Sauti iliyotulia imeondoka, lakini ujumbe wake umebaki

Kifo chake kilifungua mlango wa machozi kwa makundi mbalimbali, Wakatoliki, Waislamu, Waprotestanti watu wasio na dini na hata  Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na ile ya Mapinduzi Zanzibar na  wote waliobahatika kumsikiliza akisema maneno ya kweli kwa upole usio wa kawaida.

Lakini zaidi ya huzuni, kifo chake kinatupa changamoto muhimu: Taifa hili limejifunza nini kutoka kwake? Na kizazi kipya cha viongozi wa dini kinapaswa kuiga nini kutoka kwake?

Mtoto wa Sumbawanga aliyeifanya Afrika imsikilize. Pengine jambo la kwanza linalonivutia kuhusu maisha ya Kardinali Pengo ni safari yake ya unyoofu.

Alizaliwa Agosti 5, 1944 katika kijiji cha Mwazye, katika parokia ya Mwazye, jimbo la Sumbawanga, sehemu ambayo katika miaka ya 1940, haikuwa na hadhi yoyote ya kisiasa wala utajiri.

Alikwenda seminari ndogo ya Kaengesa (1959–1964), kisha Kipalapala kwa falsafa na teolojia (1965–1971). Alipewa daraja ya upadri Juni 20, 1971 na Askofu Charles Msakila katika Jimbo Katoliki la Sumbawanga.

Kisha akafanya kitu ambacho wengi hawakukitegemea.

Alichaguliwa kwenda Roma kusomea Teolojia ya Maadili katika Chuo Kikuu cha Kipapa cha Laterano, taaluma inayohitaji akili pevu, uaminifu wa kitaaluma na uvumilivu wa aina ya pekee.

Alimaliza shahada ya uzamivu (doctorate) mwaka 1977. Alirejea Tanzania akifundisha Teolojia ya Maadili katika Seminari Kuu ya Kipalapala, kisha akawa Rektori wa kwanza wa Seminari ya Segerea huko Dar es Salaam, nafasi ambayo aliiunda kutoka msingi.

Hii ni muhimu sana. Pengo hakuwa tu kiongozi wa kidini aliyerithi kiti. Alikuwa mjenzi wa taasisi, mwalimu wa kweli na mtu aliyejua maana ya maarifa na msomi aliyeshuka ardhini na kutumika.

Mwaka 1983, Papa Yohane Paulo II alimteua kuwa Askofu wa Jimbo la Nachingwea na mwaka 1985, akawa Askofu wa Jimbo la Tunduru-Masasi kabla ya kuteuliwa kuwa Askofu Msaidizi wa Dar es Salaam. Mwaka 1990.

Mwaka 1992, akawa Askofu Mkuu wa Dar es Salaam, akimrithi Kardinali Laurean Rugambwa, Kardinali wa kwanza Afrika Mashariki na wa kwanza wa Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara. Na mwaka 1998, Papa Yohane Paulo II alimtangaza Kardinali Pengo katika mkutano rasmi wa Februari 21, akiwa Mtanzania wa pili kupata hadhi hiyo kubwa.

Harakati hizi si takwimu tu. Zinasimulia hadithi ya mtu aliyefanya kazi yake kwa uaminifu, hatua kwa hatua, bila kujifanya wala kutafuta sifa.

Sauti ya utulivu katika Taifa

Kipindi chake alichotumia wadhifa wa Askofu Mkuu (1992–2019) kilikuwa kigumu na cha mabadiliko makubwa Tanzania.

Ndiyo kilikuwa zilipoanza siasa za vyama vingi, mgawanyiko wa kidini pia uliokuwa na changamoto nyingi za kiuchumi.

Katika mazingira kama hayo, viongozi wengi wa dini Tanzania walichagua njia moja yenye pande mbili.

Nazo zilikuwa ni ama kukaa kimya ili kuheshimiana na mamlaka za kisiasa, au kuwa na kauli kali zilizoashiria kuzua mifarakano. Lakini kwa Kardinali Pengo, alichagua njia ya tatu iliyomfanya awe wa kipekee.

Alizungumza ukweli, lakini kwa upole. Alikosoa, lakini kwa heshima. Alipinga, lakini bila kuwasha moto wa chuki.

Moja ya masuala aliyoyazungumzia waziwazi ilikuwa ni rushwa. Alisema wazi kwamba wizi wa mali ya umma si tu kosa la kisheria, bali ni dhambi ya maadili, ujumbe ambao ulitoka kwa msomi wa Teolojia ya Maadili, si mtu wa kuzungumza ovyo.

Wakati tatizo la Ukimwi lilikuwa linaendelea kuua Watanzania wengi, Pengo alitoa msimamo ambao haukupendwa na kila mtu, lakini ulikuwa wa kweli kwa imani yake, kwamba suluhu ya kweli ya ugonjwa huo haiko katika usambazaji wa kondomu peke yake, bali katika elimu ya uwajibikaji wa kibinafsi ndani ya mfumo wa maadili ya kinasaba.

Unaweza kukubaliana naye au la! lakini hukuweza kukanusha kwamba alizungumza kutoka katika imani ya dhati na ujuzi wa kitaaluma.

Hivyo ndivyo alivyokuwa Pengo, mtu asiyeogopa kusema ukweli, hata kama ukweli huo haukupendwa na wenye nguvu. Lakini aliendelea kufanya hivyo kwa sauti ya utulivu isiyowahi kugeuka kuwa kelele.

Mtanzania wa thamani ya kimataifa

Mtu anapaswa kusimama kidogo kuelewa uzito wa mchango wa Pengo kwa Afrika na kanisa la ulimwengu.

Kati ya mwaka 2007 na 2009, Kardinali Pengo alikuwa Rais wa Symposium of Episcopal Conferences of Africa and Madagascar (SECAM), mwili mkubwa wa maaskofu wa Afrika.

Alikuwa mwanachama wa Baraza la Uinjilishaji wa Mataifa (Congregation for the Evangelization of Peoples), Baraza la Imani na Mafundisho (Congregation for the Doctrine of the Faith), Baraza la Mazungumzo ya Kidini (Pontifical Council for Interreligious Dialogue) na Baraza la Utamaduni (Pontifical Council for Culture).

Zaidi ya hayo, alishiriki katika mabaraza mawili ya kuchagua Papa: Conclave ya 2005 iliyomchagua Papa Benedikto XVI na Conclave ya 2013 iliyomchagua Papa Fransisko.

Tanzania ilikuwa na mwakilishi wake ndani ya chumba kile cha siri kinachobadilisha historia ya Kanisa Katoliki ulimwenguni. Ni heshima kubwa ambayo haijawahi kuzungumzwa vya kutosha katika mijadala yetu ya kitaifa.

Pengo pia alikuwa mtetezi mkubwa wa heshima ya utamaduni wa Afrika dhidi ya ‘ukoloni wa kiitikadi’ dhana aliyoipigania, yaani hali ambayo nchi za Kaskazini hugeuza msaada wa kiuchumi kuwa na masharti yanayohusiana na mabadiliko ya mifumo ya maadili na utamaduni wa Afrika.

Taifa limejifunza nini kutoka kwake?

Kama Taifa, naamini tumejifunza kidogo sana. Pengo alitupa mfano wa kitu ambacho tunakikimbia kila siku:

kwamba inawezekana kuwa kiongozi wa dini ambaye ni msomi wa kweli, anayechanganya imani na akili, anayezungumza ukweli bila jeuri.

Lakini mara nyingi, Tanzania inasikiliza zaidi sauti za wale ‘wanaopiga kelele’ jukwaani, wanaotangaza miujiza, wanaotumia dini kama chombo cha biashara ya kisiasa au ya fedha.

Pengo alionekana kuwa ‘mgumu kusikia’ katika mazingira ya leo si kwa sababu hakusema, bali kwa sababu alizungumza kwa lugha ya hekima ambayo inahitaji msikilizaji awe makini.

Lakini kuna kipande kingine cha kujifunza kwamba, kiongozi wa dini ana wajibu wa kijamii. Kwamba kanisa haliwezi kukaa pembeni wakati watu wanaonewa, wakati rushwa inazidi kutamalaki, wakati familia zinaporomoka. Pengo alifundisha kwamba ukweli wa kiroho na ukweli wa kijamii haviwezi kutenganishwa.

Kizazi kipya cha viongozi wa dini kinapaswa kuiga nini?

Nchi yetu ina viongozi wa dini wengi, wapo Wakatoliki, Waprotestanti, Waislamu na wengine. Lakini swali zito ambalo hatuwezi kukimbia ni hili:

Wangapi miongoni mwao wana mchanganyiko wa mambo matatu ambayo Pengo alikuwa nayo? Yaani elimu ya kina, uadilifu wa maadili na ujasiri wa kupinga bila chuki?

Kwanza, kizazi kipya kinapaswa kujua kwamba dini bila elimu ni hatari. Pengo alipitia miaka minne ya falsafa na minne ya teolojia kabla ya kupewa daraja.

Kisha akafanya miaka mingine minne Roma akisomea uzamivu. Hiyo ni jumla ya miaka mingi ya maandalizi ya weledi.

Leo, kuna wasiwasi mkubwa kwamba, viongozi wengi wa dini hawakupitia mchakato huo. Wanaingia jukwaani na Biblia au Quran mikononi, lakini bila msingi wa kielimu unaohitajika kueleza maandiko hayo kwa undani. Matokeo yake ni ujumbe unaochanganya, unaovuta watu kwa hisia.

Pili, ujasiri wa kweli, si wa kelele, bali wa utulivu. Pengo alionyesha kwamba unaweza kumkosoa Rais, unaweza kuipinga Serikali, unaweza kusimama dhidi ya mwelekeo mbaya wa jamii bila kuharibu uhusiano na msingi na taasisi za nchi.

Siri yake ilikuwa ni maneno yake hayo yalitoka katika imani na ujuzi, si katika ghadhabu wala hamu ya umaarufu.

Tatu, moyo wa huduma bila kujali thamani za nyenzo.

Kumbukumbu moja inayogusa ni ile ya watoto wa Jimbo Kuu Katoliki la Dar es Salaam wanaojitambulisha kwa fahari: ‘Sisi ni watoto wa Kardinali Pengo’.

Hii si kauli ya kibiashara wala ya kiburi. Ni ushuhuda kwamba kiongozi alikuwa mkweli daima, kwamba watoto walimhisi, walimjua na walimwona akifanya kazi ya kweli.

Watoto hawapendi watu wa kujifanya. Wanajua ukweli wa moyo haraka zaidi kuliko watu wazima.

Changamoto zilizobaki kanisani, kwa watu

Hata tukimsifu Kardinali Pengo lakini uaminifu unatutaka tuzungumze kuhusu changamoto ambazo zipo bado, ambazo yeye mwenyewe alizizungumza bila kupata majibu kamili.

Pengo alifanya kazi kwa bidii katika mazungumzo ya kidini, alikuwa mwanachama wa Baraza la Kipapa la Mazungumzo ya Kidini.

Tanzania ya leo inapaswa kuona hakuna ongezeko la maneno ya uchochezi kutoka kwa viongozi wa dini wa makundi mbalimbali.

Kardinali huyo daima alisema maneno yanayozua ugomvi na kutishia amani ile ambayo ni moja ya hazina zetu adimu kama taifa lenye makundi mengi ya kidini, ni sharti yaepukwe.

Sauti iliyotulia, lakini ujumbe unaoendelea

Siku kadhaa kabla ya kifo chake, Kardinali Pengo alirudi Tanzania kutoka India. Akiwa mgonjwa, akiwa dhaifu, huenda alitaka kuja kufia  nyumbani katika nchi aliyoipenda na kuitumikia kwa miaka yote ya utu wake uzima. Hiyo peke yake inasema mengi.

Watanzania tunastahili kujiuliza je, tumefanya nini na mfano aliotuachia? Tumesikia nini katika sauti ile ya utulivu iliyosema ukweli kwa miongo mitatu?

Kardinali Polycarp Pengo hakuwa mkamilifu, yeye mwenyewe angeweza kukataa kuitwa mkamilifu. Alikuwa binadamu, alifanya makosa, alikuwa na msimamo ambao watu wengine hawakukubaliana nao.

Lakini alikuwa kiongozi wa kweli, mtu aliyechanganya imani na akili, ujasiri na upole, utumishi na heshima.

Taifa kama Tanzania, ambalo kama nchi nyingine nyingi lina changamoto kubwa za kimaadili, za kisiasa na za kijamii, linahitaji sauti kama ile.

Swali ni je, tuko tayari kukua, ili tuwe sawa na uzito wa mfano aliouacha? Au tutaendelea kumsifu tu, halafu turudi kufanya mambo yaleyale ya kudhoofisha jamii ambayo yeye aliyapinga maisha yake yote?

Jibu liko kwetu Watanzania, kwa viongozi wa dini, kwa wanasiasa na kwa kila mmoja wetu katika nafasi yake ndogo.

Mungu amrehemu Kardinali Polycarp Pengo na roho yake ipumzike kwa amani