Njia ya kufikia asilimia 80 matumizi ya nishati safi Shinyanga

Hata hivyo, katika Mkoa wa Shinyanga ambapo mkaa bado ni chanzo kikuu cha nishati kwa kaya nyingi na pia tegemeo muhimu la kipato kwa wananchi wa vijijini, wataalamu wanasema mafanikio ya mabadiliko kuelekea nishati safi  hayatategemea operesheni za kukamata wahalifu pekee, bali pia maboresho ya mfumo mzima wa uchumi wa mkaa.

Takwimu kutoka ripoti ya mwaka 2019 ya Wizara ya Maliasili na Utalii, Fursa na mikakati Bora ya kuendeleza sekta ndogo ya mkaa nchini Tanzania, zinaonyesha kuwa asilimia 95 ya mkaa unaozalishwa katika mikoa kama Shinyanga unazalishwa nje ya mfumo rasmi wa sheria.

Ripoti hiyo pia inaunganisha biashara hiyo na kuendelea kwa uharibifu wa misitu pamoja na mifumo dhaifu ya ukusanyaji wa mapato ya Serikali.

Makadirio ya Serikali yanaonyesha Kanda ya Ziwa, inayojumuisha Shinyanga, Mwanza na Mara, hupoteza takribani hekta 193,424 za misitu kila mwaka. Aidha, Sensa ya Watu na Makazi ya mwaka 2022 inaonesha kuwa zaidi ya asilimia 80 ya kaya za Shinyanga bado zinategemea nishati ya biomasi kwa shughuli za kupikia.

Kwa mujibu wa mchambuzi wa masuala ya nishati na uchumi kutoka Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Pascal John, hatua ya kwanza inapaswa kuwa kurasimisha sekta hiyo badala ya kuikandamiza.

“Kilichopo katika maeneo kama Tinde tayari ni mfumo unaofanya kazi kiuchumi. Suluhisho la vitendo kwa sasa ni kuupanga mfumo huo kisheria badala ya kuuchukulia kama tatizo la utekelezaji wa sheria pekee,” alisema.

Alisema miundo ya usimamizi inayotokana na vijiji inaweza kuwa msingi wa kudhibiti uzalishaji wa mkaa, usafirishaji na uhifadhi wa misitu kwa wakati mmoja.

“Sheria ya misitu tayari inaruhusu vijiji kunufaika moja kwa moja na rasilimali za misitu kupitia mrabaha unaokusanywa kutoka kwenye ardhi ya vijiji. Ikiwa jamii zitapewa wajibu rasmi na motisha za kisheria, zinaweza kuwa wasimamizi hai wa rasilimali hizo badala ya kubaki nje ya mfumo,” alisema.

Kwa mujibu wa Kifungu cha 78(3) cha Sheria ya Misitu (2023), vijiji vinaruhusiwa kubaki na asilimia 100 ya mrabaha unaotokana na bidhaa za misitu zinazovunwa katika ardhi ya kijiji.

John alisema vijiji kama Tinde na Samuye vinaweza kuanzisha mifumo ya uvunaji inayodhibitiwa kupitia Kamati za Maliasili za Vijiji, ambapo uzalishaji wa mkaa utafungamanishwa na mipango iliyoidhinishwa ya uvunaji, upandaji miti na vibali vya usafirishaji.

“Hii hubadilisha kabisa mfumo wa motisha. Jamii huanza kulinda misitu kwa sababu zinanufaika moja kwa moja na uvunaji endelevu badala ya kupoteza rasilimali bila faida rasmi,” alisema.

Katika ngazi ya jamii, wakazi na viongozi wa maeneo hayo wanasema suluhisho la muda mrefu litahitaji ushiriki mkubwa zaidi wa vijiji katika usimamizi wa misitu na shughuli za upandaji miti.

Mkazi wa eneo hilo, Rebeka Hamduni, alisema programu za upandaji miti zinapaswa kuwa sehemu ya kila kijiji kinachozalisha mkaa.

“Ikiwa uzalishaji wa mkaa utaendelea, basi jamii pia zinapaswa kupanda miti kwa mwendelezo. Watu hapa tayari wanaelewa umuhimu wa misitu, hivyo upandaji miti unaoongozwa na vijiji unaweza kuleta mabadiliko,” alisema.

Mkazi mwingine, Rajabu Njige alisema fursa mbadala za kiuchumi zinaweza kusaidia kupunguza shinikizo kwenye misitu.

“Ikiwa jamii zitapata msaada wa shughuli nyingine za kiuchumi, utegemezi wa mkaa pekee utapungua taratibu. Watu wanafuata biashara ya mkaa kwa sababu ni moja ya vyanzo rahisi zaidi vya kipato,” alisema.

Mwenyekiti wa Kitongoji cha Nyambui, Masesa Mkata Chaula, alisema viongozi wa vijiji wanapaswa kuhusishwa moja kwa moja katika mifumo ya ufuatiliaji na usimamizi badala ya kubaki nje ya mifumo ya utekelezaji wa sheria.

“Viongozi wa vijiji wanazifahamu njia zinazotumika na wanaelewa jinsi biashara hii inavyofanyika katika maeneo yao. Wakihusishwa ipasavyo, ufuatiliaji unakuwa rahisi kwa sababu jamii zenyewe zinashiriki kulinda rasilimali,” alisema.

Aliongeza kuwa vijiji vinaweza kuanzisha mifumo ya usimamizi wa misitu inayomilikiwa na jamii na kuhusishwa na uzalishaji halali wa mkaa pamoja na miradi ya maendeleo ya kijiji.

“Jamii zinapoona faida za moja kwa moja kutokana na usimamizi mzuri wa misitu, ushirikiano huongezeka kwa kawaida,” alisema.

‘Utaratibu mzuri unahitajika’

Diwani wa Tinde, Jafary Makwaya, alisema suluhisho endelevu linahitaji uratibu mkubwa kati ya jamii, mamlaka za misitu na taasisi za nishati badala ya kutegemea operesheni za ukamataji pekee.

“Ikiwa vijiji vitahusishwa kikamilifu katika usimamizi wa rasilimali za misitu, itakuwa rahisi kufuatilia shughuli za uvunaji na kuhimiza uzingatiaji wa sheria. Jamii zinapaswa kuona misitu si chanzo cha mkaa pekee, bali pia rasilimali inayoweza kusaidia maendeleo ya muda mrefu ikiwa itasimamiwa vizuri,” alisema.

Alisema mamlaka za mitaa zinaendelea kuhamasisha kampeni za upandaji miti na matumizi endelevu ya nishati katika maeneo yanayozalisha mkaa.

“Suluhisho si kuwazuia watu kuzalisha mkaa kwa sababu familia nyingi zinategemea shughuli hiyo kiuchumi. Muhimu ni kuunda mfumo unaodhibitiwa ambapo uzalishaji, usafirishaji na upandaji miti vinaenda sambamba,” alisema.

Makwaya aliongeza kuwa kuimarisha upatikanaji wa nishati safi ya kupikia kwa gharama nafuu pia kutasaidia kupunguza utegemezi wa mkaa kwa muda.

Kwa upande wake, mtaalamu wa nishati jadidifu kutoka Kampuni ya Keisa Technology, Ephraim Maganga, alisema mageuzi ya teknolojia za uzalishaji wa mkaa yanapaswa kuwa sehemu muhimu ya suluhisho la muda mrefu.

“Huwezi kupunguza shinikizo kwa misitu ikiwa wazalishaji wataendelea kutumia matanuru ya jadi yasiyo na ufanisi. Kiasi kikubwa cha kuni hupotea wakati wa utengenezaji wa mkaa kutokana na teknolojia za kizamani,” alisema.

Alisema teknolojia bora kama tanuru za Casamance zinaweza kuongeza uzalishaji wa mkaa huku zikihitaji miti michache zaidi.

Kwa mujibu wa wataalamu wa misitu, mbinu za jadi za uzalishaji wa mkaa hupoteza sehemu kubwa ya biomasi wakati wa uchakataji, ilhali matanuru bora huzalisha mkaa mwingi zaidi kwa kutumia kuni chache.

Mkakati wa Utekelezaji wa Sera ya Taifa ya Misitu (2021–2031) unatambua mifumo isiyo na ufanisi ya uzalishaji wa mkaa kuwa moja ya sababu za uharibifu wa misitu na upotevu wa biomasi nchini.

Maganga alisema teknolojia hizo zinapaswa kuambatana na mifumo ya ufadhili ili wazalishaji wa vijijini waweze kuzipata kwa urahisi.

“Kurasimisha sekta lazima kujumuishe upatikanaji wa teknolojia na mafunzo. Ikiwa wazalishaji wanatarajiwa kubadili namna wanavyofanya kazi, wanahitaji pia mifumo ya msaada itakayowezesha mabadiliko hayo,” alisema.

Wataalamu pia wanasema kurasimisha sekta hiyo kunaweza kusaidia vijiji kupata msaada kutoka Mfuko wa Misitu Tanzania (TaFF) kwa ajili ya miradi ya upandaji miti na usimamizi endelevu wa misitu.

Kwa mujibu wa Kifungu cha 79 cha Sheria ya Misitu, jamii zinaweza kuomba msaada kwa shughuli za uhifadhi, upandaji miti na uvunaji endelevu.

Wachambuzi wanaamini fedha hizo zinaweza kusaidia vijiji vinavyozalisha mkaa kuanzisha mashamba maalumu ya miti kwa ajili ya nishati na hivyo kupunguza utegemezi wa misitu ya asili.

Katika upande wa utekelezaji wa sheria, Ofisa Misitu wa Wilaya ya Shinyanga na Mhifadhi Mwandamizi, Fabian Balere alisema ushirikiano kati ya taasisi na jamii ni muhimu katika kuboresha usimamizi wa misitu.

“Uhifadhi wa misitu unahitaji ushirikiano kati ya TFS, mamlaka za serikali za mitaa na jamii zenyewe. Miundo ya kijamii inaposhiriki kikamilifu, ufuatiliaji na uzingatiaji wa sheria huwa na ufanisi zaidi,” alisema.

Alisema TFS inaendelea kuimarisha mifumo ya ukaguzi, doria na uthibitishaji wa kidijitali ili kuboresha usimamizi wa shehena halali za mkaa.

“Pia tunaendelea kutoa elimu kuhusu taratibu sahihi za uvunaji na masharti ya usafirishaji chini ya sheria zilizopo za misitu,” alisema.

Balere alisema mafanikio ya muda mrefu yatategemea uwiano kati ya utekelezaji wa sheria na usimamizi endelevu wa rasilimali.

“Lengo si kudhibiti shughuli haramu pekee, bali kuhakikisha rasilimali za misitu zinaendelea kuwepo kwa vizazi vijavyo,” alisema.

Mkakati wa nishati safi

Mkurugenzi wa Nishati Safi ya Kupikia katika Wizara ya Nishati, Nolasco Mlay alisema Serikali inatekeleza mpito wa matumizi ya nishati safi ya kupikia kwa kuzingatia hali halisi ya maisha ya wananchi na mahitaji ya uhifadhi wa mazingira.

“Ndiyo maana mkakati huu unazingatia suluhisho zinazolingana na hali halisi ya kiuchumi ya wananchi wa kawaida.”

Alisema serikali inaendelea kupanua upatikanaji wa teknolojia za nishati safi ya kupikia huku ikiimarisha ushirikiano kati ya sekta za nishati na misitu.

“Mtazamo wetu ni kuhakikisha suluhisho za nishati safi ya kupikia zinapatikana zaidi, kwa gharama nafuu na kwa urahisi kwa kaya za mijini na vijijini. Wakati huohuo, tunashirikiana na taasisi nyingine kuhakikisha usimamizi endelevu wa rasilimali za misitu,” alisema.

Mlay alisema mpito kuelekea matumizi ya nishati safi ya kupikia unafanyika hatua kwa hatua ili kuhakikisha hakuna jamii inayobaki nyuma.

“Huu ni mchakato wa muda mrefu unaohitaji ushirikiano kati ya Serikali, jamii za maeneo husika na sekta binafsi. Lengo ni kuongeza matumizi ya nishati safi huku tukilinda maisha ya wananchi na mazingira kwa ujumla.”