Afrika na Japani: Kujenga ushirikiano wa pamoja kupitia vijana, ubunifu na ushirikiano

Wakati Kongamano la 9 la Kimataifa la Tokyo la Maendeleo ya Afrika (TICAD9) likifanyika Yokohama, dunia inaelekeza mawazo yake tena kwa Afrika bara lenye utajiri wa anuwai, ustahimilivu, na ahadi. Kongamano la mwaka huu linafika katika wakati muhimu.

Changamoto za kimataifa kama vile mabadiliko ya hali ya hewa, mgawanyiko wa kijiografia nasiasa, na ukosefu wa usawa wa kiuchumi zinaongezeka. Katika muktadha huu, TICAD9 inatoa jukwaa muhimu la kufikiria upya ushirikiano wa maendeleo uliojikita katika kuheshimiana, uvumbuzi, na ushirikiano wa kimkakati.

Katika kiini cha maono haya kuna vijana wa Afrika. Kufikia mwaka 2050, mtu mmoja kati ya wanne duniani atakuwa Mwafrika. Mabadiliko haya ya idadi ya watu yanatoa fursa ya kihistoria: "mgawanyiko wa rasilimali watu" linalowezeshwa na nguvu kazi ya vijana, wenye nguvu. Lakini uwezo huu unaweza kupatikana tu kupitia uwekezaji endelevu katika elimu, huduma za afya, na upatikanaji wa ajira. Bila hivyo, nguvu kazi ya watu inaweza kuongeza umaskini na ukosefu wa utulivu.

Dira ya JICA: Maendeleo ya wazawa na usalama wa binadamu

Tangu kuzinduliwa kwa Msaada Rasmi wa Maendeleo ya Japani (ODA) mwaka wa 1954, Shirika la Maendeleo la Japani (JICA) limefanya kazi katika zaidi ya nchi 190, likikuza maendeleo kupitia miundombinu, maendeleo ya rasilimali watu, na ushirikiano wa kubadilisha ujuzi.

ODA ya Japani, inayoongozwa na JICA, imebobea kwa muda mrefu kanuni ya maendeleo ya watu wa ndani." Mbinu hii inasisitiza kuziwezesha jamii kutatua changamoto zao wao wenyewe badala ya kuyanika matatizo yao kwa watu wa nje.

Programu za JICA barani Afrika zinaonyesha falsafa hii. Muungano wa Maendeleo ya Mpunga wa Afrika (CARD), uliozinduliwa katika TICAD IV mwaka 2008, uliongeza maradufu uzalishaji wa mpunga katika bara zima katika muongo mmoja. Sasa ikiwa imepanuliwa hadi nchi 32, CARD inalenga kuongeza uzalishaji maradufu tena hadi tani milioni 56 ifikapo mwaka 2030 kubadilisha Afrika kutoka eneo linalotegemea chakula hadi la kujitegemea.

Mipango mingine kama SHEP (Uwezeshaji na Ukuzaji wa Kilimo cha bustani kwa wakulima wadogo) na KAIZEN (njia ya kuboresha tija iliyoigwa kutoka kwenye biashara/ viwanda vya Kijapani) imewawezesha wakulima na wafanyakazi kuboresha maisha yao na uzalishaji kwa kutumia rasilimali kidogo. Programu hizi sasa zinaongozwa na wakufunzi wa Kiafrika, kueneza maendeleo endelevu katika bara zima.

Msingi wa juhudi zote za JICA ni dhana ya usalama wa binadamu kanuni elekezi iliyothibitishwa tena katika Mkataba wa Ushirikiano wa Maendeleo wa Japani uliorekebishwa mwaka wa 2023. Usalama wa binadamu unamaanisha kuhakikisha kwamba watu binafsi hawana hofu na mahitaji na wanaweza kuishi kwa utu. Katika ulimwengu unaokabiliwa na migogoro iliyochanganyika, kutoka kwa milipuko hadi mishtuko ya hali ya hewa, kanuni hii inafaa zaidi kuliko hapo awali.

Ubunifu na ujasiriamali: Zama mpya ya ushirikiano

Vijana wa Afrika sio wanufaika tu ni wabunifu. Kote katika bara, wajasiriamali wachanga wanatumia teknolojia za kidijitali kutatua matatizo na kuanzisha kampuni changa.

Kwa kutambua hili, JICA ilizindua Mradi wa NINJA (Next Innovation with Japan) mwaka wa 2020, kuunganisha makampuni changa ya Afrika na wawekezaji wa Japani na wataalamu. Mnamo 2025, JICA ilitia saini makubaliano yake ya kwanza ya Msaada kwa Nigeria ili kusaidia makampuni machanga, kuashiria sura mpya katika ushirikiano wa uvumbuzi wa Afrika na Japan.

Katika TICAD9, JICA itazindua IDEA (Impact Investing for Development of Emerging Africa) Initiative, iliyoundwa ili kukusanya mtaji wa binafsi kwa ajili ya maendeleo ya kijamii na kiuchumi na mabadiliko ya hali ya hewa. Ikikamilisha hili, serikali ya Japani ilirekebisha Sheria ya JICA mwezi Aprili 2025, na kuiwezesha JICA kuhatarisha fedha na kuchochea uwekezaji wa kibinafsi hatua ambayo haijawahi kushuhudiwa katika historia ya ushirikiano wa maendeleo ya Japani. Mabadilishano ya vijana: Kujenga imani na mustakabali wa pamoja

Kubadilishana ya rasilimali watu ni kitovu cha ushirikiano wa Afrika na Japan. Tangu 2013, Mpango wa ABE (Mpango wa Elimu ya Biashara ya Kiafrika kwa Vijana) umewezesha zaidi ya wanafunzi wa Kiafrika 1,900 kusoma nchini Japani na kufanya kazi na kampuni za Japani.

Mmoja wa wahitimu mashuhuri ni  Pelonomi Moiloa kutoka Afrika Kusini, ambaye alianzisha akili Mnemba "Lelapa AI" ili kuendeleza teknolojia ya lugha kwa lugha za Kiafrika. Kazi yake ilimletea nafasi kwenye talanta 100 za akili mnemba za muda wa kipindi 2023.

ABE, JICA itazindua TOMONI Afrika kwa TICAD9. "Tomoni" inamaanisha "pamoja" na "marafiki" katika Kijapani, ikiashiria roho ya kujifunza na kushirikiana.

TOMONI Afrika itapanua mawasiliano ya ana kwa ana kati ya vijana wa Kiafrika na Wajapani, kukuza urafiki na ubia. Roho hii tayari iko hai. Mnamo Mei 2025, JICA na Shule ya sekondari ya Sapporo Kaisei ziliandaa "Kambi ya Vijana ya Japani-Afrika," ambapo wanafunzi 300 wa Japani walikutana na wenzao 20 wa Kiafrika ili kujadili utamaduni, maendeleo, na ushirikiano wa siku zijazo.

Mashirikiano hayo huvunja vizuizi na kujenga uelewa wa kudumu. Kujitolea na ushirikiano: Urithi wa ushirikiano Tangu mwaka wa 1965, zaidi ya Wajitoleaji 16,000 wa Ushirikiano wa Kijapani (JOCV) wamehudumu barani Afrika, wakichangia katika sekta mbalimbali kuanzia elimu hadi kilimo. Wengi wanarudi Japani wakiwa na madhumuni mapya, kuanzisha biashara za kijamii na kufufua vitu katika jamii.

Mfano mmoja ni Bi. Aya Tsuboi, ambaye alianzisha SUNDA Technology baada ya utumishi wake kama JOCV nchini Uganda. Mfumo wake wa malipo ya maji unaotegemea IoT unahakikisha upatikanaji endelevu wa maji safi barani Afrika na ulitambuliwa na Forbes Japan NEXT 100 mnamo 2023.

Muundo wa kimataifa wa TICAD kuleta pamoja serikali, mashirika ya kiraia, na mashirika ya kimataifa unasalia kuwa msingi wa mafanikio yake. Ushirikiano wa JICA na Sekretarieti ya Eneo Huru la Biashara la Bara la Afrika (AfCFTA), uliotiwa saini mwaka wa 2022, unalenga kuunda eneo la biashara lenye umoja katika bara zima.

JICA pia inakuza Maendeleo ya Ukanda, kuunganisha miji ili kuimarisha shughuli za kiuchumi, na kusaidia upatikanaji wa huduma nyepesi katika mipakani (one stop boarder posts) ili kurahisisha biashara.

Zaidi ya Afrika, JICA huwezesha ushirikiano wa pembe tatu (triangular cooperation) na nchi kama Misri na Brazil kutoa utaalamu wao katika mabara yote. Mnamo 2024, JICA na Indonesia zilitia saini mkataba wa kuunga mkono maendeleo ya Afrika kwa pamoja, na kuangazia fulsa za mashirikiano ya Kusini na Kusini.

Mustakabali wa pamoja uliojengwa juu ya heshima na ushirikiano Afrika ipo kwenye njia panda. Changamoto zake umaskini, migogoro, utawala ni halisi.

Lakini fursa zake vijana, uvumbuzi, uthabiti zina nguvu sawa. Kwa Japan, kujihusisha na Afrika si hisani, bali ni uwekezaji wa kimkakati katika siku zijazo za pamoja.

TICAD9 inapoendelea, ujumbe uko wazi: Afrika na Japan zinaweza kuja na suluhu za changamoto za kimataifa. Ukiongozwa na usalama wa binadamu, unaoendeshwa na vijana, na unaojengwa juu ya kuheshimiana, ushirikiano huu unatoa kielelezo cha maendeleo jumuishi na endelevu. Wakati ujao si kitu cha kupewa ni kitu cha kujengwa, pamoja.

Tanzania yaonyesha kielelezo cha moyo wa ushirikiano wa Afrika na Japani Ujumbe kutoka kwa Mwakilishi Mkuu JICA Tanzania Kanuni hizi zinatumika kwa nguvu nchini Tanzania, ambapo JICA imekuwa mshirika anayeaminika kwa zaidi ya miongo mitano. Ikiwa na asilimia 65 ya idadi ya watu wa Tanzania chini ya umri wa miaka 25, nchi hii inajumuisha mgawanyiko rasilimali watu ambao Rais Tanaka ameelezea.

Tukifanya kazi kwa ukaribu na Dira ya Maendeleo ya Tanzania ya 2050 (DIRA), tuna unga mkono serikali ya Tanzania katika kufikia “Taifa Jumuishi lenye Ustawi, Haki na Linalojitegemea” kupitia programu zetu. Ushirikiano wetu unazingatia maeneo matatu ya kipaumbele: "1. Kukuza na kupanua msingi wa sekta zinazochochea ukuaji wa uchumi", "2.

Kuboresha mazingira ili kusaidia maendeleo ya kiuchumi na kijamii", na "3. Utambuzi wa jamii jumuishi na ya haki". Juhudi hizi zinahusisha sekta mbalimbali kuanzia Kilimo, Viwanda, Uchukuzi, Nishati, Maendeleo ya Miji, Usimamizi wa Fedha za Umma hadi

Utawala wa Mitaa na Afya. Miradi yetu inaweza kuonekana kupitia mifano halisi. TANSHEP inayohamasisha wakulima kufanya utafiti wa soko kabla ya kuanza kulima kwa dhana ya “Anzia Sokoni, Malizia Shambani, Kwa Kipato Zaidi”, ambayo imebadilisha maisha ya wakulima zaidi ya 11,000 katika mikoa ya Arusha, Kilimanjaro na Tanga huku wanawake wakiwa zaidi ya asilimia 53 ya wanufaika. 

Vile vile, mbinu ya KAIZEN ambayo inayobadilisha ufanisi katika sekta ya viwanda na huduma nchini Tanzania, kuwawezesha wafanyakazi kutambua na kutatua changamoto za uzalishaji kwa kutumia maarifa na ubunifu wao wa ndani.

Wakati huo huo, zaidi ya nguvu kazi wa kujitolea wa Kijapani 1,800 wamehudumu nchini Tanzania tangu miaka ya 1960, wakifanya kazi pamoja na jamii za kitanzania katika elimu, afya, miundombinu, maendeleo ya viwanda na kilimo, huku wengi wao wakilenga uwezeshaji wa wanawake na programu za maendeleo ya vijana.

Kaulimbiuya TICAD9 “Tomoni Africa” au “Pamoja Africa na Japani” inaweza kuleta suluhisho ya moja kwa moja matarajio ya maendeleo ya Tanzania.

Mustakabali wa Tanzania sijambo la kupewa na wengine bali unajengwa kupitia uwekezaji wa pamoja katika mustakabali wa pamoja ambapo watu wanaweza kushiriki kwa usawa katika safari ya maendeleo ya Tanzania.