokana na maumbile yao.

Dk Govela alisema fiziolojia ya mwili wa mbu haiwezi kuruhusu Aedes Egypti kubeba virusi vya mbu mwingine.

“Ndiyo maana mbu hawezi kuambukiza Virusi vya Ukimwi,” alisema.

Swali lingine ni la kwa nini mbu wa dengue huuma mchana?

Dk Govela alisema suala hilo bado linahitaji utafiti zaidi kwa sababu kati ya aina tatu za mbu wanaosababisha dengue, hakuna utafiti uliofanyika kujua tabia zao wote.

Aina hizo ni Aedes Egypti, Aedes Albokictus na Aedes Africaans.

Alibainisha kuwa katika tafiti zinazofanyika, IHI iliwahi kubainika kuwa Aedes African ambaye pia anaambukiza dengue huuma usiku.

Alisema wengi wanamwelezea mbu huyu kwa kumlinganisha na tabia za mbu wa Japan, China na America ya Kusini lakini inawezekana huyu aliyepo hapa ni mpya tofauti na wa nchi za nje.

Je kwa upande wa dawa inayopulizwa inafaa kuwaangamiza?

Dk Govela alisema inawezekana ndiyo au hapana, lazima hili pia lifanyiwe utafiti kwa kuwa upo uwezekano wa mbu hawa kujenga usugu wa dawa kwa kuwa wamekuwapo nchini kwa miaka mingi.

Ulipolipuka Mwaka 2010, 2013, 2014 Serikali iliamuru mabasi yote yaendayo mikoani yapuliziwe dawa.

Lakini Dk Govela alisema serikali pia inapaswa kufikiria udhibiti huo kuanzia katika viwanja vya ndege ili kuzuia watu wanaokwenda mikoani wakiwa tayari wameambukizwa.

Jamii pia bado inajiuliza, Je, kuna watu wanaougua dengue bila kuonyesha dalili?

Mtafiti huyo alisema wapo wanaougua bila kuonyesha dalili na wanaendelea kuambukiza.

Anasema mara nyingi watu hao huwa hawaendi hospitali lakini wanakuwa na virusi mwilini.

Watu pia wanajiuliza, kuna aina ngapi za virusi vya dengue?

Dk Govela alisema zipo aina nne za virusi vinavyoambukiza dengue, navyo ni pamoja na den 1, den2, den 3 na den 4.

Lakini hadi sasa wanasayansi hawajaweza kubaini ni virusi vya aina gani vinasababisha homa hiyo kwa Tanzania licha ya utafiti kuendelea kufanyika.

Je! mbu huyo huishi kwa muda gani?

Inaelezwa kuwa mbu huyo aliyepevuka huishi kwa wastani wa wiki mbili hadi mwezi mmoja.

Na mbu mmoja anaweza kutaga mayai kati ya 500 hadi 1,000 kwa kipindi cha wiki mbili hadi mwenzi mmoja.

Wingi wa mayai unategemea kiasi cha damu anayoinyonya kwa binadamu na ndivyo anavyotaga mayai mengi zaidi.

Ingawa mbu huyo hutaga mayai 200 katika uzao mmoja, hutaga mayai sehemu tofauti ili kuzuia kizazi chache kisiangamie kwa urahisi endapo adui atayavamia mayai hayo.

Mayai ya mbu aina ya Aedes yana umbo la mviringo uliochongoka, yana gamba laini na urefu wa milimita moja.

Anapotaga hutoa mayai meupe ila baada ya dakika chache hubadilika na kuwa na rangi nyeusi.

Mbu hawa hupendelea kuzaliana kwenye maji yaliyotuama karibu na makazi ya watu au hata ndani ya nyumba. Hutaga kwenye madimbwi ya maji hasa sehemu yenye mafuriko, kwenye mapango ya miti, sehemu zenye mashimo au mapango yaliyotengenezwa na binadamu.

Pia wanataga mayai hao kwenye mapipa, vyungu na makopo ya maua, kweye chupa na makopo yaliyotupwa ovyo, matairi ya gari, vifuu vya nazi, matambara katika viambaza vya nyumba na sehemu zozote zile zenye upenyo hasa katika lundo la uchafu uliopo katika viambaza vya nyumba.

ugonjwa huo ulipolipuka awali, kuna baadhi ya watu walisema juisi ya majani ya papai ni tiba ya dengue, je hili linaukweli gani?

Ofisa wa Taaluma na Udhibiti wa Magonjwa wa Shirika la Afya Duniani (WHO), Dk Grace Saguti aliwahi kusema kuwa haijathibitishwa kisayansi.

Dk Saguti alisema ili tiba ikubalike, lazima ithibitishwe. Hata hivyo Dk huyo alisema mpapai huongeza vitamini A hivyo husaidia kuimarisha kinga ya mwili, lakini si kutibu virusi vya dengue ambavyo kwa asili yake havina dawa.

Mbu huyu anaishi maeneo gani?

Mtaalamu wa IHI alisema mbu huyo anaishi katika maeneo ya kitropiki.

Alisema kwa tabia, aedes africans anafanana na mbu aina ya culex ambaye anapatikana katika mikoa yote nchini.

Jumatatu wiki hii, Katibu Mkuu wa Wizara ya Afya, Dk Mpoki Ulisubisya alisema wagonjwa waliobainika kuugua ugonjwa huo wapo katika vituo viwili vya afya vya IST na Hospitali ya Saratani ya Ocean Road (ORCI).

Alisema tayari Wizara kwa kushirikiana na Taasisi ya Utafiti wa Magonjwa ya Binadamu (NIMR), wanaendelea na uchunguzi kubaini kama kuna wagonjwa wengine zaidi.

Kuna swali lingine watu wanajiuliza, kwa nini aedes hupenda kuishi kwenye maji masafi yaliyotuama?

Dk Govela anasema ni kutokana na asili ya maumbile yao. Mbu hao huamini maji masafi yaliyotuama yana joto zaidi kwa ajili ya kutaga mayai.

“Lakini si lazima wawe wanazaliana zaidi katika maji masafi kwa sababu wana tabia ya kubadili tabia. Kwa mfano, anopheles wanaoeneza malaria nao walipenda maji masafi awali, lakini kwa sasa wamebadilika wanazaliana hata kwenye maji machafu,” alisema

SULI

Dengue ni ugonjwa unaosababishwa na virusi viitwavyo dengue vinavyosambazwa na mbu aina ya Aedes.

Mbu huyo anayeambukiza homa ya dengue hupendelea kuishi karibu na makazi ya watu na huweza kuuma binadamu mchana na usiku.

Ugonjwa huu huathiri zaidi nchi za KItropikI kama India, China, Visiwa vya Pacifiki, Mexico na Afrika.

Dalili za ugonjwa huu ni homa kali ya ghafla, maumivu makali ya kichwa, macho kuuma, maumivu ya viungo, kichefuchefu na kutapika.

Dalili nyingine ni vipele ambavyo hutokea siku nne baada ya homa kuanza, kutoka damu puani, kwenye fizi na kuchubuka kirahisi.

Friday, March 23, 2018

Namna ya kumsaidia Mgonjwa wa pumu

 

By Elizabeth Edward

Pumu ni hali ambayo huathiri njia za hewa, njia hizi za hewa pia huitwa mirija ya kupumulia.

Mirija hii huanzia kwenye njia ya hewa (trachea) hadi kwenye mapafu.

Hivyo pumu hutokea wakati njia ya hewa inapo vimba na kuwa nyembamba na inakuwa vigumu kwa hewa kuingia na kutoka kwenye mapafu.

Zipo sababu mbalimbali zinazochangia mtu kuwa na pumu ikiwemo ya kurithi, uvutaji wa sigara au tumbaku.

Na kwa mjamzito, hali hiyo humsababishia kuzaa mtoto mwenye pumu, harufu kali, mzio na uchafuzi wa mazingira.

Ugonjwa huo una athari kubwa kwa watoto kwa kuwa kuna wakati huwasababishia kushindwa kupumua.

Watoto wenye pumu, hupumua Kwa shida Kwa sababu njia ya hewa hushindwa kupitisha hewa.

Hii inatokana na njia za hewa kuvimba na kutoa majimaji mfano wa makamasi na kusababisha mchakato mzima wa mabadilishano ya hewa katika mapafu kuwa mgumu.

Jinsi ya kumsaidia mtoto aliyebanwa na pumu

Ugonjwa huu hauna njia mbadala ya kutibu zaidi ya kupata matibabu ya kisayansi hospitalini.

Endapo mtoto atabanwa hakikisha mara moja anapatiwa matibabu na wakati wa kusubiri matibabu hayo jitahidi kumuweka mbali na vitu vinavyoweza kuchangia abanwe zaidi.

Ukishagundua kama ana mzio, hakikisha hayuko jirani na chanzo cha mzio huo kama vile vumbi, vyakula au hata wadudu, anatakiwa awe mbali na moshi wa sigara.

Friday, March 23, 2018

Unasumbuliwa na ukosefu wa haja kubwa, kula mbogamboga nyingi

 

By Hadija Jumanne

Utafiti uliofanywa na Chuo Kikuu cha Nottingham, unaeleza kuwa ulaji wa matunda na mboga za majani husaidia afya ya ngozi kwa njia za asili.

Hata hivyo, mboga za majani za kijani zote zina rutuba ya madini ya chuma, vitamini A na C, na zinatumika katika kupunguza uzito wa chakula, huondoa kalori na maji yaliyomo katika mboga hizo husaidia kutibu ukosefu wa choo.

Miongoni mwa mboga hizo ni mchicha ambao una virutubisho muhimu katika mwili wa bindamu kwa kuufanya mwili kuwa imara na kupambana na maradhi mbalimbali.

Ulaji wa mchicha kila siku utakusaidia kuzuia maradhi mbalimbali yanayoshambulia mwili.

Maji ya mchicha ulioshemshwa yakitumika kila siku yanasaidia pia macho kuona vizuri huku juisi ya majani hayo hutibu ugonjwa wa mtoto wa jicho.

Kwa mujibu wa tafiti mbalimbali za kitaalamu zilizowahi kufanyika, zinabainisha kuwa mchicha unafaida nyingi, miongoni mwa faida hizo ni kutibu matatizo ya kuumwa mgongo, kusafisha njia ya mkojo, damu na unatibu maradhi ya figo.

Pia unatibu minyoo, baridi yabisi, tezi la shingo, homa, huongeza damu, unasaidia kupata haja ndogo kwa wingi huku ukirutubisha uwezo wa kuona vizuri.

Hata hivyo, umakini unahitajika katika usafishaji wa mboga za majani hasa zenye majani mengi kwa sababu zina kiwango kikubwa cha uchafu na vijidudu, iwapo hazitasafishwa vizuri.

Pia ili kupata ubora wa mboga za majani, zinapaswa zitumike vizuri katika ubora wake kwa kuoshwa vizuri kabla ya kukatwa na zipikwe zikiwa zimefunikwa na mfuniko ili zisipoteze vitamin C

Friday, March 23, 2018

Mjamzito anawezaje kujikinga asijifungue mtoto njiti

 

By Dk Ravinder Goodluck, Mwananchi mwananchipapers@mwananchi.co.tz

Miaka ya karibuni limekuwapo ongezeko la wajawazito kujifungua watoto kabla ya kufikia wakati wake.

Takwimu zinaonyesha kila mwaka kuna watoto milioni 15 wanaozaliwa kabla ya wakati. Sehemu kubwa ya waathirika hao wanapatikana kusini mwa jangwa la sahara, ikiwamo Tanzania.

Kwa mujibu wa taarifa ya Hospitali ya Taifa Muhimbili (MNH), Tanzania ni kati ya nchi 10 duniani zinazochangia vifo vya watoto wachaga kwa asilimia 66 duniani.

Mama anawezaje kujikinga asijifungue mtoto njiti?

Ingawa hakuna sababu ya moja kwa moja inayosababisha mjamzito kujifungua mtoto njiti, lakini inatakiwa ajiepushe na kujikinga na tabia hatarishi zinazoweza kusababisha tatizo hilo.

Tabia hatarishi ni zipi?

Mama mtarajiwa anatakiwa ale vyakula bora hata kabla ya kubeba ujauzito, kuacha kufanya hivyo kunasababisha baadaye mama huyu akibeba ujauzito kujifungua mtoto njiti.

Pia, anatakiwa kuacha unywaji wa pombe kupindukia, uvutaji wa sigara na matumizi ya dawa za kulevya.

Kuzarau kuanza kwenda kuliniki mapema baada ya kubeba ujauzito.

Mjamzito anapaswa kuanza kliniki mapema kwa ili apewe elimu juu ya kulea mimba na kufanyiwa uchunguzi na kupimwa vipimo maalumu

Mjamzito hapaswi kulala bila chandarua kufanya hivyo kunamuweka katika hatari ya kuugua malaria yanayoweza kumuathiri hata mtoto aliyeko tumboni na kujikuta akijifungua kabla ya muda.

Mjamzito anapojifungua mtoto kabla ya kutimiza wiki 37, huyo huitwa Njiti, anakua bado hajafikisha muda wake wa kuzaliwa na mwili wake unakuwa bado haujakomaa.

Ni dalili zipi huonyesha mjamzito atajifungua mtoto njiti?

Ili kuepuka kuzaa mtoto njiti lazima mama ujue dalili zipi ukiziona ama kujisikia unatakiwa uwahi hospitalini?

Moja ni maumivu ya mgonga yanayokuja na kuondoka na mara nyingi maumivu hayo hutokea mara kwa mara maeneo ya chini ya mgongo.

Pili, maumivu kwenye sehemu za siri. Maumibu hayo huja kwa njia kama ya kuvuta ukeni na kuachia kila baada ya dakika kumi. Kutokwa majimaji mengi na damu inaweza kuwa kidogo ukeni, kuhara na kutapika, hizo ni miongoni mwa dalili kuwa sasa mama huyo anaweza akajifungua kabla ya muda wake.

Dalili nyingine ni maumivu ya chini ya kitovu, mtoto kusukuma kuja chini, kutokucheza kwa mtoto.

Mjamzito akibaini dalili hizo, anatakiwa awahi hospitali kwa sababu mama ndiye anatakiwa kufuatilia mapigo ya mtoto tumboni, akisikia yupo kimya ajaribu kunywa maji, uji, chai au kula chakula, kama yuko hai atacheza.

Hata hivyo, mtoto njiti mara nyingi huwa anakuwa katika hatari kadhaa baada ya kuzaliwa, na baadhi ya hatari hizo ni pamoja tatizo katika mfumo wa upumuaji.

Mara nyingi mapafu yake hushindwa kutanuka na kusinyaa wakati wa upumuaji kutokana na kukosekana kwa protini maalumu mwilini mwake.

Hatari nyingine ni ya kupata maradhi ya kuambukizwa kirahisi na anaweza pia kupata athari kwenye ubongo na matatizo ya mishipa, damu, mlango wa fahamu na kuathirika kwa ogani.

Lakini pia mtoto huyu anakuwa kwe ye hatari ya kupata homa ya manjano kutokana na ini kutokufanya kazi, uoni hafifu na huwa wanakuwa na ukuaji mbaya.

Kumbuka

Watoto hawa mara zote baada ya kuzaliwa huwa wanahifadhiwa kwenye kifaa maalumu (incubator) kinachowapa joto la kutosha kama alilokua analipata tumboni kwa mama.

Pia, kuna njia nyingine ya kuwahifadhi inayoitwa ‘Kangaroo’, hapa mama au baba hutakiwa kumbeba mtoto huyo kifuani akiwa hana nguo, ila huvishwa soksi na kofia na hufunikwa ili apate joto la kutosha. Ni njia moja wapo ya kumpa joto linalo msaidia aishi na aweze kukua.

Aina za watoto njiti

Watoto njiti wamegawanyika katika makundi, wapo wanaozaliwa mimba ikiwa na wiki 28 na wapo wanaozaliwa mimba ikiwa na wiki kati ya 28 n 32.

Ila watoto wanaozaliwa mimba ikiwa na wiki 28 hadi 32 mara nyingi hupata shida kwenye mfumo wa hewa na mapafu. Kundi la mwisho ni la watoto wanaozaliwa wakiwa na wiki kati ya 32-37.

Friday, March 23, 2018

Ufanye nini kama umesahau kumeza vidonge vya majira?

 

Vidonge vya uzazi wa mpango ni miongoni mwa njia za uzazi wa mpango ambazo zinatumiwa na wanawake kuzuia mimba.

Vidonge hivi vya kumeza vipo vya aina mbili, ya kwanza huwa imebeba viambata viwili vya vichochezi (hormones) aina ya estrogen na progestin.

Aina ya pili ni vidonge vya Progestin pekee (POP) au “mini pill” na huwa ina kiambata cha progestogen pekee. Vidonge hivi viko 28 katika pakiti moja na hutumiwa kimoja kila siku.

Aina zote hufanya kazi ya kuzuia upevushwaji wa kijiyai cha kike katika ovari, huzuia mbegu ya kiume kukifikia kijiyai kwa kufanya maji maji ya ukeni kuwa mazito na kuzuia kijiyai kilichoungana na mbegu ya kiume kujipachika katika nyumba ya uzazi.

Ni kawaida wakati mwingine kuifanya hedhi kupungua na kupunguza maumivu wakati wa hedhi. Inapotokea mtumiaji wa vidonge hivyo amesahau kumeza hujikuta akipata hofu kwa kuhofia pengine itashindwa kufanya kazi ya kuzuia mimba.

Hali ya kusahau kumeza hujitokeza hasa kwa wanawake wanaofanya kazi nyingi zinazochosha akili ikiwamo wafanyakazi wa viwandani, walimu, wanafunzi, wanamuziki na watafiti.

Pale inapotokea umesahau kumeza vidonge vya majira, utakapokumbuka tu haraka chukua kidonge hicho na umeze papo hapo.

Ikitokea hukukumbuka kumeza mpaka kufikia siku inayofuata usihofu, endelea kutumia na meza vidonge viwili vya siku hiyo uliyokumbuka na viwili tena siku inayofuata.

Baada ya hapo utaendelea na utaratibu wa umezaji kama kawaida, ambao huwa ni kidonge kimoja kila siku.

Kama utasahau kumeza zaidi ya vidonge viwili ni vizuri kufika katika huduma za afya idara ya baba, mama na mtoto katika kitengo cha uzazi wa mpango au fanya mawasiliano na daktari wako.

Ni kawaida kwa mtoa huduma za afya kukushauri umeze kidonge kimoja kila siku mpaka inapofika siku ya jumapili. Katika hatua hii utahitajika kufungua na kutumia pakiti mpya ya vidonge vya majira.

Au unaweza kuelezwa kurudisha au kuvitupa pakiti ya vidonge ulivyokuwa ukitumia na kusahau kumeza, utapewa nyingine mpya utakayotumia kwa kufuata utaratibu wa umezaji kama inavyohitajika.

Muda wowote unaposahau kutumia vidonge hivyo ni lazima utumie njia nyingine ya uzazi wa mpango mpaka utakapo maliza pakiti ya vidonge vya majira.

Kumbuka unaposahau kumeza kidonge unaongeza nafasi ya kuchoroposhwa kwa kijiyai cha kike katika kokwa za kike (ovary), hivyo kukuweka katika hatari ya kupata mimba.

Ingawa kama utasahau kumeza kidonge cha siku kati ya vidonge saba vya kundi la mwisho katika ya vile 28 vinavyotumika kimoja kila siku, haita kuhatarisha kupata ujauzito.

Hii ni kwasababu vidonge hivyo saba vya mwishoni huwa na kiambata mfu tu ambacho hakina uwezo wa kuzuia uchoroposhwaji wa kijiyai cha kike. Inapotokea umesahau kumeza na hukuona siku zako, ni vizuri kufanya kipimo rahisi cha kutambua kama mimba imetungwa.

Kama hukuona siku zako kwa muda wa siku mbili na huku umemeza vidonge vyako vyote kama mpangilio wake unavyotaka, itakulazimu kupima kipimo cha kuchunguza kama umepata mimba.

Ni vizuri kuweka utaratibu wa kumeza vidonge vya majira muda ambao haujatingwa na kazi nyingi ukiwamo nyakati za jioni au asubuhi, weka alamu ya simu au saa itakayokushtua.

Friday, March 16, 2018

Balaa la kumuongezea mgonjwa damu isiyo ya kundi lake hili hapa

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi

Tukio la kuwekewa kundi la damu lisiloendana na kundi lako ni nadra sana kutokea katika huduma za afya, lakini miaka ya nyuma iliwahi kuripotiwa kutokea.

Kwa Tanzania, mwaka 2014, hospitali moja kutoka Kanda ya Ziwa ilipata kashfa yak umuongezea damu mtoto wa miaka minne damu ambayo haikuwa ya kundi lake.

Baada ya kufanyika hayo, mtoto huyo alianza kuugua mafua na kichwa na aliporudishwa kwa mara nyingine hospitali, aliambiwa na wataalamu wa afya kuwa ana upungufu mkubwa wa damu na maji mwilini.

Ilielezwa kuwa mtoto huyo ambaye alikuwa na damu ya Kundi 0 aliongezewa damu ya kundi A Hali iliyomsababishia madhara ya kupooza viungo vyake vyote vya mwili, na ilimsabbaishia upofu.

Hata hivyo, matukio haya hutokea mara chache sana si kwa Tanzania pekee, bali hata duniani kote.

Ni kweli anaweza kufariki dunia baada ya watu wa maabara kukosea kuweka alama ya utambuzi kwenye kifungashio cha kundi la damu iliyopimwa ambayo hutambua kundi la damu hiyo ni lipi.

Au muuguzi kukosea kumwekea damu mgonjwa mwingine mwenye kundi lisilo oana na la mgonjwa aliyedhamiriwa kupatiwa huduma hiyo.

Wengi mmekuwa mkijiuliza, kitu gani kinaweza kutokea kama tukio hili litajitokeza.

Ili kuweza kuelewa vizuri ni muhimu kufahamu wanadamu wana makundi mangapi ya damu na aina ya makundi hayo.

Kwakutumia mifumo miwili ya kisayansi inayoitwa ‘ABO’ na ‘RH’ ndiyo makundi ya damu yaliweza kuainishwa na kupatikana makundi manane ambayo ni A- na A+, B- na B+, O- na O+, AB- na AB+.

Kundi la damu O- pekee ndilo linaloweza kumwongezea damu mtu yeyote bila tatizo lolote, mahitaji yake huwa ni makubwa na binadamu wenye kundi hili ni wachache.

Kundi jingine ni la damu aina ya ‘plasma’ litwalo AB hasi, ambalo huweza kumwongezea mtu yeyote bila kuhitaji kujua kundi la mtu anayeongezewa damu.

Makundi haya ya damu ndiyo hutumika katika huduma za dharula, kwani huweza kumwongezea mtu damu bila kupoteza muda wa kupima na kujua kundi lake la damu.

Kundi la damu AB+ linaweza kupokea damu toka kwa kundi lolote la damu bila madhara, wakati O+ huweza kumpatia mtu yoyote bila madhara.

Nini hutokea kama mtu akipatiwa damu isiyo ya kundi lisiloendana na lake?

Uchanganyikaji wa damu za watu wawili tofauti zisizoendana au kuoana husababisha uchokozi mkubwa wa kinga ya mwili ambayo nayo hujibu mapigo yanayoleta mlipuko mkubwa wa mfumo wa kinga.

Mlipuko huo ndiyo husababisha madhara kwa mwili ikiwamo damu kuganda au kutengeneza vibuja katika mzunguko wake.

Hatua za haraka zisipochukuliwa aliyewekewa damu hiyo huweza kufariki dunia.

Ugandaji wa chembe hai nyekundu za damu husababisha zipasuke na pia kinga ya mwili hujibu mapigo ambayo ni sumu kwa mwili. Hali hii ndiyo mbayo huambatana na madhara na kifo cha ghafla.

Dalili gani huashiria kuwa mtu kachanganyiwa damu?

Zipo dalili zinazoashiria kuwa damu aliyowekewa mgonjwa haioani au kutopatana na mfumo wa kinga ya mwili ikiwamo homa ya ghafla, kutetemeka, mwili kuuma, kupata hali kama ya mafua na hisia za mwili kuwaka moto katika eneo linoingiziwa damu hiyo.

Dalili hizi si lazima zijitokeze tu pale unapowekewa kundi la damu lisilooana na yako, bali hata unapowekewa damu inayooana na kundi lako.

Hii ni kwasababu ya kinga ya mwili ina uwezo wa hali ya juu katika kujilinda na vitu vigeni, kuingiziwa damu ya mtu mwingine hata kama inaoana na ya kwake, ni kitu kipya.

Hivyo kinga inaweza kuhisi ni adui na ikaamrisha mashambulizi makali dhidi ya chembe hizo za damu.

Hali hii ndiyo iliwafanya wanasayansi kupata majibu, kuwa hali hiyo hujitokeza kwakuwa yule aliyeongezewa damu huwa na askari mwili (antibody) dhidi ya damu ya mchangiaji damu.

Ili jambo hilo lisijitokeza nini kinatakiwa kufanyika?

Ili kuepusha jambo hilo lisijitokeze, mgonjwa anatakiwa aongezewe damu inayooana na kundi lake, ugunduzi huu ndiyo ulifanya jambo la utambuzi wa makundi ya damu na upewaji wa damu kwa wagonjwa ukawa salama.

Utofauti wa damu ukoje?

Utofauti wa damu upo katika uwapo au kutokuwapo kwwa aina fulani ya chembe za protini antigeni na antibody katika nyuso za chembe hai nyekundu za damu.

Kila mtu ana aina tofauti za chembe hizo za protini na namna zilivyounganika. Kundi la damu ulilonalo hutegemeana na ulichorithi toka kwa wazazi wako wawili na hubebwa katika vinasaba.

Mama hukuchangia nusu na baba hukuchangia nusu ya malighafi zako za kiurithi.

Kuna mifumo karibu 20 ya kijenetiki ambayo ndiyo inatoa mwelekeo wa uanishaji wa makundi ya damu mwilini.

Mfumo wa ABO na uanishaji makundi ya damu

Mfumo huu umeanisha makundi ya damu ya A, B, AB na O.

Kundi A; Maana yake ni kwamba una chembe A za antigens katika nyuso za chembe hai zako nyekundu za damu na chembe B za antibodies katika damu-tando ya plasma.

Kundi B; Maana yake ni kwamba una chembe B za antigens katika nyuso za chembe hai nyekundu na chembe A za antibodies katika damu-tando ya plasma.

Kundi AB; ukiwa kundi hili la damu maana yake una chembe za antigens A na B katika nyuso za chembe hai nyekundu za damu, lakini huna chembe za antibodies A au B katika damu-tando ya plasma

Kundi O; Ukiwa kundi hili maana yake huna chembe za antigens A au B katika nyuso za chembe hai nyekundu lakini unazo chembe za antibodies A na B katika damu-tando ya plasma.

Mfumo wa RH unavyoanisha makundi ya damu

Chembe za Rh zimeitwa hivi kutokana na uwapo wa chembe za antigens ziitwazo RH katika nyuso za chembe hai nyekundu.

Aliye na chembe antigens RH katika nyuso za chembe hai nyekundu, huanishwa katika kundi la RH+ chanya, kwa yule asiye na chembe hizi katika nyuso za chembe nyekundu huainishwa katika kundi la RH-hasi.

Maana yake katika damu tando ya plasma, mtu huyu anakuwa hana askari mwili (antibody) wa RH, mfano kama ilivyo kwa askari mwili (antibodies) wa A au B.

Ikitokea mtu mwenye RH-hasi akapokea damu ya mtu mwenye RH+ chanya katika sehemu ya damu tando ya plasma hutengeneza askari mwili (antibodies).

Jambo hili huwa ni kama uchokozi, hivyo huambatana na madhara kwa atakaye ongezewa damu na kwa mama atakaye beba ujauzito wa pili kwa mtoto kufia katika nyumba ya uzazi.

Kwani akipata ujauzito wa kwanza mwili wake unakuwa kama umechokozwa na mtoto huzaliwa kabla ya askari mwili hawajatengenezwa wa kutosha. Akipata ujauzito wa pili, ndipo uzao huo huharibiwa kwa sababu askari mwili kutoka kwa mama huvuka kupitia kondo la uzazi na kwenda kuharibu chembe hai nyekundu za mtoto na kusababisha kifo.

Lakini mwenye kundi la damu RH+ chanya, yeye hupokea damu ya mtu mwenye kundi la damu RH-(Hasi) bila kupata tatizo.

Mfano baba mwenye RH- na mama RH-wakipata mtoto huwa ni RH+, hapa hakuna tatizo.

Mama mwenye RH- hasi na baba mwenye RH+ chanya pia wakipata mtoto huwa ni RH+ lakini hapa hutokea madhara kwa uzao wake, hili likijulikana mapema mama huchomwa sindano maalumu kuzuia lisitokee.

Kutokana na kupiga hatua za sayansi ya tiba za maradhi, madhara haya yatokanayo na kuwekewa damu asiyoenda nayo au hutokea tu kutopatana na damu uliyowekewa yamedhibitiwa.

Uchangiaji damu umekuwa ni salama kwani damu iliyokusanywa hupimwa karibia vipimo 12 vya msingi na pia umakini wa hali ya juu unakuwapo kudhibiti makosa ya kibanadamu.

Friday, March 16, 2018

Kuna uhusiano mkubwa kati ya afya ya kinywa na mwili

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Huwezi kujiachia kwa kicheko kama kinywa chako siyo kisafi na kinatoa harufu.Tabasamu la kila mtu hutegemea zaidi usafi wa kinywa chake na hata mng’ao wa meno.

Kwa lugha nyingine ni kwamba, kinywa ni zaidi ya tabasamu zuri la mwanadamu yeyote yule duniani. Ukiamka kisha ukaondoka nyumbani bila kusafisha kinywa chako kwa kupiga mswaki, siyo tu kwamba utakuwa kero kwa utakaozungumza nao kutokana na harufu mbaya, bali utajiondolea amani na furaha yako kwa kuona haya kuzungumza mbele ya watu.

Kiuhalisia, kinywa kichafu ni kero kwa wale unaozungumza nao au walio karibu nawe.

Mkazi mmoja wa Ubungo Msewe, Dar es Salaam, Hilda Justine anasema wakati alipokuwa mjamzito alishawahi kutapika baada ya kukutana na kinywa kilichokuwa kikitoa harufu kwa sababu ya sigara, pombe na uchafu.

“Siku moja nilijikuta natapika katikati ya safari baada ya kukodi bodaboda ambayo dereva wake alikuwa amekunywa pombe halafu akaamka bila kupiga mswaki na kuingia kazini. Harufu ya kinywa chake ilikuwa mbaya sana na nilijisikia vibaya mno,” anasema Hilda.

Anasema baada ya kutapika, alimweleza ukweli dereva huyo athali za kinywa chake kuachwa bila kusafishwa jambo lililomfanya akiri kutosafisha kinywa chake kwa sababu ya haraka ya kuwahi wateja.

Ili kuelimisha umma, hivi sasa madaktari wa afya ya kinywa na meno wameamua kutumia ‘Wiki ya Afya ya Meno’ inayohitimishwa Machi 20, Wilayani Tarime Mkoani Mara, kutoa elimu kuhusu umuhimu wa kutunza afya ya kinywa.

Wakiongozwa na kauli mbiu ya ‘Sema ahh, fikiria kinywa, fikiria afya ya meno’, madaktari hao wanasema kinywa kisafi humfanya mtu kuwa huru kuzungumza na yeyote wakati wowote.

Rais wa Chama Cha Madaktari Wanafunzi wa Kinywa na Meno Tanzania (TDSA), Evarist Wilson anasema ni muhimu kuelewa kwamba kuna uhusiano mkubwa kati ya afya ya kinywa na afya ya mwili.

Anasema kinywa kinaweza kuonyesha hali ya lishe ya mtu, dalili za maradhi mengine ya mfumo kama wa kisukari, maradhi ya mfumo wa upumuaji, maradhi ya moyo na baadhi ya saratani.

Anasema pia huonyesha tabia ya mtu kama ni mvutaji wa sigara na mtumiaji wa vilevi (pombe) ikiakisi afya yako kwa ujumla.

“Kinywa ndicho kinachokufanya uzungumze, utabasamu, ule chakula, unywe na kufanya shughuli nyingine za kimaisha ikiwamo kuongeza ujasiri na uhusiano wako wa kila siku na watu wengine,”anasema Dk Wilson.

Anazungumziaje kinywa kisicho na afya

Dk Wilson anasema kinywa kisicho kisafi husababisha maumivu na muhusika kutojisikia vizuri na wakati mwingine mhusika uhisi harufu mbaya mdomoni, utapiamlo na humpunguzia ujasiri na kupoteza muda wake wa kazi au shule kutokana na maumivu ayapatayo.

Anasema kuna maradhi mengi yanayoweza kushambulia kinywa ikiwamo ya saratani, meno kutoboka na hata maradhi ya fizi.

Takwimu zinaonyesha maradhi ya kinywa huathiri takribani watu bilioni 3.9 duniani kote, huku saratani ya kinywa ikiua watu milioni 8.8 duniani,” anasema Dk Wilson.

Namna ya kujikinga na maradhi ya kinywa

Wahenga walisema ‘Kinga ni bora kuliko tiba’ hivyo ni bora kuwa na kinga ya maradhi kuliko kusubiri matibabu baada ya ugonjwa husika kukukuta.

Madaktari wa vinywa wanasema inawezekana kabisa kujikinga na maradhi ya kinywa kwa kuepuka vihatarishi, kuzingatia lishe na usafi wa kinywa kama inavyoshauriwa.

Dk Wilson anasema kula kwa afya ni hatua ya kwanza ya kukikinga kinywa dhidi ya maradhi hayo.

“Matumizi ya mara kwa mara ya vyakula vyenye sukari ni kihatarishi cha maradhi hayo, kwakuwa husababisha kuoza kwa meno, kisukari na maradhi ya moyo,” anasema na kuongeza;

“Wazazi na walezi wengi huwapa watoto wao pipi kama njia ya kuwabembeleza bila kujua kwa kufanya hivyo wanahatarisha vinywa vya watoto wao.”

Dk Wilson anasema unaweza kuepuka maradhi ya kinywa na meno kwa kuepuka matumizi ya bidhaa za tumbaku.

“Matumizi ya tumbaku aidha kwa kuvuta sigara, ugoro ama tumbaku kwa namna nyingine yoyote ni kihatarishi cha maradhi ya fizi na saratani za aina mbalimbali ikiwamo ya kinywa na mapafu. Pia matumizi ya tumbaku huchangia maradhi ya moyo na ya mfumo wa upumuaji,” anasema Dk Wilson.

Anasema pia matumizi ya pombe huweza kuhatarisha afya ya kinywa ili kuepuka ni muhimu kupunguza.

Anasema unywaji wa pombe kupita kiasi ni kihatarishi cha zaidi ya maradhi 200. Miongoni mwake ni ya kinywa na ni chanzo kikubwa cha ulemavu katika nchi nyingi zilizoendelea.

“Pombe pekee ama na sigara kwa pamoja huongeza hatari ya kupata saratani ya kinywa, maradhi ya fizi na meno kuoza kwa sababu ya kiwango chake cha sukari,” anasema.

Ili kuepuka hali hiyo, Dk Wilsoni anashauri kupiga mswaki walau mara mbili kwa siku hasa asubuhi na usiku kabla ya kulala.

“Hii husaidia kulinda fizi zako na mara zote, hakikisha sehemu zote za meno yako zimepigwa mswaki,” anasema.

Anasema pia ni vizuri kutumia dawa ya meno yenye madini ya floraidi kwa kuwa kupiga mswaki pekee hakuzuii meno kutoboka.

“Inatakiwa kupiga mswaki mara mbili kwa siku kwa kutumia dawa ya meno yenye madini ya floride, usisukutue kinywa chako kwa maji baada ya kupiga mswaki na dawa yenye fluoride ili kuruhusu kiwango cha kutosha cha dawa kinywani ili kulinda meno yako,” anasema

Friday, March 16, 2018

Msifumbie macho dalili za saratani ya mlango wa uzazi



Dk Christopher  Peterson

Dk Christopher  Peterson 

Mwezi uliopita nilifanikiwa kumhudumia mgonjwa mmoja wa saratani ya mlango wa uzazi katika hospitali ninayofanyia kazi.

Kwa mara ya kwanza nilipopitia taarifa za mgonjwa huyo ambaye kiumri alikua na miaka 32, nilipigwa na butwaa baada ya kugundua hajawahi kumuona daktari kwa ajili ya kupata ushauri wa kiafya tangu utoto wake hadi pale tabibu wake alipompa rufaa ya kuja kwangu baada ya kupata matatizo ya kutokwa na hedhi inayodumu kwa mrefu na kutokwa na uchafu ukeni kulikodumu kwa muda mrefu bila kukoma.

Niliingia kwenye chumba cha vipimo ambacho mwanamke huyu alikuwa ananisubiri kwa ajili ya vipimo akiwa tayari amevalia gauni la hospitali. Baada ya mazungumzo ya muda mfupi ili kumwandaa kisaikolojia kwa ajili ya vipimo, nikaanza kumfanyia vipimo vya kuchukua sampuli kutoka kwenye tishu za mlango wake wa uzazi huku nikimuuliza maswali machache “ni kwa muda gani umekuwa ukipatwa na hali hii? Unahisi maumivu yoyote ninavyoendelea na vipimo?” Wakati naendelea na vipimo, niliona kiasi fulani cha damu kikimtoka ukeni, kwa kawaida hii ni dalili ya awali kabisa ya saratani ya mlango wa uzazi; kutokana na kile nilichokuwa nakijua kutoka kwa msichana huyu, wala sikushangaa japo pia hii nisingeweza kujiridhisha kama kweli ni saratani hadi pale majibu ya vipimo vya sampuli zake yatakapokuwa tayari. Mara nyingi wanawake hawatarajii kupatwa na saratani kutokana na kukosa ufahamu wa kuepukana na vihatarishi vyake na dalili zake kuu. Mara nyingi nimekuwa nikiona wanawake huwa wanapokea kwa mshangao taarifa zinazoonyesha wana saratani hasa ya mlango wa kizazi baada ya vipimo.

Hii ni kutokana na kuzipuuzia dalili za awali kwa kudhania huenda zimesababishwa na maambukizi mengine ya kawaida yanayojitokeza kwenye mfumo wa uzazi na si saratani na hivyo kupuuzia kuwaona wataalamu wa afya kwa ajili kupatiwa ushauri na vipimo kwa wakati. Wiki iliyofuata, msichana huyo aliporudi hospitali nilifanikiwa kumpatia taarifa ambazo japo siyo njema lakini hazikuwa mbaya sana kwamba majibu ya vipimo vyake vilidhihirisha alikuwa na saratani ya mlango wa uzazi na ilikua imeanza kwenye mlango wa kizazi bado haijasambaa. Hii ni hatua ya awali kabisa ya saratani hiyo na habari hii haikuwa mbaya sana kwa sababu saratani ikiwa katika hatua ya awali inatibika na msichana huyo anaweza kupona kabisa. Hadithi ya mgonjwa huyo inatukumbusha mambo makuu mawili; moja ni uelewa wa saratani ya mlango wa uzazi kwenye jamii zetu bado ni mdogo. Asilimia kubwa ya wanawake hawana utamaduni wa kupata vipimo mara kwa mara. Kitu pekee ninachowakumbusha wanawake na jamii kwa ujumla, saratani ya mlango wa uzazi ni miongoni mwa zinazoongoza kutishia maisha ya wanawake kuliko aina nyingine barani Afrika na sababu kubwa ni kutokana na kukosa uelewa wa kutosha kuhusu ugonjwa huo na kutopatiwa vipimo mara kwa mara.

Lakini kitu kingine, wanawake huzifumbia macho dalili zinazoashiria saratani hiyo. Mara nyingi imekua vigumu kutambua kama dalili kadha wa kadha ambazo mwanamke anazipitia zinatokana na aidha saratani au maambukizi mengine yakwenye mfumo wa uzazi. Dalili zote za saratani ya mlango wa kizazi zinafanana na zile za maambukizi ya kawaida ya kwenye mfumo wa uzazi.

Lakini mgonjwa wangu alikuwa anadhani kutokwa na hedhi iliyopitiliza na kutokwa na uchafu mwingine kumetokana na maambukizi ya kibakteria yaliyopo aidha kwenye mlango wa kizazi au ukeni hadi majibu yalipothibitisha kuwa ilikuwa ni saratani.

Usikiapo maumivu ya miguu yanayodumu, kutokwa na ute na uchafu mwingine ukeni unaotoa harufu nzito, kutokwa na damu kusiko kwa kawaida, maumivu ya kiuno na ya chini ya kitovu yasiyokoma, maumivu ya mgongo, kupungua uzito kwa kasi na uchovu uliokithiri, kamuone daktari haraka

Friday, March 16, 2018

Pumzi ya kwanza ya mtoto mchanga ni kiashiria cha uimara wa afya yake

 

By Dk Kammu Keneth, Mwananchi

Moja ya matatizo hatari kwa watoto wachanga ambayo yanaweza kuwa na madhara makubwa kwao ni namna ya upumuaji wanapozaliwa.

Wauguzi humpatia mtoto namba fulani ambazo huanzia moja hadi kumi. Namba hizi huitwa kwa kitaalamu ‘Apgar score’.

Pale watoto wanakuwa na alama ya chini ya saba kwa kipindi cha dakika ya kwanza baada tu ya kuzaliwa, hutambulika kuwa ni waathirika wa tatizo hilo la upumuaji ambalo kwa kitaalamu huitwa ‘Birth asphyxia’.

Mara nyingi athari ya tatizo hilo ni kubwa na huwa halionekani papo kwa hapo bali huanza kuonekana kadiri mtoto anapozidi kukua.

Nini huchangia tatizo hilo?

Mara nyingi tatizo la upumuaji kwa mtoto huchangiwa na mambo mengi, miongoni ni pamoja na matatizo yanayoweza kusababisha kiwango cha hewa ya oksijeni kupungua katika mfumo wa damu wa mama.

Mama huyu anaweza akawa na shida kwenye mfumo wake wa hewa na moyo, tatizo ambalo linaweza likamsababishia mtoto hali hiyo ya kushindwa kupumua. Lakini pia damu ya mtoto mwenyewe kutokuwa na uwezo wa kutosha wa kusafirisha oksijeni ya kukidhi mahitaji ya mwili mzima.

Tatizo lingine linalosababisha ni matatizo katika kondo ya nyuma mbapo inaweza likawa lilikandamizwa, hiyo pia humletea shida mtoto.

Chanzo kingine ni kutokea kwa mirija ya mtoto inayosafirisha damu pamoja na utumiaji wa dawa mbali mbali katika kipindi cha ujauzito ambazo zinaweza kuwa na madhara katika usafirishaji wa damu. Kuna dalili mbalimbali zinazoashiria kuwa mtoto amekumbwa na tatizo hilo la upumuaji wakati wa kuzaliwa.

Kwanza ni kuonekana hapumui kunakoambatana na uchovu wa hali ya juu, rangi ya ngozi kubadilika. Mara nyingi inaweza kupauka au kuwa ya rangi ya blue, mapigo ya moyo kuwa ya chini sana, misuri ya mwili kuwa dhaifu kupindukia pamaoj na kupatwa na degedege.

Hali hii kama nilivyosema mwanzoni huwa na madhara kwa watoto kwasababu huathiri mifumo mbalimbali ya mwili.

Mifumo gani inayoathirika?

Mifumo inayoathirika ni pamoja na ya fahamu. Watoto hupatwa na degedege, kuganda kwa damu ndani ya ubongo, seli za mfumo wa fahamu kupoteza maisha hali inayoweza kumfanya mtoto kupata ulemavu wa kudumu au hata kupoteza maisha.

Nyingine ni kuvimba kwa ubongo kunakotokana na kujaa maji, kwa lugha ya kitaalamu huitwa ‘celebral edema’ pamoja na kuvuja damu ndani ya fuvu la kichwa.

Mfumo wa mzunguko wa damu, mapigo ya moyo kuwa ya chini sana, kuvimba kwa kuta za moyo (ventricular hypertrophy) na mapigo ya moyo kutokuwa ya kawaida yanayoweza kuwa ya haraka au polepole, msukumo wa damu kwenye mwili kuwa wa chini yaani ‘hypotension’.

Katika mfumo wa hewa, watoto wanaweza kupata shida ya kupumua pamoja na misuli ya upumuaji pamoja na ujazo wa mapafu huwa haubadiliki, kubadilika rangi kuwa ya blue (cyanosis).

Pia hupata shida kwenye mfumo wa mkojo, matatizo katika kibofu, figo, mfumo wa chakula na sehemu ya utumbo kupoteza uwezo wa kufanya kazi au kufa. Mengine ni kushuka au kupanda kwa kiwango cha sukari mwilini, kushuka kwa kiwango cha madini ya calcium pamoja na sodiamu.

Angalizo:

Watoto wasipohudumiwa vizuri pindi wanapokumbwa na tatizo kama hili, kadiri anavyokuwa anaweza kuja kupatwa na ulemavu wa maisha kutokana na tatizo hilo kuathiri mfumo wake wa fahamu.

Pia, hata uwezo wa kujifunza mambo mbalimbali inaweza kuwa shuleni au nyumbani kuwa katika kiwango cha chini.

Namna ya kuzuia tatizo hilo

Mjamzito anatakiwa ahudhurie kliniki mara tu abebapo mimba ili wauguzi na madakari waanze kufuatilia mwenendo wa ukuaji wa mimba yake na mtoto aliyeko tumboni.

Friday, March 16, 2018

Unajua uso wako huzungumza kuhusu uimara wa afya yako?

 

By Dk Christopher Peterson, mwananchi

Uchovu, maumivu ya viungo na mwili mzima, maumivu ya tumbo na kichwa ni baadhi tu ya dalili ambazo watu wengi huwatokea.

Lakini tunaambiwa kupitia dalili hizo, mtu anaweza kutambua kuwa afya yake haipo sawa na huenda kuna baadhi ya maradhi yanaweza kuanza kumshambulia, hivyo anatakiwa achukue hatua ya kupata matibabu haraka kabla hali haijawa mbaya.

Lakini pia, wataalamu wanasema kil mtu anapojitazama kwenye kioo, uso wake huzungumza mengi kuhusu afya yake.

Je ni maradhi gani yanayoweza kuaninishwa kwa kujitazama kwenye kioo?

Baadhi ya maradhi mengi yanayoweza kumletea mtu madhara makubwa kiafya hujitokeza na kutambuliwa kwa dalili zinazojitokeza kwenye uso wa mtu pindi akijiangalia kwenye kioo.

Hili ni jambo la kawaida lifanywalo na watu kila siku, lakini tunaelezwa kuwa wanapojipoangalia kwa makini, wakati mwingine wanaweza kuyaona mabadiliko madogo madogo yaliyojitokeza kwenye nyuso zao.

Mabadiliko hayo yanaweza kudhaniwa ni ya kawaida, lakini ukweli ni kwamba, hayapaswi kufumbiwa macho kwa sababu yanaashiria matatizo fulani ya kiafya.

Rangi ya ngozi na jicho kubadilika kuwa njano

Kwa mfano mtu akijitazama kwenye kioo na akabiani ngozi na macho yake yamebadilika rangi na kuwa ya manjano, ajue anaumwa homa ya manjano.

Homa hii hutokea kama mtu ana uchafu mwingi mwilini au takamwili. Hali hii huwa ni ya kawaida na isiyokuwa na madhara kwa watoto wachanga wenye umri wa wiki 38 hadi 40 kwa sababu maini yao yanakuwa bado hayajakomaa kama yanavyotakiwa.

Lakini kwa watu wazima, homa ya manjano inaweza kuashiria matatizo makubwa zaidi ya kiafya kama vile maambukizi ya aina mbali mbali ya virusi vikiwamo vile vinavyoshambulia ini (hepatitis) na maradhi mengine ya ini, matatizo ya kongosho, au madhara yatokanayo na utumiaji wa vilevi.

Chunusi sugu

Mara chache unaweza kupata chunusi au vipele vyeusi usoni. Hivi mara nyingi vinaashiria aleji ya chakula au matumizi ya baadhi ya sabuni za kuogea na mchafuko wa damu na baada ya muda, hutoweka.

Lakini ni vyema kufanya vipimo hasa inapotokea chunusi hizi zinakuwa sugu. Kwa kufanya hivyo kutakusaidia kutambua dalili za maradhi mengine mapema zaidi na hasa ya saratani ya ngozi.

Zungumza na muhudumu wako wa afya haraka o kama ukiona chunusi kwenye uso wako zinadumu kwa muda.

Kutokwa na vidonda vidogo vidogo pembeni ya mdomo

Vidonda vinavyojitokeza pembeni ya mdomo mara nyingi vinasababishwa na baridi au na maambukizi ya maradhi ya zinaa yanayotokana na kufanya tendo la ndoa kwa njia ya mdomo au tabia ya kunyonya via vya uzazi wakati wa kujamiiana.

Maambukizi yanayopatikana kupitia njia hii yanasababishwa na aina ya virusi ambavyo kitaalamu vinaitwa ‘herpes viruses’.

Unapopata maambukizi ya virusi hivi, vinabaki kwako na baada ya muda vinatengeneza vidonda na malengelenge mdomoni.

Wakati mwingine pia ni kawaida kutokwa na vidonda vidogo vidogo nje ya mdomo baada ya maumivu makali ya kichwa, uchovu kupita kiasi, homa au sababu za kisaikolojia na hasa kuwa na wasiwasi na kupigwa na jua kwa muda mrefu.

Vidonda vinavyotokana na sababu kama hizi hutoweka vyenyewe baada ya muda, lakini kama vinajitokeza mara kwa mara na vinadumu kwa muda mrefu, ni vyema kumuona daktari ili kupata tiba.

Mipasuko mdomoni

Kila mmoja anapitia hali hii ya lipsi za mdomo kukauka na kutoa mipasuko midogo midogo kwa kipindi tofauti.

Lakini tunaambiwa kuwa mara nyingi ni tatizo hilo husababishwa na hali ya hewa na hasa ya baridi, au kushuka kwa mfumo wa kinga mwilini kwa kipindi husika.

Tatizo hili huwa linadumu kwa muda mfupi tu, na kutoweka. Ili kuepukana nalo, inashauriwa kutumia vilainishi vya kupaka mdomoni ili kuzuia lisiendelee.

Vilainishi hivyo hupatikana kwenye maduka ya dawa na hata kwenye maduka ya vipodozi.

Hata hivyo, mtu anapotaka kuvitumia, anatakiwa kuchukua tahadhari kwasababu si vyote viuzwavyo kwenye maduka ya vipodozi ni rafiki kwa afya ya mtu.

Japo tatizo hutoweka baada ya muda, lakini ni vyema ukawa makini na hasa linapotokea mara kwa mara kwa sababu kukauka kwa lipsi za midomo na kuleta mipasuko kunaashiria upungufu wa maji mwilini.

Au muathirika anaweza akawa anatatizo la aleji inayotokana na aidha aina ya vyakula au ile inayotokana na baadhi ya dawa.

Kubabuka ngozi ya uso

Wakati mwingine kubabuka kwa sehemu ndogo ya uso hakuwezi kuleta tatizo kiafya na kunatoweka baada ya muda. Lakini kuwa makini unapoona kubabuka kumetawala kwenye sehemu kubwa ya uso wako.

Tatizo hili huwa si lakawaida, kitaalamu linaitwa butterfly rash ngozi hubabuka na lile eneo lililobabuka mara nyingi hutengeneza muonekano wa kipepeo, hiyo ni kuwa unashambuliwa na ugonjwa uitwao ‘lupus’.

Lupus ni ugonjwa unatokea wakati mfumo wa kinga za mwili badala ya kuuulinda dhidi ya maradhi nyemelezi, unageuka na kushambulia tishu mbalimbali na ogani za mwili.

Pamoja na kupata ishara hiyo usoni, ugonjwa huo pia huambatana na ishara zingine zikiwamo za homa kali, sehemu za maungio kuhisi kukauka na kukaza, uchovu uliokithiri na joto la mwili kupanda kuliko kawaida.

Usisite kwenda kituo cha afya au hospitali mapema mara unapobaini hali hiyo, usisubiri ugonjwa ukawa mkubwa.

Friday, March 16, 2018

Karoti isitumike kwa mazoea, inatibu maradhi kadhaa

 

Virutubisho vingi tunavipata katika matunda, mboga za majani, samaki, nyama na vyakula vingine vingi huku tukitumia karoti kama kiungo katika mapishi. Licha ya Karoti kuzuia maradhi mbalimbali yanayosababishwa na kasoro ya ugawanyikaji wa seli mwilini, bado jamii haijaipa thamani Karoti katika ulaji unaofaa, badala yake imeishia kuwa kama kiungo katika vyakula mbalimbali kwa baadhi ya familia.

Achana na habari za kuitumia karoti kama kiungo katika upishi wako, bali weka nguvu zako katika ulaji wa karoti mbichi kwa sababu njia nzuri ya kupata virutubisho kwenye karoti ni kula mbichi na sio iliyoiva.

Wataalamu wa masuala ya lishe wanabainisha kuwa karoti iliyopikwa hupoteza virutubisho vyake na kwamba ikitunzwa katika hali ya chini ya kiwango cha joto, inazuia thamani ya virutubisho vyake kwa muda wa miezi mitano hadi sita.

Moja ya faida kubwa ya Karoti mwilini ni kuboresha afya ya ngozi ya mtumiaji kwa sababu Vitamin A huboresha uwezo wa kuona, lakini pia huyalinda macho kutokana na matatizo yanayotokana na uzee.

Karoti ni chanzo kizuri cha nyuzi nyuzi zenye virutubisho ambazo husaidia katika umeng’enyaji wa chakula na hivyo kurahisisha mtumiaji kupata haja kubwa kwa urahisi. Pia, tunda hili hulikinga tumbo na maradhi mbalimbali yakiwamo ya kuzua saratani ya utumbo na huimarisha afya ya kinywa. Tunaambiwa ulaji wa karoti hukifanya kinywa kuwa chenye harufu nzuri lakini pia huimarisha fizi na kuzilinda zisishambuliwe na maradhi ya kinywa.

Karoti pia unaweza kuitengeneza juisi , saladi kwa kuchanganya na matunda, mbogamboga au kachumbari , lakini unaweza pia kuitumia kama kiungo katika mapishi yako.

Mbali na faida hizo, kiungo hiki kinapokuwa mwilini husaidia kusaga sumu zilizopo kwenye ini na kuzisafisha katika kibofu na utumbo mkubwa ili ziweze kutolewa nje kwa njia ya haja ndogo au kubwa.

Na husaidia kudhibiti kiwango cha sukari kwenye damu kwani carotenoids iliyopo ndani ya karoti husaidia kudhibiti kiwango cha sukari hiyo.

Kutokana na faida hizi , niwajibu wetu kutumia karoti katika kila mlo ili kuweza kuupa mwili nguvu na kuepuka kupata maradhi ya kinywa na saratani ya utumbo mpana.

(Hadija Jumanne)

Friday, March 16, 2018

Afya ya mtoto mchanga kama dhaifu hujulikana kwa dalili

 

By Dk Ravinder Goodluck, Mwananchi

Mtoto mchanga akizaliwa salama akiwa na afya njema, mara zote hupumua kwa urahisi bila msukumo.

Na hutakiwa kunyonya kila baada ya saa mbili hadi nne na kama atakuwa amelala, anakuwa na uwezo wa kuamka mwenyewe bila kuamshwa pale anapojisikia njaa au kujilowesha.

Na muonekano wa ngozi yake huwa safi lakini huwa na wekundu kwa mbali au anakuwa na upele mdogomdogo ambao hutoweka baada ya siku chache.

Wataalamu wa afya ya mtoto wanasema mtoto mchanga kama hatakuwa na mambo hayo yaliyoelezwa hapo juu, huenda akawa na matatizo hivyo anahitaji msaada wa haraka kutoka kwa madaktari.

Hata hivyo, inaelezwa kuwa mtoto mchanga ambaye amezaliwa tu anaweza kupata maambukizi kwa sababu anakuwa bado hajakomaa.

Je maambukizi hayo ni yapi?

Inaelezwa kuwa mtoto mchanga yuko hatarini kupata maambukizi ya bacteria mbalimbali kama hatapatiwa matunzo mazuri. Maambulizi ambayo anaweza kuyapata ni pamoja nay a vijidududu vidogo vidogo vinavyoingia kwenye mwili kupitia hewa, mdomo, macho, masikioni ata kwenye damu.

Kwa kawaida, mwili wa binadamu una vijijdudu na hata katika mazingira tunayoishi pia yana bakteria wengi tu, lakini kwa sababu ya kinga aliyonayo binadamu, vijidudu haviwezi kuonyesha dalili zake kwa watu wazima.

Ila kwa mtoto mchanga inakuwa vigumu kwa sababu kinga yake inakuwa bado haijaanza kufanya kazi vizuri.

Lakini pia, njia aliyopitia wakati anazaliwa, watu wanaoshika baada ya kuzaliwa wanaweza kuwa na maambukizi ya bakteria wanaoweza kumpata mtoto kwa njia ya hewa ikiwamo ya aliyembeba kama atakohoa au kupiga chafya , nguo alizozivaa kama hazikufuliwa vizuri na kupigwa pasi.

Maambukizi hayo iwapo yatampata mtoto, atahitaji tiba itakayotumia dawa za antibayotiki itakayopambana na maradhi mara moja.

Dalili za hatari kwa mtoto mchanga

Kama mtoto atakuwa anapumua haraka kwa zaidi ya pumzi 60 kwa dakika wakati amelala au akiwa amepumzika, ujue kuwa ana tatizo na unapaswa kumuwahisha hospitali kwa matibabu zaidi.

Kupata hewa kwa shida

Mtoto ambaye anapumua na kifua kinavuta kwa ndani, au ana koroma sana na pua kutanuka na kufunguka akiwa amelala, hizo nazo siyo dalili nzuri kwa afya ya mtoto.

Dalili nyingine ni homa.

Kama mtoto joto la mwili litakuwa limepanda na kufikia nyuzi joto 37.5 au kushuka na kufikia nyuzi joto hiyo ni dalili nyingine ya hatari kwa afya ya mtoto mchanga.

Pia, upele mkali ukiandamana na vipele vikubwa vingi au malengelenge lakini upele mdogo ni jambo la kawaida.

Mtoto kuacha kunyonya, ni miongoni mwa dalili za hatari kwa afya ya mtoto pamoja na kuamka kwa nadra kutoka usingizini, au kuonekana kutokuitikia kwa njia yoyote ili na dalili zile zinazofanana na kifafa.

Hapa mtoto huwa anapoteza fahamu na kurusha viungo vya mwili.

Dalili yoyote kati ya hizo humaanisha kuwa mtoto anahitaji matibabu.

Je ni matibabu ya aina gani anayotakiwa kuyapata?

Daktari akibaini kuwa mtoto hana maambukizi makali, naweza kumtibu kwa kumpatia dawa aina ya Ampisilini au Amoksilini.

Lakini kama atambaini ana maambukizi makali, atamchoma sindano ya Ampisilini na Jentamaisini mara moja na kiwango cha dawa kitategemeana na uzito na umri wa mtoto. Mtoto anapaswa kuanza kupata nafuu ndani ya siku mbili. Kama hatapata nafuu katika muda huo, atatakiwa apatiwa dawa tofauti za antibayotiki ili kutibu maambukizi hayo.

Angalizo;

Mtoto kama atapatiwa vidonge, vinatakiwa visagwe na vichanganywe kwenye maziwa ya mama kisha apatiwe.

Hata hivyo, inaelezwa kuwa baadhi ya antibayotiki ni lazima zitolewe kwa njia ya sindano ambazo huchomwa kwenye mshipa mrefu upande wa paja. Wataalamu wanasema kama mama alipatwa na homa wakati wa uchungu wa uzazi, daktari anayemuhudumia anatakiwa awe mwangalifu zaidi kwa ajili ya dalili za hatari zinazoweza kumpata mtoto.

Pia, mtoto ambaye alijisaidia kinyesi angali tumboni, wakati mwingine anaweza kuvuta ndani kinyesi hicho wakati wa kuzaliwa kupitia pumzi.

Hali hiyo inaweza kusababisha maambukizi kwenye mapafu katika siku za mwanzo. Hivyo mtoto anatakiwa atibiwe haraka mara dalili hizo zinapojitokeza.

Dk Ravinder Goodluck anapatikana Hospitali ya Kairuki kwa namba 0746002537

Friday, March 9, 2018

Baba asimulia alivyopigania tiba ya watoto wake tangu mwaka 1997

 

By Herieth Makwetta, Mwananchi hmakweta@mwananchi.co.tz

Wakati nikifuatilia taarifa za matibabu kwenye Taasisi ya Tiba ya Mifupa na Mishipa ya Fahamu Muhimbili (Moi), ninakutana na baba mwenye watoto wawili anayeonekana kuwahudumia kwa moyo, ndani ya wodi ambayo wanaouguza watoto waliolazwa ni wanawake pekee.

Nashawishika kutaka kufahamu ni kwa muda gani sasa anawauguza watoto wake wodini hapo. Lakini ninachostaajabu zaidi, baba huyu anawauguza watoto wake watatu aliozaa na mkewe, Mnchari Maro (45) kwa muda mrefu hospitalini hapo.

Maro Mwirabi (57) amejitoa kwa ajili ya maisha ya watoto wake, si jambo la kawaida kwani kwa zaidi ya miaka 10 sasa anaishi wodini hapo. Huwaandalia chakula, kuwaogesha na hata kufuatilia matibabu ya watoto wake hao.

Sakata la baba huyu kulea wanawe wodini kwa kipindi chote hicho, limetokana na tatizo la ulemavu wa miguu ‘Club Foot’ maarufu miguu vifundo linaloikumba familia yake.

Katika mahojiano maalumu na Mwananchi, Maro ambaye ni mkazi wa Nyiboko Kata ya Kisaka Wilayani Serengeti Mkoa wa Mara, anasema mke wake alianza kujifungua watoto wenye tatizo hilo mwaka 1997 katika uzao wake wa tatu.

“Niijaribu kutafuta tiba Bugando lakini ilikuwa ngumu, wakati huo waliozaliwa walikuwa ni Mwirabi Marwa na Moga Marwa ambaye alikuwa na miaka miwili na huyu mwirabi alikuwa mkubwa miaka zaidi ya 9.”

Anasema mwaka 2008 aliamua kutafuta tiba Moi na watoto hao walitibiwa na mkubwa alipona kabisa, na sasa ana miaka 19.

“Yeye alishapona kabisa na miguu ilinyooka lakini kutokana na kuhangaikia tiba hakufanikiwa kwenda shule.”

Anasimulia zaidi, “Hawa watoto niliwazaa kwa awamu, mkubwa alikuwa na tatizo la nyayo kutokanayaga chini na huyu wa pili pia alikuwa na tatizo hilohilo, wakati huo Bhoke alikuwa hajazaliwa, mwaka 2012 mke wangu akapata mimba nyingine akajifungua Bhoke naye akaonekana ana tatizo hilohilo.”

Anasema baada ya kupata taarifa za mkewe kujifungua mtoto mwenye tatizo la miguu vifundo alirudi nyumbani na kumchukua mtoto huyo akiwa na miaka miwili ili apate tiba mapema na baada ya upasuaji binti huyo wa miaka mitano sasa amepona.

INAENDELEA UK.18

Hata hivyo Maro anasema kwa kipindi chote ambacho amekuwa akiuguza watoto wake, amekuwa akipewa mahitaji yote muhimu na hospitali hiyo ikiwamo chakula, malazi na mavazi kupitia ofisi ya Ustawi wa Jamii.

Moi yaeleza ilivyowatibu

Mkurugenzi wa Tiba wa Moi ambaye pia ni daktari bingwa wa upasuaji, Samuel Swai anasema mguu kifundo ni tatizo linalojitokeza kwa mtoto tangu anazaliwa, huwa anazaliwa akiwa na mguu usio wa kawaida, unakuwa una kifundo au kitu kama kirungu.

Anasema sababu zinazosababisha tatizo hilo bado hazijulikani lakini watoto wawili kati ya 100,000 wanaozaliwa hukutwa na tatizo hilo.

Dk Swai anasema hilo ni tatizo la kibaolojia ambalo hutokea sehemu tofauti duniani lipo zaidi maeneo ya Mashariki ya mbali na Afrika, lakini Ulaya na Marekani halionekani sana.

“Ni tatizo la kurithi na haijulikani linaanzia wapi na linakuwa na vinasaba linakwenda kwenye familia wazazi wanakuwa na vinasaba na inafanya mtoto anazaliwa hivyo, misuli yake hailegei sawa na watoto wengine, inakuwa migumu na husababisha miguu inapinda na kuwa kama ina kifundo au kirungu. Mtoto hukanyagia sehemu ya juu badala ya kukanyagia unyayo,” anasema.

Akimwelezea baba Bhoke, Dk Swai anasema kwa bahati mbaya watoto wake wote watatu waliozaliwa kwa umri tofauti walikuwa na tatizo hilo lakini Moi ilihakikisha inatoa tiba kwa ajili yao.

“Huyu mmoja kwa mara ya kwanza alipokuja takribani miaka 10 iliyopita akiwa na mdogo wake, tuliwanyoosha mguu yao kwa kutumia bandeji ngumu (POP) na tuliwatengenezea viatu, huyu mwingine hakupona kabisa ila tulifanikiwa kunyoosha miguu ya huyu mmoja, wakati anaendelea na tiba mdogo wake naye akazaliwa akiwa na tatizo hilo,” anasema Dk Swai.

Kwanini baba Bhoke anaendelea kuishi Moi

Dk Swai anasema familia hiyo inyanyapaliwa na jamii ya kijijini alikotoka.

“Watu wamejenga imani za kishirikina, wana mfukuza kijijini wanasema eti atawapelekea mkosi, wanadai mtoto akizaliwa na ulemavu huo ni laana, kwa hiyo ili isiwapate na wengine, inabidi wasionekane kijijini hapo,” anasema Dk Swai.

Anasema licha ya watoto hao kutibiwa na kupona, lakini baba yao anahofia kurejea kijijini kwao kwamba wanaweza kumdhuru.

“Lakini huenda siku moja atarejea kwasababu baada ya Moi kumtibu yule mtoto mkubwa na miguu yake kunyooka kabisa, ile kasi ya watu wa kijijini kutaka kumdhuru imepungua,” anasema daktari huyo.

Hatua zilizochukuliwa na Moi baada ya matibabu ya watoto

Dk Swai anasema wakati mtoto mmoja akiendelea na matibabu hospitalini hapo, Moi iliwasiliana na maofisa wa ofisi ya ustawi wa jamii baada ya kubaini mzazi wao hana uwezo wa kuwahudumia.

Nayo ikaamua kutoa sehemu ya kumhifadhi mzee huyo kwa kumpatia vitanda, matibabu na chakula. Pia inawapatia dawa bure na mavazi.

“Kati ya wagonjwa wengi tuliowatibu kwa muda watoto wa huyu mzee ni miongoni na kupitia ustawi wa jamii tunawasaidia sana,” anasema Dk Swain a kuongeza:

“Kwa sasa tunapambana watoto waende shule na yeye arudi akaendelee na maisha yake.”

“Clup foot linatibika si tatizo la kurogwa na kama mtoto atawahishwa hospitali na kuanza matibabu hawezi hata kufanyiwa upasuaji, atakuwa akinyooshwa kila siku na baadaye anapatiwa matiba ya kutengenezewa kiatu, akifikisha miaka mitatu anakuwa analala nacho,” anasema Swai.

Anasema zaidi ya asilimia 80 ya watoto wanaozaliwa kutokana na miguu vifundo wanapona.

Licha ya kuwapo wachache ambao hutibiwa na tatizo likajirudia tena.

Mkurugenzi Mtendaji wa Moi, Dk Respicious Boniface anasema taasisi yake inatibu maradhi yote ya mifupa, ubongo na mishipa ya fahamu kuanzia watoto wadogo hadi watu wazima.

Anasema tiba ya miguu vifundo imekuwa ikitolewa katika taasisi hiyo kwa watoto wengi ambao hufika miguu ikiwa imepinda na pindi wanapotibiwa, zaidi ya asilimia 80 hupona kabisa.

“Nitoe wito, wanapopata mtoto mwenye tatizo hili wafike Moi haraka mtot akiwa bado mchanga, kwasababu wapo wanaodhani kwamba mtoto miguu yake ikipinda atakuwa mchezaji mzuri wa mpira au anakuwa na kipaji fulani cha michezo, siyo kweli. Hii si tiba mpya ipo tangu taasisi hii iliponzishwa tulikuwa tunaiita Clup foot, mpaka sasa tumeshawatibu watoto zaidi ya 20,000,” anasema.

Dk Boniface anataja takwimu za miezi mitatu za watoto waliolazwa kwa ajili ya kupatiwa matibau hayo hospitalini hapo kuwa Oktoba walikuwa watoto 66, Novemba 64 na Desemba ni 80 na waliofanyiwa upasuaji ni watoto 156.


Friday, March 9, 2018

Madhara ya kumtikisa, kumrusha juu mtoto mchanga kwa nguvu

 

By Dk Kammu Keneth, Mwananchi

Tofauti na watu wazima, watoto wachanga huwa na njia moja ya mawasiliano.

Njia hiyo ambayo ni ya kulia, huwawezesha kuwasilisha mahitaji yao kwa wazazi au walezi wao.

Hata hivyo, madaktari wanasisitiza, kipindi ambacho wazazi wanatakiwa kuwa makini ni pale anapombmbeleza mtoto hasa mchanga anapolia.

Mtoto mchanga mara zote hupenda kulia ili kufikisha ujumbe kwa yule anayemlea, na wakati mwingine hulia sana kiasi cha kumfanya anayembembeleza kutumia njia mbalimbali za kumbembeleza kusudi anyamaze na hapo ndipo wengi hufanya makosa. Kwa sababu walezi wengine hujikuta wakipandwa na hasira na kushindwa kuvumilia kumuona mtoto akilia kwa mfululizo bila kunyamaza. Wengine huchukua uamuzi wa kuanza kumtikisa kwa nguvu au kumrusha rusha kwa nguvu bila kujua kuwa kitendo hicho kinamadhara makubwa kwa mtoto.

Wapo wengine pia hujikuta wakiwaangusha au kuwabamiza kichwa kwa bahati mbaya, kitendo hicho kina madhara makubwa kwa watoto hasa walio na miaka chini ya mitano.

Tafiti mbalimbali zilizofanyika zinaonyesha watoto wenye umri wa kuanzia wiki 6 hadi 8 hukumbwa sana na matatizo yatokanayo na kutikiswa au kubamizwa.

Kwa sababu watoto wengi wao walio katika umri huo hupenda kulia sana ukilinganisha na wa umri mwinginena wengi wao huwa wakiume.

Nini kisababishacho vilio hivyo?

Kuna sababu mbalimbali zinazoweza kumfanya mlezi au mzazi kumtikisa mtoto kwa nguvu.

Baadhi ni ile hali ya kuwa na msongo wa mawazo hasa wakati mlezi anakuwa na hasira. Mtoto akilia huamua kumtikisa kwa nguvu kusudi anyamaze, au wakati mwingine mtu huwa anakuwa amekula dawa za kulevya zikamtuma kufanya hivyo au anapokuwa amelewa pombe.

Lakini inaelezwa pia kuwa msongo wa mawazo kwa mlezi unaweza kuchangia au historia ya kuteswa na walezi wake angali akiwa mdogo. Watoto wengine walio katika hatari ya kukumbwa na tatizo hilo la kutikiswa kwa nguvu ni wale wanaolelewa mzazi mmoja.

Madhara ya kumtikisa mtoto

Baada ya kumtikisa mtoto kwa kukusudia au kutokukusudia anaweza kuonyesha dalili kuwa amepatwa na tatizo.

Hivyo kama mzazi au mtu mwingine amegundua hali hiyo, anatakiwa amuwahishe hospitali au kwa madaktari bingwa wa watoto.

Dalili hizo ni zipi?

Mtoto anapokumbwa na tatizo la kutikiswa ni pamoja na kupumua kwa shida, mapigo ya moyo kushuka, kushindwa kuona au kusikia vizuri hasa kwa ambaye hakuwa na tatizo hilo kabla.

Dalili nyingine ni mtoto kulala muda mrefu, hushindwa kula vizuri na kutapika mara kwa mara, ngozi yake huanza kupauka au kuwa rangi ya bluu au huweza kupatwa na degedege, kupooza na kupoteza fahamu.

Madhara yanayoweza kumpata mtoto aliye chini ya mwaka mmoja

Ubongo unaweza kuharibika na hakuna tiba mbadala, hivyo hali hiyo inaweza kumsababishia mtoto umauti.

Watoto wengine hupoteza uwezo wa kuona na kusikia, kitendo hiki pia huathiri hatua za ukuaji wa mtoto na tabia yake kwa ujumla.

Kwani anaweza akashindwa kuwa na uwezo wa kujifunza na kutafakari baada ya kufikia umri wa kuanza kwenda shule.

Wengine hukumbwa na degedege kila mara pamoja na tatizo kwenye kukaa na kutembea, madhara hayo wataalamu ‘Celebral palsy’. Hivyo basi, inawapasa wazazi au walezi kuepuka kubeba watoto wao hasa wanapokuwa wamelewa au wakiwa na msongo wa mawazo. Kwa wale wanaofanya kazi, wanashauriwa kuwapa maelekezo ya mara kwa mara dada zao wa kazi ya namna ya kumbembeleza mtoto.

Itapendeza zaidi mtoto kama atapata malezi kutoka kwa wazazi wote wawili pia kuelewa matatizo ya kudumu yanatokana na kubamiza vichwa au kutikiswa kwa nguvu

0759 775788


Friday, March 9, 2018

Karafuu tiba ya maradhi mengi yakiwamo ya virusi

 

Watu wengi wamezoea hutumia karafuu kama kiungo cha chai, lakini hawajui kama kiungo hicho kina faida nyingi mwilini, hususani katika kutibu maradhi mengi.

Karafuu hutibu matatizo ya kumeng’enya chakula na mfumo wa kupumua kwa binadamu, kwani ina wingi wa vitamini A,C,K na B complex’ pamoja na madini ya manganese, chuma na Potassium.

Ndiyo maana hutumika kama kiungo cha chai ili pia isaidie kuupa nguvu mfumo wa kinga na kuondoa sumu mwilini, lakini pia ina nguvu katika kupambana na maambukizo ya virusi, fangasi na bakteria ambazo huzuia jeraha bichi kuvimba na pia kupoza maumivu wakati unapata jeraha huku ikiondoa maumivu ya misuli.

Pia husaidia matatizo ya gesi sugu, kukosa choo, kuvimba tumbo, kichefuchefu na matatizo yanayoletwa na vyakula vyenye viungo vingi.

Ili vyakula hivyo visilete madhara mwilini inashauriwa kutumia karafuu. Pia husaidia kuondoa maumivu ya misuli, kuumwa na kichwa na maumivu ya mishipa. Karafuu hutumika kuua pia vidudu katika fizi, meno, ini, pafu, ngozi na mishipa ya kupumulia, lakini mafuta ya karafuu yana kichocheo cha ‘eugenol’ ambacho kina nguvu ya kupooza na kuondoa maumivu na harufu mbaya mdomoni.

Na husaidia pia kupambana na kichwa kuuma, muwasho wa koo unaotokana na kikoozi na matatizo ya mapafu.

Hata hivyo, karafuu inaweza kuchanganywa na viungo vingine na kisha kutwagwa na kupata unga ambao hutengeza mchanganyiko mzuri wa viungo ambao ni Curry Powder na Garam Masala, hutumika kupikia mapishi mbalimbali ya chakula ikiwamo biriyani, pilau, sambusa na vitu vingine.

(Hadija Jumanne)

Friday, March 9, 2018

Madhara ya kunywa pombe wakati unatumia dawa

 

By Said Rashid

Mara nyingi wahudumu wa afya tunaulizwa na wagonjwa wakati tunawapa dawa na matibabu mengine kama wanaweza kunywa pombe au la huku wakiendelea na matibabu.

Swali hilo hufikirisha sana, hususan kwa dawa za muda mfupi na wagonjwa wenye maradhi makubwa.

Mara nyingi tunawashauri wasitumie pombe na tunashukuru kwamba wanaelewa. Sasa swali kwako: vipi ukiacha kunywa pombe kwa muda wakati upo kwenye matibabu? Unaweza ukajibu kupitia barua pepe said.r@afyazaidi.org au simu namba 0784082847.

Mimi sinywi pombe, kwa hiyo ukijibu utanisaidia sana kupata picha ya upande wa pili yaani watumiaji wa dawa ambao wanakunywa pombe.

Pombe ni kemikali na pia ni dawa

Hii huweza kusababisha kuingiliana na kemikali zingine zikiwamo dawa. Muingiliano kati ya pombe na dawa huweza kuleta athari mbalimbali zenye hatari ndogo na kubwa.

Pombe hufanya kazi katika mfumo wa fahamu wa kati (ubongo) na kuingilia ufanyaji wake wa kazi.

Pombe hupunguza ufanyaji kazi wa mfumo wa fahamu na kusababisha kusinzia au kulala, kupunguza uwezo wa kufikiria na kukumbuka, kuathiri mfumo wa upumuaji, kuathiri mfumo wa utoaji taka mwili na kuathiri mfumo wa chakula. Pia, pombe huathiri ufanyaji kazi wa ini na figo na huchangia kuharibu viungo hivyo.

Kama kemikali, pombe huweza kuingiliana na dawa na kuzalisha kemikali zingine au matokeo mengine ambayo huweza kuwa hatari. Huweza kusababisha maumivu makali ya tumbo, usingizi mzito, kuharibu zaidi figo na ini, kuzuia dawa isifanye kazi na kukojoa zaidi. Pombe pia huweza kukusahaulisha muda wa kunywa dawa au kukupita wakati umelala kwa sababu ya pombe, kukufanya upuuzie dawa na hata kukufanya uache kunywa dawa ili unywe pombe kwa amani. Pia, pombe huweza kuchangia kupunguza ulaji wa mgonjwa na hivyo kuathiri afya na ufanisi wa dawa.

Dawa zinazoingiliana na pombe

Hadi sasa duniani tuna dawa nyingi na bado wanasayansi wanaendelea kutengeneza nyingine kila siku.

Ukweli ni kwamba, siyo dawa zote huweza kuingiliana na pombe. Dawa nyingine haziingiliani kabisa na pombe na unaweza ukanywa huku unaendelea na dozi zako.

Dawa zinazoingiliana na pombe ni zile zinazoweza kuungana na pombe na kutengeneza kemikali hatari kwa mwili na kuweza kusababisha madhara kwa uhai au viungo vya mwili. Zipo nyingi sana, endelea kusoma.

Dawa zingine zinazoingiliana na pombe ni zile ambazo ufanyaji kazi wake na athari zake huweza kuongezwa au kupunguzwa na pombe.

Zipo nyingi sana, endelea kusoma. Kwa kuwa siwezi kuandika dawa zote hapa na nikiandika chache zinaweza kukusababisha kukosea naomba nisiandike hata moja, ila mara zote pata ushauri kutoka kwa mfamasia anayekupa dawa au daktari wakati anakuandikia dawa. Atakuambia na kukupa maelezo zaidi kuhusu muingiliano kati ya hizo dawa zako na pombe.

Dawa zisizoingiliana na pombe

Dawa zisizoingiliana na pombe ni zile ambazo haziwezi kuungana na pombe kwa namna yoyote kikemia na hata kwenye ufanyaji wake wa kazi na athari zake haziwezi kuathiriana.

Mfamasia au daktari atakuambia na kukupa maelezo zaidi kuhusu muingiliano kati ya hizo dawa na pombe kama u-mnywaji.

Kwanini usitumie pombe wakati unatumia dawa?

Sababu kubwa ni kukuepusha na madhara yote yanayoweza kutokana na pombe. Acha pombe kwa muda umalize dozi kisha baada ya hapo utaweza kuendelea.

Kama huwezi kabisa kuacha pombe, pata ushauri kutoka kwa mfamasia au daktari anayekuandikia dawa.

Atakuambia na kukupa maelezo zaidi kuhusu muingiliano kati ya dawa zako na pombe.

Katika matibabu madaktari, wafamasia, manesi na wahudumu wengine wa afya huwa tunachukua tahadhari ili kuhakikisha matokeo mazuri na ufanisi mkubwa wa matibabu na afya bora kwa mgonjwa.

Hatuna tatizo na mgonjwa yeyote wala burudani yake.

Yote tunayofanya ni kwa ajili yako, dawa zetu na jamii kwa ujumla.

Kupata elimu na ushauri zaidi wa afya na dawa niandikie said.r@afyazaidi.org


Friday, March 9, 2018

Haya yakitekelezwa, vifo vya mama na mtoto vitakuwa historia nchini

 

By Amina Juma, Mwananchi asangawe@mwananchi.co.tz

Uzazi ni jambo la kheri na kila mwanamke anatamani apate ujauzito hatimaye ajifungue salama na kurejea nyumbani akiwa na afya njema yeye na mwanawe.

Lakini furaha ya mama huyu mara nyingi hukumbana na changamoto nyingi kutokana na kuongezeka kwa vifo vinavyotokana na uzazi hasa wakati wa kujifungua au baada ya kujifungua.

Inaelezwa vifo vya mama na mtoto au wote, husababishwa na matatizo ya afya au uzembe wa mjamzito au mkunga.

Hivi karibuni, Waziri wa Afya, Ummy Mwalimu alisema matatizo mengi yanayosababisha vifo kwa wajawazito na watoto yanaweza kupungua kwa zaidi ya asilimia 80 kama mjamzito atahudhuria kliniki ya mama na mtoto kwa kipindi chote cha ujauzito wake na wakati ukifika akajifungulie katika vituo vya afya au hospitali.

Nini kinasababisha vifo hivyo?

Sababu kubwa zinazoainishwa na wataalamu ni pamoja na huduma duni, umbali wa vituo vya afya na maeneo watokayo wajawazito hasa maeneo ya pembezoni.

Pia uhaba wa wakunga na wajawazito kwenda kujifungulia kwa wakunga wa jadi wasio na utaalamu, pia uhaba wa vifaatiba.

Kwa mujibu wa takwimu za afya utafiti uliofanywa na Tanzania Demographic Heath Survey mwaka 2015-2016 (TDHS), zinaonyesha kila siku wanawake 30 hufariki dunia kutokana na matatizo ya uzazi.

Hali hii inaweza kumtia mashaka kila mwanamke ambaye anatarajia kubeba ujauzito.

Wadau wanalizungumziaje tatizo hili?

Muungano wa Utepe Mweupe wa Uzazi Salama Tanzania unaojumuisha mashirika zaidi ya 25, unasema umejidhatiti kutoa elimu na vifaatiba ili kuhakikisha mama na mtoto wanakuwa salama wakati wa kujifungua na hata katika makuzi ya mtoto.

Rose Mlay ni Mratibu wa Taifa wa Mtandao huo, anasema njia pekee ya kupunguza vifo vya mama na mtoto wakati wa kujifungua ni kwa kuhakikisha wajawazito wote wanahudhuria kliniki na wanajifungulia katika vituo vya Afya.

“Takwimu za vifo vya wajawazito na watoto sio nzuri licha ya juhudi zinazofanywa kuzuia, lakini bado hali ni mbaya. Na hii ni kwasababu bado watu wetu hawaoni umuhimu wa kuhudhuria kliniki wala kujifungulia katika vituo vya afya,” anasema Mlay.

Akinukuu TDHS za mwaka 2015/2016 Mlay anasema kila siku watoto 180 wanaozaliwa hufariki dunia na wale walio chini ya miaka mitano ni 268 kutokana na matatizo mbalimbali.

Mratibu huyo anasema kupata mimba katika umri mdogo pia kunachangia kwa kiasi kikubwa mama au mtoto kupoteza uhai wakati wa kujifungua.

“Takwimu hizi zinaonyesha asilimia 27 ya wasichana walio chini ya miaka 20 nchini wana watoto na wengine wana ujauzito jambo ambalo ni hatari kwa afya ya mama na mtoto,” anasema Mlay.

Kwa upande wa wajawazito pekee, Mlay anasema wengi wao hufariki dunia wakati wa kujifungua.

Anasema katika hatua hiyo, wengi hujikuta wakipoteza maisha wao au watoto wanaowazaa kutokana na sababu mbalimbali ikiwamo ya kutokwa na damu nyingi baada ya kujifungua.

“Wengine vifo vyao huchangiwa na kupata maambukizi sugu ya bakteria na maradhi mengine ambayo hayakutibiwa vizuri wakati wa ujauzito au baada ya kujifungua au kupata kifafa cha mimba,” anasema Mlay.

Anasema pia utoaji mimba usio salama umetajwa kuwa sababu ya vifo vya wajawazito hasa katika nchi zinazoendelea.

Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), kila siku wanawake 830 hufariki duniani kutokana na matatizo wakati wa kujifungua na asilimia 99 ya vifo hivyo hutokea katika nchi zinazoendelea.

Vifo hivyo vitazuiwaje?

Mama anapaswa kuanza kliniki mara tu anapogundua kuwa ni mjamzito na kufuata maelekezo yote anayopewa na wataalamu wa afya kwa wakati wote wa ujauzito.

Pia, wajawazito wote wanapaswa kujifungulia katika vituo vya afya na waendelee kuhudhuria kliniki kwaajili ya mtoto hadi atakapofikisha miaka mitano.

Annua Mhogo ni Mratibu wa Afya ya Uzazi na Mtoto Mkoani Morogoro, anashauri wajawazito wapate mlo kamili wakati wote ili kulinda afya yake na ya mtoto aliyeko tumboni.

Mhogo ameionya jamii kuepuka ndoa na mimba za utotoni ili kuepuka vifo wakati wa kujifungua.

“Tunaendelea kutoa elimu ili wanandoa wote mke na mume waone umuhimu wa kuhudhuria kliniki kusudi wapate elimu itakayowasaidia kulea vyema mimba na wahakikishe mama anajifungulia kwenye kituo cha afya au hospitali,” anasema Mratibu huyo.

Kwanini wajawazito wengi hawajifungulii katika vituo vya afya?

Kutojifungulia katika vituo vya afya kumetajwa kuchangia vifo vya wajawazito na watoto kutokana na kuhudumiwa na wakunga wasio na utaalamu wala vifaa kwaajili ya kumuhudumia mama na mtoto akishajifungua.

Baadhi ya viongozi wa nchi zinazoendelea, wanakiri kwamba vituo vya afya vilivyopo ni vichache hivyo wajawazito wengi hasa wa maeneo ya vijijini hulazimika kusafiri umbali mrefu kufuata huduma.

Mkazi mmoja wa Kijiji cha Ukwamani Wilayani Gairo, Michael Lyahuri anasema katika eneo analoishi kuna zahanati moja inayotegemewa na vijiji vitano.

Anasema mara nyingi wajawazito husafiri zaidi ya kilomita tano ili kuifikia zahanati hiyo hali inayowakatisha tamaa na kuamua kwenda kwa wakunga wa jadi kupta huduma.

“Wapo wanaopenda kuhudhuria kliniki lakini umbali unasababisha washindwe kufika,” anasema Lyahuri ambaye anatoka wilaya yenye kituo kimoja tu cha afya kinachotegemewa na wakazi zaidi ya laki mbili.

Umaskini unaelezwa kuwa kikwazo kingine kwa wajawazito kwenda kujifungulia katika vituo vya afya kwa kuhofia kutozwa fedha za kununulia vifaa vya kujifungulia pindi vikikosekana.

Rehema Kimoleta ambaye ni mjumbe wa Bodi ya Afya eneo la Gairo, anasema lugha chafu za baadhi ya wakunga kwa wajawazito zinasababisha wakimbilie kwa wakunga wa jadi.

“Mimi nawashauri wauguzi wetu wajirekebishe kwani mimi nakutana na wamama wengi na nikiwauliza kwanini hawaendi kujifungulia hospitali wanalalamikia lugha chafu za wauguzi,” anasema Kimoleta.

Mkazi mwingine wa eneo hilo, Charles Peter, anapingana na sababu zinazotolewa kuhusu wajawazito kutohudhuria kliniki huku akiamini kuwa bado hawajapatiwa elimu ya kutosha.

“Mimi niseme tu tatizo kubwa linaloikabili jamii ni kukosa elimu sahihi inayohusu umuhimu wa kuhudhuria kliniki na kujifungulia katika vituo vya afya, wakipata elimu watabadilika wenyewe,” anasema Peter.

Hata hivyo, anaiomba Serikali na mashirika binafsi kuhakikisha wananchi wote wa vijijini wanapata elimu kuhusu athari za kujifungulia kwa wakunga wajadi ili waweze kujifungulia katika vituo vya afya.

Mganga Mkuu wa Wilaya ya Gairo, Dennis Ngalomba anasema Wilaya yake imeweka mpango maalumu wa kushirikiana na wakunga wa jadi kuwapa hamasa ya kuwapeleka wajawazito hospitali.

“Tumeshazungumza na baadhi ya wakunga wa jadi ambao tumekubaliana wakipata mjamzito anayetaka kujifungua wampeleke kituo cha afya kilicho karibu. Tutawarejeshea nauli yao na pia tutashirikiana nao kumzalisha mama aliyeletwa,” anasema Dk Ngalomba.

Anasema wameamua kuanza kuwarejeshea nauli zao wakunga watakaowaleta wajawazito vituo vya afya, kwa lengo la kutoa hamasa kwa wengine kujitokeza na kujifungulia hospitali badala ya nyumbani.


Friday, March 9, 2018

Njia saba za kudhibiti vidonda vitokavyo pembeni ya mdomo

 

By Dk Ezekiel Onesmo, Mwananchi

Vidonda pembeni ya mdomo vyaweza kusababishwa na vitu vingi. Ili kujua nini chanzo chake, mwandishi wa makala haya anadadavua kwa undani.

Vidonda kwenye kona za midomo ni ile hali ya kuwa na malengelenge katika midomo ambayo hupasuka katika nyakati tofauti tofauti na hata kutoa damu ama maumivu. Inaelezwa na wataalamu wa afya kuwa hali hii inapoanza kutokea huweka utandu wa alama nyeupe zisizouma katika kona za midomo, kitaalamu Perleche au Angular stomatitis.

Unaweza kupata tatizo hili katika upande mmoja wa mdomo au zote mdomo katika wakati mmoja au tofauti.

Alama na dalili

Muathirika anaweza kuanza kutokwa na damu upande mmoja wa mdomo, au mwingine hutokewa na malengelenge kwenye kona za midomo.

Dalili nyingine ni kupasuka midomo, kuwashwa kwenye kona za midomo, maumivu kwenye kona hizo, hali ya wekundu au weupe kwenye kona za midomo na kuvimba kwa kona hizo.

Chanzo cha ugonjwa

Tatizo hilo mara nyingi husababishwa na muunganiko wa vitu kadhaa ambavyo kwa pamoja husababisha kuwapo kwa unyevunyevu wa muda mrefu kwenye maeneo ya kona za midomo pamoja na maambukizi ya bakteria au fangasi.

Kwa mfano ingawa vidudu vya fangasi huwa vipo tu na havina madhara yoyote kinywani, lakini fangasi hao wanaminika kuchangia kutokea kwa ugonjwa.

Hii inatokana na ukweli kwamba miongoni mwa waathirika wa ugonjwa wa vidonda kwenye kona za midomo ni fangasi wengi,

Kwa watu waliopona ama kupata nafuu, fangasi huwa kwa kiwango kidogo. Halikadhalika, baadhi ya bakteria wa makundi tofauti huwa wapo.

Hivyo ni sahihi kusema kuwa mchanganyiko wa bakteria na fangasi unapopata mazingira ya unyevunyevu usiokwisha husababisha ugonjwa huu, ukiacha sababu nyingine.

Sababu hatarishi

Lakini pia inaelezwa zipo sababu hatarishi zinazosababisha mtu kuugua vidondo hivyo.

Miongoni mwa sababu hizo ni pamoja na tabia ya kujilamba midomo, kinywa kutokua na mate, mpangilio mbaya wa meno, upungufu wa virutubisho mwilini na maradhi ya kinasaba kama ya Down syndrome

Sababu nyingine ni kama mtu ana ugua maradhi ya saratani yaliyo katika hatua ya mwisho, matumizi ya meno ya bandia yanayoumiza sehemu za ndani za kinywa, matumizi ya dawa zinazopunguza kinga ya mwili, kisukari na uvaaji wa vifaa maalumu vya kurekebisha mpangilio mbaya wa meno.

Uhusiano wa vidonda na maradhi mengine mwilini

Watu wanapaswa kutambua kuwa ugonjwa huu unaweza kuwa dalili ya maradhi mengine mwilini.

Maradhi hayo ni kama ya upungufu wa vitamini B, upungufu wa madini ya chuma na zinki, uwapo wa maradhi yanayoshambulia mfumo wa kinga ya mwili kama vile kisukari au maambukizi ya virusi vya Ukimwi (VVU) na upungufu wa damu.

Changamoto za ugonjwa huo

Kila maradhi yaingiapo mwilini huwa na changamoto zake pindi mtu anapoonza kuugua.

Miongoni ni mtu kuanza kuhisi midomo yake inkuwa mikavu au anapata maumivu mdomo kama ya kuungua au anahisi ladha mbaya kinywani.

Na wakati mwingine humfanya mgonjwa ale chakula kwa shida. Hali hiyo ikiendelea kwa muda humfanya mtu kukosa lishe na kupungua uzito.

Matibabu

Matibabu ya ugonjwa huo hukumbana na mambo mengi ikiwamo usugu na uwezekano wa kujirudia baada ya muda fulani.

Hiyo ni kwasababu ugonjwa huo ni matokeo ya vitu kadhaa vinavyoweza kuukumba mwili wa mtu.

Hata hivyo, tunaelezwa kuwa matibabu ya ugonjwa huu kama yalivyo maradhi mengine, hulenga kuondoa kisababishi cha ugonjwa.

Unaweza kuutibu baada ya uchunguzi wa kimaabara ambao utaonyesha kuwa bakteria au fangasi ndiyo sababu.

Hivyo, dawa za kupambana na vijidudu hivyo huweza kuwa suluhisho au kama hali hiyo imesababishwa na upungufu wa madini, au damu, mgonjwa anaweza kupatiwa damu husika na kwa kiwango kinachostahili hivyo kuweza kuutibu.

Lakini pia kama vitakuwa vimesababishwa ba maradhi mengineyo yakiwamo kisukari, utatakiwa kudhibiti maradhi hayo ili kusaidia kuondoa tatizo.

Lakini pia kama hali hiyo imekupata baada ya kuanza kutumia vifaa maalumu vya kurekebisha mpangilio mbaya wa meno au meno ya bandia yanakuumiza, rudi tena kwa daktari wako ili arekebishe hali hiyo ambayo itasaidia kukuondolea tatizo la vidonda hivyo vya pembeni yam domo.

Dk Ezekiel Onesmo anapatikana kwa simu namba 0683-694771


Friday, March 9, 2018

Kuwa na nguvu za kiume ni kitu kingine, uwezo wa kutungisha mimba ni kitu kingine



Dk Christopher  Peterson

Dk Christopher  Peterson 

Imezoeleka kwenye familia nyingi inapotokea mwanamke hapati ujauzito, wengi hufikiria kuwa mwanamke ndiye mwenye matatizo na hivyo kuzuka hali ya kutoelewana kati ya mwanaume na na mwanamke na hata familia za pande zote mbili. Malalamiko haya ninayapokea mara kwa mara kutoka kwa wasomaji wetu na hata wanaofika moja kwa moja hospitali. Utamsikia anasema: “Daktari mimi ni mwanaume rijali, nina nguvu zote za kuweza kushiriki kikamilifu tendo la ndoa na mwenzi wangu, pia nina uzalishaji mkubwa wa mbegu za kiume, lakini wala sioni mafanikio kwa mwanamke wangu, lazima atakuwa na matatizo siyo bure.”

Kitu muhimu wanaume wanachopaswa kukijua ni hiki; pamoja na kuwa na nguvu za kiume na uwezo wa kushiriki tendo la ndoa kikamilifu, lakini bado wanaweza kupatwa na tatizo hili linalosababisha washindwe kutungisha mimba.

Hivyo kabla sijaendelea, nawashauri wanaume wote walio kwenye uhusiano au kwenye ndoa ambao kwa kipindi kirefu na hawajabarikiwa kupata mtoto, waache kuwalaumu wenza wao kabla hawajajua tatizo liko kwa nani.

Wanapaswa kwanza kupata vipimo vya afya kutoka kwa madaktari ili kubaini chanzo.

Kitaalamu, kuna sababu nyingi zinazoweza kumfanya mwanaume ashindwe kumtungisha mimba mwanamke. Miongoni ni pamoja na aina ya maisha ya mwanaume husika na historia ya utumiaji wa baadhi ya dawa.

Dawa zinaweza kuwa za kimatibabu au hata za kulevya. Kati ya wanaume walio hatarini kupoteza uwezo wa kuzaa ni wale wenye tabia ya ulevi.

Ulevi sio tu unaathiri nguvu za kiume, lakini pia unadhoofisha uzalishwaji stahiki wa mbegu za kiume na hata hicho kiasi hafifu cha mbegu zinazozalishwa bado zinakosa afya ya kuweza kurutubishwa.

Sababu nyingine ni pamoja na uvutaji wa sigara na bangi, unywaji wa pombe na hasa wa kupindukia, utumiaji wa dawa zingine haramu za kulevya unaathiri moja kwa moja uwezo wa kutungisha mimba. Lakini hata uzito uliopitiliza pia unaathiri utungishwaji wa mimba. Mwanaume anashauriwa kudhibiti uzito wa mwili unaoashiria kupita kiasi, kufanya hivyo kutamsaidia kudhibiti uwapo wa mafuta ya ziada ambayo kwa kawaida yanaathiri uzalishwaji wa mbegu za kiume. Matatizo katika utokaji wa mbegu za kiume ni sababu nyingine iliyopo nyuma ya tatizo hilo ambalo wanaume wengi wanashindwa kulitambua.

Haijalishi kama mwanaume ana nguvu za kiume kwa kiasi gani lakini pia kiasi cha ujazo wa mbegu za kiume pia ni muhimu katika kufanikisha utungishwaji wa mimba. Lakini hata hivyo, wanaume wachache hujikuta wakisumbuliwa na tatizo la mirija inayosafirisha mbegu za kiume kutoka kwenye korodani ambako ndiko zinakotengenezwa na kuchujwa na kuja kwenye uume, huziba kutokana na matatizo mengine ya kiafya. Matatizo hayo ni pamoja na ya kuwa na mafuta mengi yaliyozidi mwilini, matatizo ya kisukari na hata maambukizi mengine kwenye mfumo wa uzazi. Ikitokea hali hiyo, basi inatengeneza tatizo lingine ambalo kitaalamu linaitwa ‘sperm count or motility problem’. Hili ni tatizo ambalo mbegu za kiume zinazalishwa kwa kiwango kidogo sana na uchache huu unaweza ukasababisha kupoteza uwezo wa kutungisha mimba. Kama kiwango cha mbegu za kiume ni hafifu hawezi kuwa rahisi kuzifanya mbegu hizo zisafiri kwa kasi inayohitajika hadi kwenye yai la mwanamke kwa ajili ya urutubishwaji.

Kwa sababu ili mbegu ziweze kurutubishwa, zinahitaji uwingi na kasi pia. Baadhi ya matatizo mengine yanayoweza kuchangia ni kutokuwa na uwiano wa mfumo wa homoni mwilini, maradhi au maambukizi kwenye via vya uzazi na mfumo wa uzazi kwa ujumla. Baadhi ya maradhi ya kurithi na utumiaji wa baadhi ya dawa ambayo ni sumu, huweza kumfanya mwanaume akashindwa kutungisha mimba kwa mwanamke.

Ili kuzitambua sababu nyingine nyingi, mwanaume anatakiwa kuwaona wataalamu wa afya kwa msaada zaidi wa kutatua tatizo linalomkabili badala ya kuendelea kuwatupia lawama wanawake.


Friday, March 9, 2018

Sababu hatarishi baada ya jino kutengeneza jipu

 

By Dk Ezekiel Onesmo, Mwananchi

Wakati fulani jino huuma sana bila kuacha na hata kukufanya ukeshe usiku kucha kwa maumivu makali yasiyosikia dawa ya aina yoyote.

Wataalamu wa kinywa na meno wanasema hali hiyo mara zote huwa si dalili njema bali ni ishara kwamba kuna kitu kikubwa kinaendelea zaidi ya jino kuuma.

Mara nyingi hali hii huashiria kujitengeneza kwa jipu katika mzizi wa jino na eneo lote linalozunguka jino.

Wanasema hayo ni maambukizi yanayoanzia sehemu ya ndani kabisa ya jino ambayo kitaalamu huitwa Pulp chamber.

Eneo hilo ndilo lina mishipa ya damu na ile ya fahamu na kabla ya usaha kujitunga, jino husika huwa limepoteza uwezo wake wa kupambana na maambukizi hayo na bakteria huwa huru kuingia kwenye pulp chamber na kuzaliana kwa wingi.

Pia, bakteria hao huweza hata kupita na kufika kwenye mfupa unaoshikilia jino.

Jipu ni nini?

Jipu ni mkusanyiko wa usaha ambao ni mjumuiko wa chembe nyeupe za damu zilizokufa sehemu za mwili zilizooza pamoja na bakteria.

Sababu hatarishi kwa jino kutengeneza jipu

Kwa sehemu kubwa, hali ya usafi wa kinywa isiyoridhisha na kutopata matibabu ya kinywa na meno mapema ni sababu hatarishi kwa jino kuweza kutengeneza jipu.

Kwa sababu licha ya kuwapo kwa sababu nyingi zinazoweza kusababisha jino likatengeneza jipu, moja wapo ya kutoboka.

Hiyo ni moja ya sababu ambayo mara nyingi husababisha jino kutengeneza jipu. Huanza baada ya jino kutoboka na kutengeneza tundu. Linapokuwa kubwa na kugusa tabaka la ndani kabisa ambalo lina mishipa ya fahamu na mishipa ya damu, ndipo jibu hutokea.

Sababu nyingine ni ya mtu kupigwa. Mgonjwa anaweza kuwa alipigwa na kitu kigumu kwenye jino kama ngumi au kuangukia sakafu na kusababisha jino kutengeneza jipu.

Hata hivyo, tofauti hiyo na jino kutoboka inaweza kutokea muda mrefu toka kupigwa ama kuumia huko, ikiwa ni miezi hata miaka mingi ikiwa imepita.

Baadhi ya matibabu ya meno

Matibabu ya meno yakiwamo ya kuziba au kulifunika jino lililotoboka sana (Crown restoration), yanaweza kuleta jipu kama jino husika lilikua limeharibika kabla ya kuanza matibabu.

Hii ni kwasababu kama jino limeharibika sana, kuna uwezekano wa kuwa hata mishipa ya damu nayo ikawa imeathirika kabla ya matibabu.

Halikadhalika, matibabu ya kuua mishipa ya jino (Root Canal treatment) huweza pia kusababisha kutokea kwa majipu kwenye meno kama matibabu hayo na uzibaji wake haukufanyika vizuri.

Katika hali hii, bakteria huweza kupata nafasi ya kuzaliana na kufanya uharibifu.

Kumbuka

Jino la lolote linaweza kutengeneza jipu, ingawa meno ya mwisho kwenye taya ni hatari zaidi kwa kutengeneza majipu kwa sababu ni vigumu kuyasafishika vizuri na hata yanapotoboka ni vigumu kuyagundua mapema hadi yaanze kuuma.

Sasa ili kuepuka majanga yatokanayo na meno ya mwisho ni vizuri kuyang’oa mapema.

Utajuaje kama jino limetengeneza jipu

Zifuatazo ni baadhi ya dalili za jino lililotengeneza jipu; kwanza hubadilika rangi na kuwa jeusi unapolilinganisha na meno meupe yaliyokaribu. Kufifia huku kwa rangi hutokana na kuoza kwa baadhi ya vitu ndani ya jino husika kisha rangi hiyo kujichanganya na sehemu nyeupe za meno. Inawezekana kusiwe na maumivu kwenye jino hilo.

Mtu mwingine anaweza kuhisi maumivu anapokula ama anapolibonyeza jino husika au sehemu za ufizi usawa wa jino husika.

Hapa jipu huwa limesambaa na hata kufika kwenye ncha ya mzizi na kuathiri mfupa wa taya unaoshikilia jino husika.

Wakati mwingine muathirika hupata maumivu makali kuanzia kwenye jino hadi upande wote wa kichwa ambako jino hilo lipo na maumivu haya yanaweza yasisikie dawa za kuyatuliza.

Dalili nyingine ni uvimbe usoni na kwenye taya, huko kunaashiria uwapo wa maambukizi.

Hata hivyo, wakati mwingine jino la namna hii linaweza lisiwe na dalili yoyote, hii hutokea kwakuwa jino linaweza kuwa limepoteza uwezo wake wa kutambua maumivu, lakini jipu linaendelea kuwapo na hii ni hatari zaidi kwani hutoa fursa ya jipu kuzidi kusambaa sehemu nyingine bila taarifa.

Matibabu

Matibabu ya meno yaliyotengeneza jipu yamegawanyika katika makundi mawili.

Kwa watu wazima

Katika kundi hili kinachofanyika kwanza kulingana na hali ambayo daktari anaiona, ataanza kwa kusafisha vizuri eneo husika ili kuondoa maambukizi.

Pili, anaweza kuchukua hatua ya kulitoboa jino ili kuondoa sehemu zilizopata maambukizi pamoja na usaha na kama ataona kuna umuhimu wa upasuaji utafanyika kulingana na kiwango kilichopo cha yaliyosambaa.

Mgonjwa hupatiwa dawa kulingana na hali ambayo daktari anaiona. Baada ya kuondolewa kwa sehemu za jino zilizoshambuliwa na kama jino husika linaweza kuokolewa na lising’olewe, matibabu mahsusi kwa jino hufanyika.

Watoto Wadogo

Kwa watoto wadogo ambao meno yaliyoathirika ni ya utotoni, uwezekano wa kuliokoa jino ni mdogo na mara nyingi matibabu huwa ni ya kuling’oa.

Pia mtoto hupatiwa dawa za kuweza kupambana na maambukizi hayo.

Matibabu ya nyumbani

Matibahu ya nyumbani hayapendekezwi kwa mgonjwa mwenye jino lililotengeneza jipu. Kitu pekee cha kufanya ni kutumia dawa za kutuliza maumivu kwa muda tu wakati unajipanga kwenda hospitali ili kupata matibabu rasmi kutoka kwa wataalamu.

Matokeo Ya Matibabu

Matokeo ya matibabu ya jino lililotengeneza jipu hutegemea kiwango cha uharibifu na usambaaji wa maambukizi wakati wa kupatiwa matibabu. Na kama jipu halijasambaa bali liko tu kwenye eneo la jino moja, kuna uwezekano mkubwa wa kuliokoa kama matibabu yatafanyika mara tu dalili zinapojitokeza.

Kama matibabu yamechelewa kufanyika na maambukizi yamesambaa hadi kuufikia mfupa ulioshikilia jino na hata jino husika kuwa linalegea, uwezekano wa kuliokoa ni mdogo.

Ezekiel Onesmo ni daktari wa tiba ya kinywa na meno na anapatikana kwa namba ya simu 0683-694771 kwa maoni na ushauri


Friday, March 2, 2018

Peneza na kilio cha taulo za kike ili ziwasitiri wanafunzi

 

By Tumaini Msowoya, Mwananchi tmsowoya@mwananchi.co.tz

Ukosefu wa taulo za kike ‘pedi’ na uhaba wa elimu juu ya namna ya kujihifadhi vinawaathiri wasichana wengi na hivyo kuwa wanyonge kipindi wanapokuwa katika kipindi cha hedhi.

Hedhi ni kati ya vikwazo vinavyowafanya wanafunzi hao kuwa wanyonge na wengine kukatisha masomo yao.

Wengi huamua kuacha masomo na kubaki nyumbani kwa siku zote za hedhi ambazo ni kati ya tatu hadi nne, jambo linalowaathiri kielimu.

Maumivu makali ya tumbo kwa baadhi yao, mazingira yasiyo rafiki hasa ukosefu wa maji safi shuleni ni changamoto nyingine ya kushindwa kwao kuendelea na masomo siku zao za hedhi.

Hali hii ndiyo inayomuibua Mbunge wa Viti Maalumu Mkoa wa Geita, Upendo Peneza.

Ambaye ameamua kupeleka hoja binafsi bungeni kuiomba Serikali ianze kutoa bure taulo za kujihifadhi wanafunzi wa kike wanapokua kwenye hedhi.

“Nilifanya utafiti kwenye mkoa wangu na mikoa mingine, nikagundua hedhi ni changamoto kwa wanafunzi wa kike, sio hivyo tu, mazingira yangu mimi mwenyewe yananipa uzoefu nikaona kuwa ninayo sababu ya kulepeka hoja hii bungeni,” anasema. Ukweli ni kwamba, wazazi na walezi wengi hasa wa vijijini hawawezi kumudu kutumia Sh2,500 hadi 3,000 kila mwezi kwa ajili ya kuwanunulia watoto wao taulo za kike.

Peneza anasema, hilo litawezekana tu pale Serikali itakapoamua kutenga Sh46.7 Bilioni kwa mwaka kwa ajili ya kuhifadhi utu wa mtoto wa kike.

Katika bunge lililoisha, Peneza aliipeleka hoja hiyo lakini haikuwasilishwa bungeni baada ya kuambiwa kuwa haikufuata utaratibu.

Anasema, atairudisha tena bungeni hoja yake binafsi kwa Serikali kutoa bure taulo za kujihifadhi wanafunzi wa kike wanapokua kwenye hedhi.

Hali halisi

Mwananchi iliwahi kufanya utafiti, Bahi Mkoani Dodoma ambako wasichana wengi walikiri kuwa hedhi ni kikwazo.

INAENDELEA UK.18

“Natumia vitambaa na huwa nahofia kama nikibaki darasani naweza kuchafuka kwa kupata madoa kwenye sketi yangu ya shule halafu nichekwe, ndiyo maana naonaga bora nibaki nyumbani,” anasema mmoja wa wanafunzi wa kike wa shule ya Sekondari Chonama, Wilayani Bahi.

Msichana huyo (jina linahifadhiwa) huwa anaamua kukacha shule hadi hedhi itakapokatika.

Msichana mwingine anasema, “Sipendi kuaibika kwa kuchafuka ndiyo maana huwa nakaa nyumbani hadi iishe kabisa.” Anasema hajawahi kubahatika kutumia taulo ya kike (pedi) ya dukani tangu alipopevuka miaka miwili iliyopita.

Hata hivyo, Peneza anasema wakati hedhi inapoisha, kama mwalimu alianza kufundisha mada mpya wanafunzi hao hujikuta wakiikosa kwa sababu ya hedhi.

“Ikianza topiki leo inaweza kuisha kwa siku tatu au nne ambazo ndiyo hizo mabinti wanakuwa kwenye hedhi. Suala hili ni muhimu. Msichana huyo huwa anatumia kati ya siku nne hadi tano kila mwezi kwa hedhi na kukosa masomo yake,” anasema mbunge huyo kijana.

Inakadiriwa kuwa kati ya siku 186 na 187 kwa mwaka, wanafunzi wa kike hawafiki shuleni kwa sababu ya hedhi.

Kwa mujibu wa tafiti zilizofanywa na mashirika mbalimbali mwaka 2013 ikiwamo Haki Elimu, kitendo cha wasichana wengi kutohudhuria masomo yao kikamilifu kila mwezi kwa ukosefu wa hedhi salama, huchangia kuzorotesha elimu.

Peneza na msukuko wa hoja yake

Peneza anasema ukweli kwamba, wanafunzi wengi wa kike hasa vijijini wanashindwa kuhudhuria masomo yao vilivyo, kwa ukosefu wa pedi ndio uliompa msukumo huo.

“Niliipeleka hoja yangu mapema lakini sasa kwa bahati mbaya Bunge likanijibu kwamba inavunja katiba, nilichofanya niliandika barua nyingine kueleza kuwa hoja haikuvunja katiba,” anasema.

Anasema ameamua kuipeleka tena hoja hiyo ili walau katika bunge lijalo la bajeti watoto wa kike wakumbukwe kwa kutengewa fedha kwa ajili ya ununuzi wa vifaa hivyo muhimu, kwa maendeleo yao kielimu na kiafya.

Peneza anaeleza kuwa inawezekana kabisa mimba nyingi za utotoni zinasababishwa na watoto wakike kukosa mahitaji yao muhimu, ikiwamo taulo hizo.

“Yapo matatizo mengine ya kiafya yanayowapata watoto wa kike kwa sababu ya matumizi ya vifaa duni vya kujisitiri wakati wa hedhi, lakini pia ni hatari na wanaweza kujiingiza kwenye mahusiano na mwisho kupata mimba ikiwa atatokea mtu wa kutaka kuhifadhi utu wao,” anasema na kuongeza;

“Mtoto wa kike anapochafuka nguo yake maana yake utu wake wa ndani unashindwa kuhifadhika, hoja hii muhimu mno hasa wakati huu unapotekelezwa mpango wa elimu bure,” anasema.

Mbunge huyo ambaye pia ni Mwenyekiti wa Wabunge Vijana Bungeni anasema kwa kuwa bunda moja inaweza kumsaidia msichana kujihifadhi kwa mwezi mmoja, hivyo ili Serikali iweze kutekeleza hoja hiyo itatumia Sh 46.7 Bilioni kwa mwaka.

“Hizi ni gharama zinazowekezwa kwa ajili ya baadae zije zizae matunda kwa sababu mtoto akipata elimu, ataweza kulifaa taifa siku zijazo. Hata kama atakuwa mkulima, atafanya kilimo chenye tija na kuchangia pato la Taifa,” anasema Peneza.

Kwa mujibu wa tafiti zilizofanywa na mashirika mbalimbali mwaka 2013 likiwamo la Haki Elimu, kitendo cha wasichana wengi kutohudhuria masomo yao kikamilifu kila mwezi kwa ukosefu wa hedhi salama, huchangia kuzorotesha elimu.

Peneza anasema msichana anapokosa vifaa salama vya hedhi hujisikia vibaya.

Mwaka jana, mwanafunzi wa kike wa shule ya msingi kusini mwa India, wilaya ya Tirunelveli, Jimbo la Tamil Nadu, alijiua baada ya mwalimu wake kumuaibisha kwa sababu ya doa la damu ya hedhi, kwenye nguo yake.

Nchini India ni mwiko kutaja hedhi hadharani na kitamaduni, wanawake huaminika kuwa wachafu au hata waliolaaniwa wakati wanapopata hedhi.

Japo hali hiyo ni tofauti na hapa nchini, lakini bado hedhi salama kwa wanafunzi wa kike ni changamoto.

Peneza anasema siku hizi hedhi siyo siri tena na ndiyo maana ameamua kulizungumzia kwa sababu linagusa maumbile ya watoto wa kike wanaohitaji kuendelea na masomo.

Serikali itawezaje?

katika hoja hiyo, Peneza anashauri Serikali kugawa bure taulo za kike shuleni kwa kuwapatia fedha walimu wanunue au kupitia Bohari Kuu ya Dawa (MSD).

Anasema ikiwa watoto hao wa kike wataweza kujisitiri wakati wa hedhi watahudhuria masomo ipasavyo na kupunguza tatizo la utoro linalozikabili shule nyingi hasa vijijini.

Matumizi ya vitambaa, njia za asili

Peneza anasema matumizi ya vitambaa au njia za asili ni hatari kwa afya za wasichana.

“Hivi vitu vinahitaji maji ya uhakika lakini pia usafi wa mwanafunzi. Kama hakuna maji, hakuna chochote njia hizi ni hatari zaidi kwa afya.”

Athali za vifaa vizivyo salama kwenye hedhi

Mtaalamu wa afya, Dk Shindo Lawa anasema kuna maradhi yanayoweza kuwapata watoto wa kike kutokana na matumizi ya vifaa vya hedhi visivyo salama.

“Maradhi yanawakumba sana kwa sababu maji na vifaa wanavyotumia wengi sio salama hii ni hatari pia,” anasema.

Anasema hata wakitoa elimu kwa watoto na wazazi wao, ugumu unabaki kwenye hali ya uchumi kwa kuwa wengi hawamudu gharama.

“Ndiyo maana tunasisitiza kila shule iwe na kitengo cha afya kwa sababu hiki kinasaidia walau wanafunzi hasa wa kike kupata elimu ya afya ya uzazi na kutunza miili yao inayowahusu,” anasema.


Friday, March 2, 2018

Wasiotahiriwa chanzo cha saratani kwa wanawake

 

By Dk Kammu Keneth, Mwananchi

Tohara ni upasuaji mdogo wa kukata na kuondoa ngozi inayofunika ncha ya sehemu za siri za mwanaume.

Wakati mwingine ukeketaji huitwa ‘tohara’ pia, lakini matumizi hayo si sahihi kwa sababu ni aina tofauti za upasuaji, ingawa zote mbili zinahusu viungo vya uzazi.

Tohara inaweza kufanyika katika umri wowote kwa sababu za kiutamaduni, za kidini au za kitiba. Mara nyingi desturi za kutahiri zinachanganya sababu za kidini na za kiutamaduni.

Kwa mfano, Waislamu wa Misri huamini kwamba wanatahiri watoto wao kama amri ya kidini lakini Wakristo pia hufanya hivyo kwa imani yao.

Na mara nyingi hufanyika baada ya mtoto kuzaliwa anapofikia umri wa kubalehe.

Kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa na Shirika la Afya Duniani (WHO) mwaka 2014, asilimia kati ya 30 na 33 ya wanaume wote duniani wameshafanyiwa tohara.

Katika historia ya binadamu, tohara ni moja ya upasuaji wa mwanzo kufanyika.

Lakini kadri miaka inavyozidi kwenda kumekuwa na msukumo mkubwa kwa wanaume kufanyiwa tohara hasa katika nchi zinazoendelea kutokana na uhususiano mkubwa na maambukizi ya virusi vya Ukimwi.

Utafiti mbalimbali uliofanyika unathibitisha kupungua kwa uwezekano wa maambukizi ya virusi vya Ukimwi hususan kwa wanaume waliofanyiwa tohari.

Hali hii imethibitika kuwa kweli kwani jamii zinazofanyia wanaume tohara maambukizi ya VVU yamekuwa chini ukilinganisa na zile zisizofanya, hali iliyowafanya wataalamu wa afya kuipa upaumbele tohara kama njia moja wapo ya kupunguza maambukizi ya VVU.

Je kuna faida zipi kwa kama mwanaume atafanyiwa tohara?

Wataalamua wa afya wanasema zipo faida nyingi.

Miongoni mwa faida hizo ni pamoja na kumpunguzia mwanaume uwezekano wa kupata maambukizi ya njia ya mkojo yaani (UTI) kwa kiwango kikubwa hasa kwa watoto wadogo.

WHO pia limethibitisha kuwa tohara hupunguza uwezekano wa maambukizi ya virusi vya Ukimwi yanayosababishwa na ngono kwa asilimia 60 ikilinganishwa na mwanaume aliyefanyiwa tohara.

Mwanaume ambaye hajafanyiwa tohara, anauwezekano mkubwa wa kupata maambukizi ya virusi na maradhi mengine ya zinaa kutokana na ngozi ya mbele ya uume wake kushindwa kufunguka kama kawaida.

Lakini kwa wale waliotahiriwa hatari ya kupata maradhi ya zinaa yakiwamo ya matutuko na kaswende hupungua na husaidia pia kuzuia maradhi ya kuvimba kwa uume.

Kupunguza hatari ya kupata maradhi ya saratani. Kwa kawaida, ngozi ya uume huficha huficha uchafu na kuzalisha mafuta meupe yanyojulikana kitaalamu ‘smegma’ ambayo huweka mazingira ya wadudu kuzaliana na kusababisha maradhi.

Hivyo, tunaambiwa moja ya kinga dhidi ya maradhi ya saratani ya uume ni pamoja na kufanyiwa tohara.

Utafiti unaonyesha hata wanawake wanafanya ngono na mwanaume ambaye hajatahiriwa anakuwa kwenye hatari ya kupata maambukizi ya saratani ya shingo ya kizazi kutokana na uchafu unaotunzwa kwenye govi kuweza kuwa na virusi vya Human papilloma (HPV) vinavyosababisha saratani ya shingo ya kizazi.

Sababu zinazoifanya tohara kuwa kinga ya virusi vya Ukimwi

Mtu anapotahili ngozi ya kichwa cha uume huwa ngumu na kuzuia kupata michubuko kirahaisi tofauti na Yule ambaye hajatahiliwa, hivyo humpunguzia hatari ya kupata maambukizi ya virusi vya ukimwi kwa kiasi fulani.

Pia, kuwapo kwa mrundikano wa seli zinazoitwa kitaalamu ‘HIV 1 target cells’ ndani ya govi, husababisha seli hizo kuzalisha Virusi vya Ukimwi.

Hivyo kuondoa govi kwa njia ya tohara husaidia kuondoa mlundikano huo na husaidia mhimili mdogo wa msuguano wa govi la ndani na huimarisha ngozi ya juu ya kichwa cha uume.

Ni mambo gani yanatakiwa kuzingatiwa baada ya mwanaume kufanyiwa tohara?

Mwanaume aliyefanyiwa tohara au mtoto anatakiwa kuvaa nguo za ndani ambazo ni safi akiwa amesimamisha uume ili usivimbe.

Kwa mwanaume mtu mzima au mwenye rika la kati, anatakiwa aepuke kufanya kazi ngumu. Pia ajiepushe kupanda miti, milima, kucheza mpira na kufanya punyeto.

Vitu vingine vya kuepuka ni pamoja na kuendesha au kuendeshwa kwenye baiskeli au pikipiki na baada ya kutoa bandeji hakikisha uume wako unakuwa safi.

Katika kutoa huduma hii nchini, Shirika la Tanzania Youth Alliance (Tayoa), limekuwa likitoa huduma hii bure bila malipo. Nenda kafanyiwe tohara, maisha ni sasa.

Dk Kammu Keneth anapatikana kwa simu namba 0759 775788


Friday, March 2, 2018

Siri ya ukwaju kuhusu tiba ya minyoo kwa watoto

 

Moja kati ya sifa kubwa ya tunda aina ya ukwaju mwilini ni kutibu matatizo ya nyongo pamoja na kuondoa tatizo la mtu kuvimba, lakini pia, kizuri zaidi husaidia kuua minyoo tumboni hasa kwa watoto wadogo.

Unywaji wa juisi ya ukwaju iliyochangaywa na pilipili manga, hiliki na mdalasini husaidia mtu kupata hamu ya kula kwakuwa huchagiza mtu kupata ladha ya chakula mdomoni.

Wataalamu wa tiba lishe wanasema tunda hilo pia ni chanzo cha mtu kupata vitamin B na C mwilini na husaidia kuongeza nguvu na uchangamfu wa mwilini sambamba na hutibu kuwashwa kwa koo na homa ya manjano.

Faida nyingine za ukwaju mwilini, husaidia myeyusho na mmeng’enyo wa chakula sambamba na kurahisisha upatikanaji wa choo.

Pia hushusha joto la mwili na huondoa homa hasa malaria na homa ya matumbo.

Utumiaji wa ukwaji mara kwa mra husaidia ngozi kuwa nyororo, kulinda mwili dhidi ya mafua, kupunguza lehemu na huimarisha afya ya moyo.

Hata hivyo, wataalamu wa afya wanashauri unywaji wa glasi moja ya juisi ya ukwaju kila asubuhi, mchana na jioni huleta matokeo mazuri kwa afya mwili.

Hivyo inahimizwa familia kutumia zaidi juisi ya ukwaju ili kuikinga na baadhi ya maradhi. Inashauriwa juisi hiyo inyweke karibu katika kila mlo wako kwa kila siku kwasababu ukwaju una faida nyingi kiafya ambazo zitakufanya uwe na afya njema au kuimarisha afya yako kiujumla.

Watu waishio bara la Asia, Carribian na America ya kusiniwanajua kuwa kula ukwaju maana yake ni Afya Njema.

(Hadija Jumanne)


Friday, March 2, 2018

AlZHEIMER ni ugonjwa wa kusahau, unaowasumbua watu wazima wengi

 

By Dk Shita Samwel, Mwananchi

Ugonjwa wa akili ni hali ya kuathirika kwa utendaji wa ubongo. Hali hii ikitokea athari mbalimbali hujitokeza mwilini ikiwamo ya kushindwa kutambua, kufikiri, kuchanganua, kuzungumza na kufanya uamuzi.

Hii ni kwasababu ubongo ndiyo kituo kikuu cha mfumo wa fahamu unawezesha kuchanganua misisimko ya mfumo wa fahamu.

Vile vile tabia za mwanadamu huanzia katika ubongo, kiungo hiki muhimu ndio hutoa maelekezo mbalimbali mwilini